કરી વિચારને વિદાય અહીં ઘોંઘાટ બોલે છે
કવિતા સાવ નેપથ્યે ને ચારણ ભાટ બોલે છે
ઊકળતો હોય માણસ કાં બરફ શો મૃત જાણે કે,
નથી શાંતિ,નથી સંગીત,લઈ કકળાટ બોલે છે
કદી હિમાલયે પ્હોંચી ધરેલું ધ્યાન ધરબાયું,
ન લાધ્યું શાણપણ,જોગી જુઓ પૂરપાટ બોલે છે
નદી વહેતી હતી ખળખળ,ને બુલબુલ ગીત ગાતીતી,
સૂકાયાં નીરનાં તકદીર,ખારોપાટ બોલે છે.
પ્રજા ને શાસકોનું ગાંડપણ રસ્તા ઉપર જોશો,
નિયમ નેવે મૂકાયા,રાતદિન રઘવાટ બોલે છે.
સમર્પણ,ત્યાગ ને બલિદાન ભારતખોજ છે મિત્રો,
સતત આરોપની ભાષા અહીં સમ્રાટ બોલે છે
૨૦૧૨ના મે માસની ૪ તારીખે આ 'વિચરતા વિચારો' લેખશ્રેણી શરૂ કરેલી.
ત્યારે લખેલું કે –
મને એ નથી સમજાયું કે મારા વિચારો મને ચલાવે છે કે હું એમને. એટલે એમને મારાથી છુટ્ટા ભમતા રખડતા કે ચરતા વિચરતા ગણવા એમાં જ મારું કે એમનું ભલું છે – આ પોતે જ એવો નથી?
એક આ વિચાર જુઓ :
કહે છે, માણસ જ એવું પ્રાણી છે જે વસ્ત્રોથી શરીર ઢાંકે છે.
જો કે વસ્ત્ર વગરનું કોઈ પક્ષી કે જાનવર ક્યારે ય મને નાગું નથી લાગ્યું. દાખલા તરીકે, કબૂતર કે ગાય – તમને ય નથી લાગ્યું !
માણસને નગ્નતાની શરમ છે. કોઈ આભડી જશે એવી બીક પણ ખરી.
માણસની કરુણતા તો એ છે કે શરીરના ઢાંકેલા ભાગો જ એને આભડવાને બોલાવે છે !
ને ત્યારે એને એકેય શરમ યાદ નથી આવતી !
ઇશ્વરની યોજનામાં ઍબ્સર્ડ છે પણ માણસે એમાં અદ્ભુત વધારો કરી દીધો છે, ખરું કે નહીં?
+ + +
એ પછી, રફતે રફતે કંઈ ને કંઈ લખતો હતો.
+ + +
જેમ કે, એક આ :
હું કદાચ ખોટો પડું, પણ મારું માનવું છે કે માણસજાત પાસેથી બીજાં પ્રાણીઓ, શું હિંસક કે અહિંસક, કશું શીખ્યાં નથી. જેમ કે, ઢોર. ભાંભર્યાં કરે, ગાંગર્યા કરે, આરડ્યા કરે. હરાયાંનાં હરાયાં.
એ અહિંસકોએ – ગાય ભેંશ બળદ આખલા ઊંટ બકરીઓ ઘેટાં, વગેરેએ – સભાઓમાં, પરિસંવાદોમાં, કે વ્યાખ્યાનમાળાઓમાં જઇ પગ વાળીને બેસવું ન જોઇએ?
જેમ કે, ચકલી-કબૂતર. કાબર-લૅલાં. આખો દા’ડો ચૅંચૅં ચૅંચૅં કર્યા કરે. અહીંથી તહીં ને તહીંથી અહીં કૂદતાં ને ભટકતાં. એમણે ગાયનશાળામાં જઇ સારેગમ ન શીખવું જોઇએ? કંઈ નહીં તો ‘ઇન્ડિયન આઇડોલ’ સામે કાન માંડીને બેસે કે નહીં?
ગાય-વાછરડાં ટ્રેનમાં બેસીને આવ-જા કરે તો કેટલું સારું લાગે !
કૂતરાં સ્કૂટરો પર, ચકલીઓ ઍરો-પ્લેનમાં, કબૂતરો હેલિ-કૉપ્ટરમાં મુસાફરીઓ કરે તો કેવાં રૂડાં લાગે !
હિંસકો પણ ધારે તો માણસ પાસેથી ઘણું શીખી શકે. ભક્ષ્ય પાછળ દોટો લગાવવાને બદલે વાઘ કે સિંહ પિસ્તોલ કે રાઇફલ રાખી શકે. શક્તિ કેટલી બધી બચે !
ચિત્તા ભાલા કે ખંજર વાપરી શકે, હડીઓ કાઢવાની જરૂર નહીં !
વરુ તીર-કામઠાં વાપરે તો શ્વાસોચ્છ્વાસ બચાવી શકે, હાંફે તો નહીં !
દીપડા મૉં ઍઠું કરવાને બદલે નાઇફ-ફૉર્ક વાપરી શકે.
શિયાળવાં પડાપડી કરવાને બદલે કડિયાળી ડાંગો અપનાવી શકે.
સદ્ભાગ્યે જો આ બધું બને તો હિંસક હોવા છતાં આ બધાં પાશવી ન લાગે, માનવીય લાગે …
બાકી, માણસોએ તો બીજાં પ્રાણીઓ પાસેથી ક્યારનું ઘણું-જ-ઘણું શીખી લીધું છે :
દાખલા તરીકે, કૂતરાની જેમ માણસને ભસતાં આવડે, પૂંછડી તો એવી પટપટાવી જાણે કે ન પૂછોની વાત.
ઉંદરની જેમ ફૂંક મારીને કરડતાં આવડે.
સમડીના જેવી ચિલ-ઝડપ? માણસને બરાબર આવડે.
બગલાની માફક લાગ જોઈને મોડે લગી બેસી રહેતાં પણ માણસને એટલું જ આવડે.
માણસ સાપની જેમ ફણા માંડે.
વીંછીની જેમ ડંખ મારે.
કીડીની જેમ ચટકે.
સાબદું હોય એને ઊધઇની જેમ છૂપું છૂંપું કરકોલીને ખોખરું કરી નાખે.
ગીધડાંની જેમ માણસ શિકારને પેખી પાડે ને એવી જ સિફતથી પંજાના નહોર વાપરીને ચીરી ચાખી આરોગવા મંડે.
માણસ દાંતિયાં કરે, એક ડાળેથી બીજી ડાળે કૂદકા લગાવે, એ કારણે કહેવું કે એ વાનરમાંથી ઊતરી આવ્યો છે; તો તે ચાવેલું ચાવવા બરોબર છે – ચર્વિતચર્વણા.
માણસ શિયાળ જેવો લુચ્ચો છે, કાગડા જેવો ફૂલણજી છે. એ પણ એમ છે – ચર્વિતચર્વણા.
એ તો વળી સ્વલ્પોક્તિ પણ છે. કેમ કે માણસની દિનચર્યા માત્ર કાગડાની જ પૂરી અને માત્ર પૂરી જ પડાવી લેવા જેવી મર્યાદિત થોડી છે? માણસ માત્ર ગાવાની વાતે જ ફૂલણજી થોડો છે?
માણસોમાં જેઓ રાજકારણમાં પડેલા છે, પડ્યા રહેનારા છે, એઓ જળઘોડાની રીતના છે.
માણસોમાં જેઓ અધ્યાપકો છે, બિલકુલ મયૂર જેવા છે, ને અધ્યાપિકાઓ જે છે, આબાદ કોયલ જેવી છે.
માણસોમાં જે વડેરાઓ છે, જેમાંના કેટલાક વડેરા, ચિમ્પાન્ઝી જેવા મેંઢા છે.
જેમાંના કેટલાક, હાથી જેવા ઠાવકા છે.
તો એમનામાં જે વડેરીઓ છે, જેમાંની કેટલીક વડેરીઓ મેના જેવી મધ-બોલી છે; જેમાંની કેટલીક, હોલા જેવી ઘૂ-ઘૂ-કારી છે …
વગેરે વગેરે … વગેરે વગેરે …
કેમ કે આ પ્રાણીય શિક્ષણ-યાદી ન ખૂટે એવી અખૂટ છે …
+ + +
એક આ પણ જુઓ :
કહે છે, ઘોડો હમેશાં, રાતદિવસ, ઊભો જ રહે છે. જો કે, મને એની એથી વિશેષ જાણ નથી.
Pictures courtesy : A Horse : sutterstock : A Tree : Adobe
પણ હું ચોક્કસ જાણું છું કે વિશ્વનું કોઈ પણ વૃક્ષ અહર્નિશ ઊભું જ હોય છે.
ટૂંટિયે વળીને બપોરની વામકુક્ષી નથી લેતું.
સોડ તાણીને રાતની નિદ્રા નથી લેતું.
હા, પોતાની છાયામાં કોઈ પસીનાભીના મજૂરને વિસામો લેવા જરૂર બોલાવે છે.
વરસાદમાં ભીંજાઇ ગયેલી કોઈ ગૃહિણીને છતરી જરૂર ધરે છે.
ચોરને પોતાની બખોલમાં ચોરીનો માલ જરૂર સંતાડવા દે છે.
ઊભા રહેવું એ જ વૃક્ષનો સ્થાયી મનોભાવ છે.
પણ, વય વીત્યે —
એનું લાકડું હોડી રૂપે સીધું વહે છે.
ગાડાનું પૈંડું બની ગોળ દોડે છે.
ભમરડો બની ચકરાતું ભમે છે.
ગિલ્લી બનીને ઊડે છે.
કોઈ ડોશીમાની લાકડી બનીને કાયમી ટેકો થઈ જાય છે.
સુખી પરિવારનો મોભ બની રૂઆબ છાંટે છે.
હરાયા ઢોરના ગળે હેડલો થઈ લટકે છે.
તો, કોઈની ચિતામાં બળીને રાખ થઈ જાય છે.
વય વીત્યે વહેતા રહેવું એ એનો બીજો સ્થાયી મનોભાવ છે …
માણસોને સ્થાયી મનોભાવ ખરા? કયા? કોઈ એક-બે એવા ખરા જેની આવી વાત થઈ શકે …? …
= = =
(February 13, 2022: Ahmedabad)
સૌજન્ય : સુમનભાઈ શાહની ફેઇસબૂક દિવાલેથી સાદર
તમે ટ્રેડ્સ (Trads) અને રાઈતાઝ (Raitas) વિષે કાંઈ સાંભળ્યું છે? આ શું છે એ વિષે તમે કાંઈ ન જાણતા હોય તો જાણી લેવું જરૂરી છે. ખાસ કરીને હિન્દુત્વવાદીઓએ આ જાણી લેવું ખાસ જરૂરી છે.
ટ્રેડ્સ અને રાઈતાઝ હિન્દુત્વવાદીઓનાં બે ધડા છે. ટ્રેડ્સ એવા હિંદુઓ છે જે પોતાને ટ્રેડીશનાલીસ્ટ એટલે કે પરંપરાવાદી તરીકે ઓળખાવે છે. તેઓ વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીને અને તેમના સમર્થક હિન્દુત્વવાદીઓને રાઈતાઝ તરીકે ઓળખાવે છે. રાઈતાઝ એટલે કે (right-wing Hindutvawadis) અર્થાત્ જમણેરી હિન્દુત્વવાદીઓ. હિન્દી ભાષામાં ‘ઇસને રાયતા ફેલા દિયા’ એવો નિંદાવાચક વાક્યપ્રયોગ કરવામાં આવે છે એ તો તમે જાણતા હશો. ટ્રેડ્સના મતે રાયતાઝ હિન્દુત્વવાદીઓની એવી જમાત છે જે સાચવીને ચાલે છે, જે પોચટ છે, જે આક્રમક અને કઠોર બનતા ડરે છે, જે સત્તાલક્ષી છે અને હિન્દુત્વવાદી થઈને હિંદુઓના જ એક વર્ગના મત ગુમાવવાથી ડરે છે, વગેરે. તેમનો સૌથી મોટો આરોપ એ છે કે નરેન્દ્ર મોદી બ્રેન્ડ હિંદુરાષ્ટ્ર મુસલમાનોને ડરાવી તેમ જ દબાવી રાખવામાં અને હિંદુઓને ‘આપણે પણ કાંઈક છીએ’ એનો અહેસાસ કરાવવામાં ચરિતાર્થ થઈ જાય છે. મુસલમાનોને ડરાવીને અને હિંદુઓને પોરસાવીને તેઓ સત્તા ભોગવે છે.
ટ્રેડ્સ કહે છે કે હિંદુઓનું શાસન અને હિંદુઓનું માથાભરેપણું એ હિંદુરાષ્ટ્ર નથી. સાચું હિંદુરાષ્ટ્ર ત્યારે સ્થાપાશે જ્યારે હિંદુઓની પારંપારિક વ્યવસ્થા ફરી લાગુ કરવામાં આવશે. સનાતન ધર્મે ચીંધેલો માર્ગ અપનાવવામાં આવશે. ટ્રેડ્સ અને રાઈતાઝ વચ્ચે ફરક એ છે કે રાઈતાઝ હિંદુઓની મહાનતાના પાઠ ઇતિહાસનાં પાઠ્યપુસ્તકોમાં ભણીને ધન્યતાનો અનુભવ કરે છે, જ્યારે ટ્રેડ્સ એ ઇતિહાસને વર્તમાનમાં પાછો જીવતો કરવા માગે છે. તેઓ માને છે કે સનાતન ધર્મ આધારિત હિંદુરાષ્ટ્ર સ્થાપવામાં માત્ર મુસલમાન આડખીલીરૂપ નથી; સામાજિક ન્યાય અને સમાનતાની માગણી કરતાં દલિતો (જેમને તેઓ ભીમતાઝ તરીકે ઓળખાવે છે), ઉદારમતવાદી હિંદુઓ, લૈંગિક સમાનતા અને ન્યાયની વાતો કરનારી નારીવાદી હિંદુ સ્ત્રીઓ અને સત્તાકાંક્ષી નરેન્દ્ર મોદી જેવા હિન્દુત્વવાદીઓ પણ પણ આડખીલીરૂપ છે.
આ વાંચીને એમ નહીં માનતા કે ટ્રેડ્સ ધોતિયાં પહેરતાં હશે, તેમનાં કપાળે તિલક હશે અને શીખાધારી હશે. ના, તેઓ વિચારો છોડીને દરેક અર્થમાં આધુનિક (જો તેને આધુનિકતા કહેવાતી હોય તો) છે. તેઓ અંગ્રેજી ભાષા ઉપર પ્રભુત્વ ધરાવે છે, તેઓ સોશ્યલ મીડિયાનો ઉપયોગ કરે છે, ફૅક એકાઉન્ટ્સ ધરાવે છે, ‘બુલ્લી બાઈ’ જેવી ઍપ તૈયાર કરે છે, ‘ભીમતાસ’, ‘કોમીઝ’, ‘લિબ્ઝ’, ‘મૌલાનામોદી’ જેવા હેશટેગના લેબલ ચલણી કરે છે, ઠઠ્ઠા કરનારા કાર્ટૂનો અને કેરીકેચર બનાવે છે. માત્ર દિમાગથી પાછળ છે, બાકી દરેક રીતે સમય સાથે અથવા સમય કરતાં આગળ છે.
હવે જો તમે હિન્દુત્વવાદી હો તો કહો કે તમે કોની સાથે છો? ટ્રેડ્સ સાથે છો કે પછી ટ્રેડ્સ જેને રાઈતાઝ તરીકે ઓળખાવે છે એવા રાયતા છો? ટ્રેડ્સનો મુદ્દો તો બિલકુલ સાચો છે કે મુસલમાનોને ડરાવી-દબાવી રાખીને કેવળ હિંદુઓનાં માથાભારેપણાં દ્વારા હિંદુ સર્વોપરિતાનો અહેસાસ અનુભવે અને એવો અહેસાસ કરાવનારા એના દ્વારા સત્તા ભોગવે એ શું હિંદુરાષ્ટ્ર છે? એ તો સત્તા માટેનું હિંદુ રાજકારણ થયું, હિંદુરાષ્ટ્ર તો જુદી જ વાત છે. સાચા હિન્દુત્વવાદીને હિંદુરાષ્ટ્રથી ઓછું કશું ન ખપે. હિન્દુત્વવાદી હોવા છતાં જો તમને ટ્રેડ્સની દલીલો ગળે ન ઉતરતી હોય તો તમારી પાસે વળતી દલીલો હોવી જ જોઈએ.
અને જો વળતી દલીલ ન હોય તો? તો આફતથી ઓછું કાંઈ ન હોય!
એ વાત સમજવા માટે ૭૫ વરસ સુધી સમયને રિવાઈન્ડ કરવો પડશે, જ્યારે પાકિસ્તાનની સ્થાપના થઈ હતી. નવા સ્થપાયેલા પાકિસ્તાનના ટ્રેડ્સ પ્રકારના મુસલમાનોએ મહમ્મદ અલી ઝીણાને સવાલ પૂછ્યો હતો કે મુસલમાન માટે પાકિસ્તાનની રચના કરવામાં આવી છે ને, તો ઇસ્લામની બાદબાકી કરીને મુસલમાનની વ્યાખ્યા કરી બતાવો? તેમણે સવાલ પૂછ્યો હતો કે હિંદુઓથી અલગ થઈને મુસ્લિમ બહુમતી દેશની સ્થાપના તમે સહેલાઈથી સત્તા ભોગવી શકાય એ માટે કરી છે કે પછી મુસલમાનના કલ્યાણ માટે? મુસલમાનનું કલ્યાણ તો ઇસ્લામનિષ્ઠામાં છે અને માટે પાકિસ્તાન દરેક અર્થમાં ઇસ્લામિક દેશ બનવો જોઈએ. તેમણે સવાલ પૂછ્યો હતો કે પાકિસ્તાનમાં હિંદુ હાંસિયામાં હોય, ઓશિયાળો હોય અને મુસલમાનનો હાથ ઉપર હોય એવી આભાસી સર્વોપરિતા માટે પાકિસ્તાનની સ્થાપના કરવામાં આવી છે કે મુસલમાનને ખરા અર્થમાં સમર્થ બનાવવા માટે? મુસલમાન માત્ર ઇસ્લામના માર્ગે જ સમર્થ થઈ શકે અને જો સેક્યુલર માર્ગે મુસલમાન સમર્થ થઈ શકતો હોત તો અવિભાજિત ભારતમાં હિંદુની સાથે મુસલમાન પણ સમર્થ થઈ શક્યો હોત, એને માટે મુસલમાનનાં કલ્યાણનાં નામે અલગ દેશ સ્થાપવાની ક્યાં જરૂર પડી? તેમણે એવો પણ સવાલ પૂછ્યો હતો કે તમારા રાજકારણના કેન્દ્રમાં મુસલમાન છે કે પછી સત્તા?
મહમ્મદ અલી ઝીણા પાસે એ સમયના પાકિસ્તાની ટ્રેડ્સ દ્વારા પૂછવામાં આવેલા સવાલોના જવાબ નહોતા. જો ગળે ઉતરે એવા જવાબ હોત તો પાકિસ્તાનનો ઇતિહાસ જુદો હોત. સાચી વાત તો એ હતી કે માત્ર સત્તા ભોગવવા માટે ઝીણા અને અન્ય મુસલમાન નેતાઓએ મુસ્લિમ કોમવાદી રાજકારણ કરીને પાકિસ્તાન મેળવ્યું હતું, તેને ઇસ્લામ સાથે કોઈ સંબંધ નહોતો. આ જ વાત સંઘપરિવારને પણ લાગુ પડે છે. તેઓ સત્તા માટે હિંદુ કોમવાદી રાજકારણ કરી રહ્યા છે, બાકી તેને હિંદુ ધર્મ કે પરંપરા સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી.
પણ સમસ્યા એ છે કે કોમવાદ એક દિવસ મૂળભૂતવાદને જન્મ આપે છે. અનિવાર્યપણે. ૭૫ વરસ પહેલાં, પાકિસ્તાનના જન્મ સાથે જ પાકિસ્તાનમાં મૂળભૂતવાદનાં બીજ રોપાયાં અને તેનું પરિણામ આપણી સામે છે. ધીરેધીરે સત્તા માટે કોમવાદી રાજકારણ કરનારાઓના હાથમાંથી પાકિસ્તાન સરકી ગયું અને પાકિસ્તાની મુસલમાનો ટ્રેડ્સને ત્રાજવે તોળાવા લાગ્યા. તેમણે લિબ્સ, કોમિઝ, ભીમતાસ (શિયા અને અહમદિયા મુસલમાનો ત્યાંના ટ્રેડ્સ માટે ભીમતાસ છે) અને નારીવાદી મહિલાઓને તેમની જગ્યા બતાવવાનું શરૂ કર્યું. ઇસ્લામિક રાષ્ટ્રની સ્થાપનામાં આ બધા અડચણરૂપ છે. આજે પાકિસ્તાનમાં મુસલમાન મુસલમાનને મારી રહ્યાં છે.
પ્રગટ : ‘નો નૉનસેન્સ’, નામક લેખકની કટાર, ‘રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”, 13 ફેબ્રુઆરી 2022