વિચારીને હસું છું, અને હસીને ય વિચારું છું,
કદીક ગમતું તો કદીક અણગમતું વિચારું છું.

વિચારો ઉપર અંકુશ રાખી શકાતો જ નથી,
તેથી જ તો હું આમ આડું અવળું વિચારું છું.

કોણે શું શું કહ્યું અને કોણે શું શું કહેવાનું છે?
એની જ ગડમથલમાં જાણે શું ને શું વિચારું છું.

બોલેલું સંભળાતું નથી, સાંભળેલું સમજાતું નથી,
થોડું સમજીને તો ઘણું સમજ્યા વિના વિચારું છું.

શ્રદ્ધા-અંધશ્રદ્ધાનો ફરક સમજાતો નથી ‘મૂકેશ’,
માથું ક્યાં કોની આગળ નમાવવું તે વિચારું છું.

ન્યુ જર્સી, યુ.એસ.એ.

e.mail : mparikh@usa.com

અફઘાનિસ્તાનમાં તાલિબાનોની સરકાર રચાઈ ગઈ છે; જેમાં એક પણ મહિલા નથી, જેમાં માત્ર ત્રણ પ્રધાનો ગેરપુશ્તુ છે એટલે કે ઉત્તર અફઘાનિસ્તાનના પ્રાંતોના છે અને લગભગ બધા જ પ્રધાનોને સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંસ્થાએ ત્રાસવાદી તરીકે જાહેર કરેલા છે. કેટલાકનાં માથા સાટે અમેરિકન સરકારે ઇનામો જાહેર કરેલાં છે. પ્રધાનમંડળમાં સિરાજુદ્દીન હક્કાનીનો પણ સમાવેશ થાય છે જેના માથા સાટે અમેરિકાએ પચાસ લાખ ડોલર્સનું ઇનામ જાહેર કરેલું છે અને તે ખતરનાક હક્કાની નેટવર્કના સ્થાપકોમાંથી છે. અમેરિકાએ હજુ તેની ગુપ્તચર સંસ્થા ફેડરલ બ્યુરો ઓફ ઇન્વેસ્ટીગેશનને અપડેટ કરી નથી કે તેમાં સુધારા કર્યા નથી એટલે મોસ્ટ વોન્ટેડની યાદીમાં આ બધા નબીરાઓનાં નામ, હુલામણાં નામ, અન્ય નામ, તેમનાં ફોટા, સ્કેચ, કારનામાં અને ઇનામની વિગતો જોવા મળશે.

૧૧મી સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૧ના રોજ અફઘાનિસ્તાન અને પાકિસ્તાનમાં આશ્રય તેમ જ નેટવર્ક ધરાવતા ત્રાસવાદીઓએ અમેરિકાના ન્યુ યોર્ક શહેરના ટ્વીન ટાવર્સ ઉપર હુમલો કર્યો ત્યારે અમેરિકાએ અને તેના મિત્ર દેશોએ સંકલ્પ કર્યો હતો કે તે નઠારા દેશો(rogue states)થી તેમ જ નઠારા દેશોની ભૂમિનો ઉપયોગ કરીને દુષ્ટોની જે ધરી (axis of evils) રચાયેલી છે તેનાથી જગતને બચાવીને રહેશે. કોઈ શંકા ન કરે એવો પવિત્ર સંકલ્પ હતો એ વખતના અમેરિકન પ્રમુખ જ્યોર્જ બુશનો અને તેમાં તેમને એ સમયના બ્રિટનના થનગનભૂષણ વડા પ્રધાન ટોની બ્લેરનો ટેકો હતો. એ સમયે ભારતમાં અટલબિહારી વાજપેયીની સરકાર હતી જેમાં લાલકૃષ્ણ આડવાણી ગૃહ પ્રધાન હતા. પશ્ચિમનો સંકલ્પ જોઇને તેઓ એટલા રાજી થઈ ગયા હતા કે તેમણે ગેલમાં આવીને અભિનેતા રાજકુમારની જેમ પાકિસ્તાનને લલકાર્યું હતું કે બોલ ક્યારે લડવું છે. સમય ભી તેરા, સ્થાન ભી તેરા. આ મજાક નથી, તેઓ ખરેખર આમ બોલ્યા હતા, અલબત્ત, રાજકુમારની સ્ટાઇલમાં નહીં. એ પછી બે-ત્રણ દિવસમાં વોશિંગ્ટનથી બીજું નિવેદન આવ્યું જેમાં અમેરિકન પ્રમુખે જગતને દુષ્ટોથી મુક્ત કરવાની લડાઈમાં પાકિસ્તાનને પહેલી હરોળનું મિત્ર રાષ્ટ્ર જાહેર કર્યું. જ્યાં દુષ્ટોની ધરી રચાઈ એ રાષ્ટ્ર મિત્ર રાષ્ટ્ર અને એ પણ પહેલી હરોળનું. પાકિસ્તાનને પાંખમાં રાખવું એ ત્યારે અમેરિકાની મજબૂરી હતી અને તે જ તેના પરાજયનું કારણ પણ છે. ભારતે પણ આ વાસ્તવિકતા સમજી લેવાની જરૂર હતી. 

આજે બરાબર વીસ વરસ પછી જેનાં માથાં સામે અમેરિકાએ ઇનામ જાહેર કર્યાં હતાં એ જ લોકો સાથે અમેરિકાએ કતારમાં દોહા શહેરમાં વાટાઘાટોના ટેબલ ઉપર બેસવું પડ્યું અને ઘરે પાછા જવાની સમજૂતી કરવી પડી. એ સમયે પાકિસ્તાનને લલકારનારા એલ.કે. અડવાણીના રાજકીય વંશજોને પણ કતારમાં તાલિબાનો સાથે ગુપ્ત વાટાઘાટો કરવી પડી અને હવે સત્તાવારપણે વાટાઘાટો ચાલી રહી છે. જે પાકિસ્તાનને લલકાર્યું હતું એ પાકિસ્તાન હવે પછી અફઘાનિસ્તાન ઉપર તાલિબાનો દ્વારા પ્રોક્સી શાસન કરવાનું છે. ભારત વિરોધી જે કોઈ ગોરખધંધા થશે એ તાલિબાનો દ્વારા અફઘાન ભૂમિમાંથી થશે, પણ તેનું આર્કિટેક્ટ પાકિસ્તાન હશે.

આમ કેમ બન્યું? આની થોડી ચર્ચા ગયા વખતના લેખમાં કરી હતી. શક્તિના પ્રસ્થાપિત માપદંડો મુજબ  જગતના સૌથી આધુનિક અને શક્તિશાળી દેશોને કેમ હાર કબૂલીને ઉચાળા ભરવા પડ્યા? એ પણ એકવાર નહીં, અનેકવાર. ૧૯૭૪માં વિએટનામમાંથી નાક કપાવીને પાછા આવવું પડ્યું એ પછી આવી એક ડઝન ઘટનાઓ બની છે. લાખોની સંખ્યામાં આધુનિક શસ્ત્રો, હજારો ટન દારૂગોળો, ત્રાસવાદીઓની ભરતી, લશ્કરી તાલીમ વગેરેની વ્યવસ્થા દુનિયા ન જુએ એમ રાતના અંધારામાં શક્ય નથી. ઊઘાડે છોગ આ બધું થઈ રહ્યું છે અને કહેવાતું સભ્ય જગત તેને રોકી શક્યું નથી. જેને નઠારા જાહેર કર્યા હતા તેની સાથે જ રોટી તોડવી પડી. જાગતિક વ્યવસ્થામાં એવી કોઈક તો ખામી છે અને એવાં કોઈક સ્થાપિત હિતો છે જેની સામે સભ્યતા પરાજિત થઈ રહી છે. શું છે એ?

જવાબ બહુ સરળ છે. નઠારાપણું માત્ર એકે-૪૭માંથી નથી આવતું. નઠારાપણાના અનેક સ્વરૂપો છે અને નઠારાઓએ રાજ્યનો કબજો કર્યો છે. શસ્ત્ર સોદાગરો, ધર્મના સોદાગરો, ખનીજ તેલના સોદાગરો, જે તે દેશોના અન્ય કુદરતી સંસાધનો ઉપર નજર રાખીને બેઠેલા સોદાગરો, પ્રજાના ચિત્ત ઉપર એક્સ વાય ઝેડ વિચારના શાસકોને માફક આવે એ રીતે કબજો કરી આપનારા સોદાગરો, જાસૂસી કરી આપનારા સોદાગરો, પોતાના વળના શાસકોને પૈસા આપીને ચૂંટણી જીતાડી આપનારા સોદાગરો એમ અનેક પ્રકારના સોદાગરો છે જે બધાં જ નઠારાં છે અને તેમણે રાજ્ય ઉપર કબજો જમાવ્યો છે. તેમનાં અનેક પ્રકારનાં અને પરસ્પર સહયોગી સ્થાપિત હિતો છે અને તેઓ રાજ્ય ઉપર કબજો જમાવીને માનવતા માટેની લડાઈને નિષ્ફળ બનાવી રહ્યા છે. ટૂંકમાં જગતના આધુનિક લોકશાહી દેશો શક્તિશાળી છે એ ભ્રમ છે. તેના શાસકો સ્થાપિત હિતોના કબજામાં છે. 

જે સ્થિતિ બની છે એ ભારત માટે અમંગળ છે. વીતેલા બે દાયકા કરતાં પણ વધારે મોટું જોખમ છે. આનું કારણ એ છે કે દુષ્ટોમાં શિરમોર કહેવાય એવા ચીનની અફઘાનિસ્તાનમાં હાજરી છે. તાલિબાની ત્રાસવાદીઓએ ગયા મહીને પાકિસ્તાનનાં ગ્વાડર બંદર પરના ચીની મથક ઉપર હુમલો કર્યો હોવા છતાં ચીને તેની નિંદા કરી નથી. વિશ્વના મોટા ભાગના દેશોએ જ્યારે કાબુલમાંની પોતાની એલચી કચેરીઓ બંધ કરી દીધી છે, ત્યારે ચીન અને રશિયાએ પોતાની એલચી કચેરી ધરાર બંધ કરી નથી. તેઓ કદાચ અફઘાનિસ્તાનની સરકારને માન્યતા પણ આપશે એટલું જ નહીં, ચીન અફઘાનિસ્તાનની તાલિબાની સરકારને સ્થિરતા આપવાનું કામ પણ કરશે કે જેથી અફઘાનિસ્તાનની ધરતીમાં રહેલી ખનીજ સંપદાનો ઉપયોગ કરી શકાય. આ સિવાય વન બેલ્ટ યોજના તો છે જ. આમ પાકિસ્તાન તો મુઠ્ઠીમાં છે અને હવે અફઘાનિસ્તાન મુઠ્ઠીમાં આવી ગયું છે. દુષ્ટતાની આ જે ધરી રચાઈ રહી છે એ ભારત માટે જોખમરૂપ છે. એક તો ભારત પડોશમાં છે અને બીજું ચીન અને પાકિસ્તાનને ભારત સામે દુશ્મની છે. દુષ્ટોની આ નવી, વધારે ઊઘાડી અને અમેરિકાની હાજરી વિનાની ધરી ભારતવિરોધી હશે એમાં કોઈ શંકા નથી.

આ સ્થિતિમાં ભારતે શું કરવું જોઈએ? જવાબ દેખીતો છે, કાશ્મીરની સ્થિતિ થાળે પાડવી જોઈએ.

પ્રગટ : ‘વાત પાછળની વાત’, નામક લેખકની કટાર, “ગુજરાતમિત્ર”, 09 સપ્ટેમ્બર 2021

સલાહ રૂપે કહેવાયું છે કે ટૂંકીવાર્તામાં ટેલિગ્રામના તાર જેવી ‘બ્રીફનેસ’ હોવી જોઇએ.

આજે, એની વાત કરું :

એ વરસોમાં, ખાખી ડ્રેસવાળો ટપાલી પોસ્ટકાર્ડ કે પરબીડિયું બે કે ત્રણ દિવસે પ્હૉંચાડતો હતો. એ માંદો પડ્યો હોય તો બીજો આવે, ક્યારે, ભગવાન જાણે. પણ તારવાળો દોડતો આવતો. તાર અનેકગણા વ્હૅલા મળતા : યુ આર ઍપૉઇન્ટેડ, જોઈન્ સૂન : ફોઇબા ઇઝ નો મૉર, કમ સૂન્ : ટેલિગ્રામવાળા ક્રિપ્ટિક લૅન્ગ્વેજ વાપરતા. આજે તો કોઇ પણ લાંબો કે ટૂંકો મૅસેજ ક્લિક્ વારમાં પ્હૉંચી જાય છે : લેટ અસ મીટ જસ્ટ નાઉ : પળવારમાં પ્રિય પ્રિયાને મળવા દોડતો થઈ જાય છે, સ્કૂટર ધમધમાવતો નીકળી પડે છે.

મૂળે વાત, ટૂંકીવાર્તામાં ‘બ્રીફનેસ’ની છે. બ્રીફનેસ વાણીનો તેમ જ લેખનનો ગુણ છે. વાતને અને વાર્તાને બ્રીફમાં, ટૂંકમાં, કહેવી તે. લાંબું લાંબું બોલ્યા કરતો અધ્યાપક સારા વિદ્યાર્થીને પજવતો હોય છે, મુદ્દા પર આવતાં બહુ જ વાર લગાડે છે. વર્ગમાં મારી બૅન્ચ પરના મિત્રોએ નિયમ બનાવેલો – ખબર ન પડે ને નારાજગી સૂચવાય એ માટે પગમાં પ્હૅરેલાં જૂતાં ફર્શ સાથે ટપટપાવવાનાં કે ઘસવાનાં. થોડી જ વારમાં આખા વર્ગમાં એ ટપટપારાભરી કર્કશતા પ્રસરી જતી ને સાહેબ સમજી જતા. ઍમ એ-નાં પેપર તપાસતાં મને ઠોઠ પરીક્ષાર્થીઓની લુચ્ચાઈ પકડાઈ ગયેલી, પહેલા ફકરામાં લખ્યું હોય એ જ બીજામાં, એ જ ત્રીજામાં, એ જ ચૉથામાં, હસ્તાક્ષર ગૂંચવણિયા !

‘બ્રીફનેસ’ માટે આપણી પાસે સરસ શબ્દ છે, લાઘવ. લાઘવનો એક અર્થ છે, ચપળતા – જેમ કે, વર્ગમાં જૂતાં ટપટપાવીને નારાજગી બતાવવી. લાઘવ તર્કગુણ પણ છે, થોડામાં જ ઘણાનો ખુલાસો મળી જાય, પણ ઊલટું કરો તો તર્કદોષ ઠરે. લાઘવ કળા છે, ‘લઘુ લાઘવી’ કહેવાય છે. શંખેશ્વર પાર્શ્વનાથની કથામાં કહેવાયું છે કે અરિષ્ટનેમિએ લઘુ લાઘવી કળાથી હજારો બાણોનો વરસાદ કર્યો. એથી રાજાઓના મુગટ, કુંડળ, છત્ર, ચામર, રથનાં પૈડાં છેદાઈ ગયાં, પણ એક પણ મનુષ્ય કે પશુના શરીરને નુકશાન થયું નહીં.

ટૂંકીવાર્તા નામથી જ ટૂંકી ચીજ છે. એમાં વાર્તાકાર કે એનો કથક એક-ની-એક વાત માટે વીગતો પર વીગતો આપ્યે રાખે, મલાવી મલાવીને વર્ણનો કર્યે જાય, તો ટૂંકીવાર્તા બચારી ઠેર ઠેર છેદાઈ જશે, પોતાના કશા જ વાંક વિના લાંબીવાર્તા ક્હૅવાશે. આપણો અનુભવ છે કે પાંથીએ પાંથીએ તેલ ચોળવાથી મસ્તક આખું તેલ તેલ થઈ જાય છે. લાંબું લપસિન્દર કરનારાને વ્યવહારમાં પણ આપણે ડારતા હોઈએ છીએ – ટૂંકમાં પતાવ ! જાણી રાખો કે, દીર્ઘસૂત્રી હોવું તે કામશાસ્ત્રમાં જ ગુણ કહેવાય છે.

વાર્તાકાર પાસે થોડામાં ઘણું કહી શકવાની સૂઝ હોવી જોઈશે. એને લાઘવનો ગુણ ધરાવતા શબ્દ જડી આવવા જોઈશે. એ ગુણે કરીને એ દીર્ધ ટૂંકીવાર્તા રચી શકે છે. મારી વાર્તાઓ દીર્ઘ પણ ટૂંકીવાર્તાઓ છે. લાઘવ માટે એનું શબ્દભંડોળ વૈવિધ્યસભર હોવું જોઈશે. એને સમજ પડવી જોઈશે કે પાણી, જળ, અંબુ, વારિ -માંથી કયો પ્રયોજું તો બંધબેસતું થશે. બાકી, સર્જક વાર્તાકાર લસરકો કરે ને ચિત્ર રચાઇ જાય; નાનો સૂર છેડે ને રાગ સૂચવાઈ જાય. નાયિકા કહે કે – સુખી તો છું, ત્યારે ‘તો’ સુખની વિરુદ્ધ જતું હોય છે. નાયક કહે કે – હું ક્યાં દુખી છું, ત્યારે ‘ક્યાં’ ઘણું બધું કહી દેતું હોય છે.

ટૂંકીવાર્તાને ‘સ્લાઇસ ઑફ લાઇફ’ કહેનારાઓએ આ જ સૂચવ્યું હતું કે વાર્તાની સ્લાઇસ – ચીરી – આખા જીવનફળનો સ્વાદ આપી દેશે. ‘વાર્તાનો ઘોડો આંગણામાં દોડાવી બતાવો’ કે ‘પ્યાલામાં તોફાન જગવો’ કે ‘તરણા ઓથે ડુંગર બતાવો’ કહેનારાઓએ આંગણાને, પ્યાલાને અને તરણાને લાઘવગુણ માટે પ્રયોજ્યાં હતાં.

આ મન્તવ્યને પણ મારે ટૂંકમાં જ પૂરું કરવું જોઈએ – લાઘવ ટૂંકીવાર્તાનું અનિવાર્ય લક્ષણ છે, એક પડકાર છે. પણ આટલુંક ઉમરી દઉં, કેમ કે રસપ્રદ નીવડે એવું છે :

ચીડિયલનું સ્મિત

Pic Courtesy : Pinterest

શબ્દના પરખંદાઓ લાઘવને ચીડિયલ માણસનું સ્મિત કહે છે – દેખીતું છે કે એ સ્મિત ટૂંકજીવી હોય. લાઘવને પાપી માણસની પ્રાર્થના કહે છે – નાની હોય, કેમ કે પાપીને આગળનાં કામોની ઉતાવળ હોય. પણ તેઓ લાઘવને ઝાકળનું બિન્દુ પણ કહે છે. જરા વિચારો કે જળને ઝાકળ થવાને ચોતરફથી ઘટતાં ઘટતાં કેવી ક્ષણે શમી જવું પડ્યું હશે.

ઑથાર

Pic Courtesy : Flickr

જો કે શેક્સપીયર લાઘવને ‘શૉર્ટ ઍઝ ઍનિ ડ્રીમ’ કહે છે. રાત્રે આવેલું ડ્રીમ સ્વીટ હોય કે નાઇટમેર, ટૂંકું જ હોય છે, છતાં પણ એમાં આપણે કેટકેટલું અનુભવીએ છીએ ! સ્વીટડ્રીમમાં તો જે થતું હોય એ, પણ નાઇટમેરમાં, ઑથારમાં, છાતી પર ઘોડા દોડતા હોય છે, થાય કે મર્યા. બેઠા થઇને પાણી પીઇએ ત્યારે થાય કે હાશ, નથી મર્યા …

લાઘવ એવું મધુર અને જલદ હોય છે પણ હમેશાં એટલું જ પ્રભાવક હોય છે.

===