કરી વિચારને વિદાય અહીં ઘોંઘાટ બોલે છે
કવિતા સાવ નેપથ્યે ને ચારણ ભાટ બોલે છે
ઊકળતો હોય માણસ કાં બરફ શો મૃત જાણે કે,
નથી શાંતિ,નથી સંગીત,લઈ કકળાટ બોલે છે
કદી હિમાલયે પ્હોંચી ધરેલું ધ્યાન ધરબાયું,
ન લાધ્યું શાણપણ,જોગી જુઓ પૂરપાટ બોલે છે
નદી વહેતી હતી ખળખળ,ને બુલબુલ ગીત ગાતીતી,
સૂકાયાં નીરનાં તકદીર,ખારોપાટ બોલે છે.
પ્રજા ને શાસકોનું ગાંડપણ રસ્તા ઉપર જોશો,
નિયમ નેવે મૂકાયા,રાતદિન રઘવાટ બોલે છે.
સમર્પણ,ત્યાગ ને બલિદાન ભારતખોજ છે મિત્રો,
સતત આરોપની ભાષા અહીં સમ્રાટ બોલે છે
 

મને સાદગી અત્યંત પ્રિય છે. હું ત્યાં સુધી માનું છું કે સાદગી અપનાવવાથી અંગતથી માંડી વૈશ્વિક પ્રશ્નો હલ થઈ જાય છે. સાદગીથી જીવનારને ખોટું બોલવાની કે ખોટું કરવાની જરૂર જ રહેતી નથી. લોભ, ઈર્ષા, ગુસ્સો, ધિક્કાર કે હિંસા તેને પજવતાં નથી. માણસ અંદરબહારથી સ્વચ્છ-સુંદર થતો જાય છે. દુનિયાને આવાં જ સૌંદર્યની જરૂર છે.

— ઇલાબહેન ભટ્ટ

‘દરેક કામમાં જોખમો તો હોય જ છે. દરેક સફળતાની અંદર નિષ્ફળતાનું બીજ હોય જ છે, પણ તે અગત્યનું નથી. તમે તેની સાથે શી રીતે તાલ મિલાવો છો એ જ ખરો પડકાર છે.’

કોઈ પણને ક્યારે પણ પ્રેરણા આપી શકે એવા આ શબ્દો છે ‘સેવા’ના પર્યાયરૂપ બની રહેલાં ઇલાબહેન ભટ્ટના. ગયા રવિવારે [એટલે કે 02 જાન્યુઆરીને દિવસે] ડેસ્મન્ડ ટુટુને શ્રદ્ધાંજલિ આપતા લેખમાં મેં ‘ધ એલ્ડર્સ’નો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. વિશ્વના કપરા પ્રશ્નોને હલ કરવા પોતાના જ્ઞાન તથા અનુભવને કામે લગાડવાના આશયથી જુલાઈ ૨૦૦૭માં નેલ્સન મંડેલા, વાર્કા માકેલ અને ડેસમન્ડ ટુટુ, એ એક સભા ગોઠવી જેને પછીથી નેલ્સન મંડેલાએ નવા જૂથ તરીકે સ્થાપી ‘ધ એલ્ડર્સ નામ આપ્યું. બેન કી મૂન, પાકિસ્તાની માનવઅધિકાર કર્મશીલ હીના જિલાની, બાંગલાદેશના મહમ્મદ યુનુસ, કોફી અન્નાન જેવાં લોકો તેના સભ્યો હતાં. આ ‘ધ એલ્ડર્સ’ના ભારતીય સભ્ય હતાં ઇલાબહેન ભટ્ટ.

‘ધ એલ્ડર્સ’ની વૅબસાઇટ પર ઇલાબહેને લખેલું છે, ‘અન્યાય સામેની લડત અહિંસક રૂપે હોય તો વધુ અસરકારક સાબિત થાય છે. આ લડતમાં શસ્ત્રો વાપરનાર કાયર સાબિત થાય છે. અહિંસક લડતમાં વધુ શક્તિ અને મહેનતની જરૂર પડે છે. ‘ધ એલ્ડર્સ’ સ્ત્રી સમાનતા અને બાળવિવાહ અંગે જાગૃતિ ફેલાવવાનું કાર્ય કરે છે. ૨૦૧૨ના ફેબ્રુઆરીમાં ઇલાબહેને ‘ધ એલ્ડર્સ’નાં સભ્યો ડેસમન્ડ ટુટુ, ગ્રોહાર્લેમ બ્રુટાલેન્ડ અને મેરી રોબિન્સન સાથે બિહારનો પ્રવાસ કર્યો, ‘જાગૃતિ’ નામની બાળવિવાહને લગતાં કાર્ય કરતી સંસ્થાની સમીક્ષા કરી. તેમણે ઑગસ્ટ ૨૦૦૯ અને ઑક્ટોબર ૨૦૧૦માં એલ્ડર્સના પ્રતિનિધિમંડળ સાથે મધ્યપૂર્વના દેશોની મુલાકાત લીધી હતી.

88 વર્ષની ઉંમરે અડીખમ અને ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ તેમ જ સાબરમતી આશ્રમમાં ઉચ્ચ સ્થાનો સંભાળી રહેલાં ઇલા રમેશ ભટ્ટ જન્મ ૧૯૩૩માં અમદાવાદમાં થયો. એમના પિતા સુમંતરાય ભટ્ટ સફળ વકીલ હતા અને માતા વનલીલા ઓલ ઇન્ડિયા વિમેન્સ કોન્ફરન્સના સેક્રેટરી હતાં. ઇલાબહેનનું બાળપણ સુરતમાં વીત્યું, ૧૯૫૨માં અંગ્રેજી વિષયમાં સ્નાતક થયાં અને ૧૯૫૪માં સુવર્ણ ચંદ્રક સાથે તેમણે એલએલ.બી કર્યું.

થોડો વખત મુંબઈની એસ.એન.ડી.ટી. વિમેન્સ યુનિવર્સિટીમાં અંગ્રેજી શીખવ્યા બાદ ૧૯૫૫માં તેઓ અમદાવાદની મિલ મજૂર સંઘમાં જોડાયાં અને અનસૂયા સારાભાઈ સાથે ઘણું કામ કર્યું. ૧૯૫૬માં તેમનાં લગ્ન રમેશ ભટ્ટ સાથે થયાં. ગુજરાત સરકારમાં થોડાં વર્ષ કાર્ય કર્યા બાદ તેમને મજૂરસંઘની મહિલા પાંખનાં વડા બનવાનું કહેવામાં આવ્યું. ૧૯૭૧માં તેમણે ઈઝરાઈલના તેલ અવીવની આફ્રો એશિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ લેબર કો-ઓપરેટિવ્સમાં ત્રણ મહિના અભ્યાસ કરી, મજૂર અને સહકારી મંડળનો આંતરરાષ્ટ્રીય ડિપ્લોમા મેળવ્યો.

મિલો બંધ થવા માંડી ત્યારે ઘણી સ્ત્રીઓ ઘરમાં ટેકો કરવા મજૂરી કરતી, પરંતુ તેમને કાયદાનું સંરક્ષણ ન મળતું. ઇલાબહેને આવી બહેનોને મજૂર સંઘની મહિલા પાંખ હેઠળ સંગઠિત કરી. ૧૯૭૨માં તેમણે સ્વાશ્રયી મહિલા સેવા સંઘ(સેલ્ફ-એમ્પ્લૉય્ડ વિમેન્સ એસોશિયેશન)ની સ્થાપના કરી અને ૧૯૭૨થી ૧૯૯૬ સુધી તેના જનરલ સેક્રેટરી પદે રહ્યાં. કાયદાના સ્નાતક તો હતાં જ, ઈન્ટરનેશનલ લેબર, સ્ત્રીઓને લગતા વિષયો, માઈક્રો ફાયનાન્સ અને સહકારી મંડળ સંલગ્ન ચળવળો સાથે પણ જોડાતાં ગયાં અને લાખો ગરીબ સ્ત્રીઓનાં સશક્તિકરણ બદલ પદ્મભૂષણ, રેમન મેગ્સેસે ઍવોર્ડ, રાઈટ લાઈવલીહુડ એવૉર્ડ, નીવાનો શાંતિ પુરસ્કાર, ગ્લોબલ ફેરનેસ ઍવોર્ડ, રેડક્લિફ પદક તેમ જ ઇંદિરા ગાંધી શાંતિ પુરસ્કાર જેવાં અનેક સન્માનો મેળવ્યાં. 

૧૯૭૯માં સ્થપાયેલી વિમેન્સ વર્લ્ડ બેંકિંગના તેઓ એસ્થર ઓક્લૂ એમીશેલા વોલ્શ સાથે સ્થાપક સભ્ય હતાં. ૧૯૮૦થી ૧૯૯૮ સુધી તેના પ્રમુખ રહ્યાં. સેવા કો-ઑપરેટીવ બેંક, લારીવાળાઓના આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠન-હોમનેટના તેઓ પ્રમુખ હતાં. હાલમાં તેઓ વિમેન ઈન ઇન્ફોર્મલ એમ્પ્લોયમેંટ : ગ્લોબલાઈઝીંગ એન્ડ ઑર્ગેનાઈઝીંગના બોર્ડ ઑફ ડાયરેક્ટર તેમ જ રોકેફેલર ફાઉન્ડેશનના ટ્રસ્ટી પણ છે. તેમને અમેરિકાની હાવર્ડ અને જ્યોર્જટાઉન યુનિવર્સિટી, બેલ્જિયમની યુનિવર્સિટી લીબ્રે અને યેલ અને નાતાલ યુનિવર્સિટીએ માનવતા માટેની ડોક્ટરેટની પદવી આપી છે.

તેમણે અંગ્રેજીમાં  પુસ્તકો લખ્યાં છે જે ગુજરાતી, ઉર્દૂ, હિન્દીમાં અનુવાદિત થયેલ છે, હાલમાં તેનો તમિળ અને ફ્રેંચ ભાષામાં પણ અનુવાદ થયો છે. ‘વી આર પુઅર બટ સો મેની : ધ સ્ટ્રોરી ઑફ સ્લેફ-એમ્પ્લોય્ડ વુમન ઈન ઇંડિયા’ તેમ જ  ‘અનુબંધ : બિલ્ડીંગ  ઓફ હન્ડ્રેડ માઈલ કોમ્યુનિટીઝ’ ખૂબ જાણીતાં થયાં છે.

ઇલાબહેન કહે છે, ‘મહિલાઓને આર્થિક અને સામાજિક ક્ષેત્રે યોગ્ય સ્થાન અને તક આપીએ ત્યારે જ તેઓ ખરા અર્થમાં સ્વંતત્ર થઇ શકે. અમારા સમયમાં વાતાવરણ ખૂબ પ્રેરક હતું. માતાપિતા શિક્ષિત અને સેવાભાવી, શિક્ષકો પણ આઝાદીનાં સંઘર્ષ વિશે માહિતી આપતાં. આમ ગાંધીમૂલ્યો, સ્વતંત્રતા તેમ જ આત્મનિર્ભરતા મારામાં સહેજે સહેજે ઊતરી આવ્યાં.’  

ઘરે બેસીને રોજગારી મેળવવા ઈચ્છતી કે હુન્નર જાણતી મહિલાઓને કામ મળે અને સન્માનજનક આવક મળે એ માટે ઇલાબહેનની દીર્ઘદૃષ્ટિ હેઠળ અનેક પ્રોજેક્ટ્સ કાર્યરત છે, જેનો લાખો મહિલાઓએ લાભ લીધો છે. મહિલાઓને રોજગાર માટે લોન મળે એ માટેના તેમનાં પ્રોજેક્ટ્સનું વિશ્વમાં અન્યત્ર પણ અનુકરણ થયું છે. સેવા 8 રાજ્યોમાં કામ કરે છે. 120 સહકારી સંસ્થાઓ ચાલે છે. સેવાનાં નામથી બૅન્ક ચાલે છે. સેવા યુનિયન પણ ચાલે છે. સેવાની કુલ સભ્ય સંખ્યા 19 લાખની છે.

વર્તમાન શિક્ષણવ્યવસ્થા માટે પૂછવામાં આવે તો તેઓ કહે છે, ‘તોબા તોબા. હાલનું શિક્ષણ પ્રાથમિક જરૂરિયાત પણ નથી પૂરી પાડી શકતું. હાલના સમયમાં પ્રામાણિક અને મહેનતુ લોકો ગરીબ જ રહે છે. તેમના પર અત્યાચારો થતા રહે છે. શિક્ષણનો સમાજ સાથે સીધો સબંધ હોવો જોઇએ, તે ક્યાં છે? શિક્ષણથી યુવાન ચારિત્રશીલ અને ઉદ્યમી બનવો જોઈએ. તેના હૈયે સમાજનું હિત વસવું જોઈએ. એવું ક્યાં થાય છે ? જેને કામ મળે છે એ સ્વાર્થી થઈ જાય છે. બીજી બાજુ શિક્ષિત બેકારોની સંખ્યા વધતી જાય છે. આપણે આઝાદ છીએ પણ ટેક્નોલોજીનાં ગુલામ બની રહ્યાં છીએ. ટેક્નોલોજી નહીં, પણ તેનો ખોટી રીતનો ઉપયોગ માણસને ગુલામ બનાવે છે.’

આજની યુવતીઓ વિશે પણ તેમનો આવો જ મત છે. તેઓ કહે છે કે ‘આજે યુવતીઓ શિક્ષિત, વિશ્વના પ્રવાહોથી પરિચિત અને આત્મવિશ્વાસથી ભરપૂર થતી જાય છે એ તો સારી વાત છે. પણ તેમનામાં મૂલ્યોની તાકાત નથી. સમજનું ઊંડાણ નથી. અન્ય પ્રત્યેની જવાબદારીની ખેવના નથી. જિંદગીના ધ્યેય અને અર્થની બાબતમાં તેમની પાસે નક્કર વિચાર નથી. દુનિયાની પ્રગતિમાં મહત્ત્વનું પરિબળ મહિલા ચળવળ છે. મહિલાઓએ દેખા-દેખીથી દૂર રહેવું જોઇએ. સ્ત્રીસહજ, માતૃસહજ મૂલ્યોને જાળવવાં જોઇએ. આ ગુણોથી જ ભારત વિશ્વશાંતિની આગેવાની કરી શકાશે. સ્ત્રીમાં પરિવર્તનની આગેવાની લેવાની શક્તિ છે. એના સક્રિય પ્રદાન વગર આપણે ગરીબીને દૂર કરી શકવાના નથી. સ્ત્રી પોતાનાં કુટુંબ અને સમાજનો વિચાર કરે છે. ઘરકામ અને બાળઉછેર પણ સ્ત્રીસશક્તિકરણનાં ક્ષેત્રો છે. દરેક સ્ત્રી માતા અને પત્ની છે તેમ જ કુટુંબ ચલાવે છે. આ પ્રદાનને આધુનિક મહિલાએ અવગણવું જોઈએ નહીં.’

તેઓ લોકોને પણ જાગૃત કરે છે, ‘આરોગ્ય, શિક્ષણ અને બૅન્કિંગ આપણી પાયાની સેવાઓ છે. તેને લગતી યોજનાઓ સરકાર આપે છે, પણ તેનું અમલીકરણ થવું જરૂરી છે. માત્ર સરકારી સ્તરે નહીં, લોકો દ્વારા પણ અમલીકરણ થવું જોઇએ. આજે લોકશક્તિ તૈયાર કરવી આવશ્યક છે. લોકશક્તિથી પાયાનાં સવાલોનું નિરાકરણ આવી શકે.’

ઇલાબહેન જીવનભર ગાંધીજીનાં માર્ગે જ ચાલ્યાં છે, ‘મને સાદગી અત્યંત પ્રિય છે. હું ત્યાં સુધી માનું છું કે સાદગી અપનાવવાથી અંગતથી માંડી વૈશ્વિક પ્રશ્નો હલ થઈ જાય છે. સાદગીથી જીવનારને ખોટું બોલવાની કે ખોટું કરવાની જરૂર જ રહેતી નથી. લોભ, ઈર્ષા, ગુસ્સો, ધિક્કાર કે હિંસા તેને પજવતાં નથી. માણસ અંદરબહારથી સ્વચ્છ-સુંદર થતો જાય છે. દુનિયાને આવા જ સૌંદર્યની જરૂર છે.’

e.mail : sonalparikh1000@gmail.com

પ્રગટ : ‘રિફ્લેક્શન’ નામે લેખિકાની સાપ્તાહિક કોલમ, “જન્મભૂમિ પ્રવાસી”, 09 જાન્યુઆરી 2022 

ન્યૂઝ મીડિયા કોર્પોરેટ થઈ ચૂક્યું છે. તેના સ્ટુડિયો વર્લ્ડક્લાસ છે, સંસાધનોની તેમાં કમી નથી, જર્નાલિસ્ટોને લાખોના પેકેજ્ડ છે, તેનાં માલિકોમાં હવે ઉદ્યોગપતિઓ આવી ચૂક્યા છે, અને તેની બેલેન્સશીટ હવે નફાનુકસાનના ધોરણે જોવાય છે. સેવાનું આ ક્ષેત્ર માર્કેટ ઓરિયેન્ટેટ થઈ ચૂક્યું છે અને એટલે સત્તાસ્થાને બેસેલાંઓની મીડિયા નજીક આવી ચૂક્યું છે. મીડિયા સંસ્થાનની આ લાક્ષણિકતા સર્વવ્યાપી છે; જ્યાં કોઈ ગ્રામ્ય કેન્દ્રિત મીડિયા સંસ્થાન વિશે આપણે વિચારી સુધ્ધા શકતા નથી. આજના મીડિયાના ઝગમગાટમાં આ વિચાર કોને આવે? અને વિચાર આવ્યો હોય તો ય મીડિયાના આ ધોરીમાર્ગ પર પોતાની ગાડી કોઈ કેવી રીતે ચલાવે? મીડિયામાં ઠીકઠાક એન્ટ્રી કરવા માટે આજે લાખોની મૂડી જોઈએ. મીડિયાની આ બધી ધારણાઓને ધ્વસ્ત કરીને ઉત્તર પ્રદેશની કવિતા દેવી અને મીરાં જાટવે પોતાની ગ્રામ્ય બેઝ્ડ મીડિયા સંસ્થાન શરૂ કરીને ઇતિહાસ રચ્યો છે. તેમણે આ સાહસ 2002માં કર્યું અને જેમ મીડિયા માર્કેટ બેઝ્ડ થતું ગયું તેમ તેઓ પણ વધુને વધુ ઠોસ જર્નાલિઝ્મ તરફ આગળ વધતાં ગયાં. તેમના છાપાંનું નામ છે ‘ખબર લહેરિયા’ અને તે હવે તો ડિજિટલ ફોર્મમાં આવી ચૂક્યું છે. ‘ખબર લહેરિયા’ની આ પૂરી સફર પર ‘રાઇટીંગ વિધ ફાયર’ નામે ડોક્યુમેન્ટરી બની ચૂકી છે અને હાલમાં ઓસ્કાર એવોર્ડમાં તેની પસંદગી ડોક્યુમેન્ટરી ફિચર ફિલ્મ કેટેગરીમાં થઈ છે, જ્યાં તે અન્ય ચૌદ ફિલ્મ સાથે સ્પર્ધા કરશે. આ પંદર ફિલ્મમાંથી એક ફિલ્મ ઓસ્કારમાં જશે.

ઓસ્કાર મળે કે ન મળે, પહેલાં તો જે જર્નાલિઝમ ‘ખબર લહેરિયા’એ કર્યું છે તે સન્માનને પાત્ર છે. બીજું કે ઓસ્કાર સિવાય ‘રાઇટીંગ વિધ ફાયર’ આંતરરાષ્ટ્રિય કક્ષાના 28 એવોર્ડ મેળવી ચૂકી છે. ‘ખબર લહેરિયા’ની આ સફરને ફિલ્મી પડદે લાવવાનો જશ ડિરેક્ટર સુષ્મિત ઘોષ અને રીન્ટુ થોમસને જાય છે. પણ મૂળે જેમ ‘ખબર લહેરિયા’ જર્નાલિઝમમાં મજબૂત સ્ટોરીઝ પ્રકાશિત કરતાં રહ્યાં છે; તેમ તેમનાં સંઘર્ષનું કન્ટેન્ટ પણ મજબૂત હતું, જે કારણે ડોક્યુમેન્ટરી માટે એક સરસ વિષય મળ્યો છે. ‘ખબર લહેરિયા’ની વિશેષતા ગણાવવી હોય તો તેમના કામ આધારિત જ હોય, પરંતુ કામનાં મૂલ્યાંકન પહેલાં તેમની અનેક વિશેષતા સૌની સમક્ષ મૂકવા જેવી છે. મૂળે ‘ખબર લહેરિયા’ અખબાર હતું અને 2002માં તેની શરૂઆત થઈ હતી. હિંદી, બુંદેલી, અવધિ અને બજ્જીકા બોલીનું લખાણ હિંદી લિપિમાં તે પ્રકાશિત થતું. ‘ખબર લહેરિયા’ની આ પહેલને સૌ પ્રથમ નવી દિલ્હીની ‘નિરંતર’ નામની સંસ્થાએ મદદ કરી. બોલી સ્થાનિક પણ તેની છપાઈ હિંદી ભાષામાં થાય, તે રીતે આ છાપું ઉત્તર પ્રદેશ, બિહારના કેટલાંક પ્રદેશોમાં પોતાનું સ્થાન બનાવી શક્યું. ઉપરાંત ‘ખબર લહેરિયા’ની અનન્ય એ રીતે પણ બન્યું કે તેમાં કામ કરનાર બહેનો જ હોય. ઉત્તર પ્રદેશ તો ઠીક પણ હજુ ય આપણે ત્યાં ઠીકઠાક શિક્ષિત રાજ્યોમાં પણ બહેનોને જર્નાલિઝમ કરવાના પડકાર છે અને જે બહેનોએ ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવ્યું તે પણ આ મુશ્કેલી વેઠે છે. ત્યારે આ બહેનો ગ્રામિણ પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતાં હતાં અને ઉપરાંત સમાજના વંચિત વર્ગમાંથી આવનારાં બહેનો હતાં. મહદંશે દલિત, આદિવાસી અને મુસ્લિમ બહેનો ‘ખબર લહેરિયા’નાં પત્રકારો છે. આપણું સમાજનું સ્ટ્રક્ચર એ પ્રકારનું છે કે તેમાં બહેનો કેટલાંક ક્ષેત્રોમાં પ્રવેશ લઈ જ ન શકે. સમજો કે જર્નાલિઝમમાં કોઈ બહેનને આવવું હોય તો તે પોતાના ગામડાંમાં નાનું છાપું શરૂ કરવા કરતાં શહેરમાં મોટાં મીડિયા સંસ્થાનમાં નોકરી કરવાનું વધુ પસંદ કરે. આવું થવાનું કારણ બહેનો સવાલ પૂછે તે આજે ય અસહજ લાગતી ઘટના છે, ખાસ કરીને જ્યારે તે કોઈ માર્જનલાઇઝ કોમ્યુનિટીમાંથી આવે ત્યારે તો પ્રશ્ન પૂછનાર બહેન માટે તે સામે ચાલીને મુસિબત વહોરવા જેવી વાત બને. આ બધાં પડકારોને હડસેલીને ‘ખબર લહેરિયા’ની બહેનોએ ઓલમોસ્ટ બે દાયકા સુધી જર્નાલિઝમ કર્યું અને આજના શોરબકોર મીડિયા કરતાં તે સારું છે.

2002માં શરૂ થયેલાં ‘ખબર લહેરિયા’ની 2012 આવતાં સુધીમાં ઉત્તર પ્રદેશ અને બિહારના કેટલાંક પ્રદેશોમાં તેમની છ હજાર પ્રિન્ટ કૉપી જતી હતી. તે વખતે તેની રિડરશીપનો અંદાજ વીસ હજારની આસપાસ હતો. 2013માં ‘ખબર લહેરિયા’ની વેબસાઇટ શરૂ થઈ અને આજે તેની યુટ્યૂબ ચેનલ પણ છે. ‘ખબર લહેરિયા’ની ટેગલાઈન છે : ‘રીઅલ, રુરલ, રિવ્યોલ્યૂશનરી’. ‘ખબર લહેરિયા’ ગ્રાસરૂટ સ્તરનું મહિલાઓનું ન્યૂઝ નેટવર્ક બની ચૂક્યું છે અને તેને શરૂ કરનારાં કવિતા દેવી એડિટર્સ ગિલ્ડ ઑફ ઇન્ડિયાનાં સભ્ય પણ રહ્યાં છે. એડિટર્સ ગિલ્ડમાં સભ્ય બનનારાં કવિતા દેવી પ્રથમ દલિત મહિલા છે. એક બદલાવ સાથે કેટકેટલી જગ્યાએ તેની અસર પહોંચે છે તેનું ‘ખબર લહેરિયા’ આદર્શ ઉદાહરણ છે. કવિતા દેવીએ કોઈ શિક્ષણ લીધું નહોતું અને માત્ર બાર વર્ષની ઉંમરે જ તેમનું લગ્ન થઈ ચૂક્યું હતું. તેમણે અગાઉ એક અન્ય મહિલા પત્રિકાથી પોતાનું પત્રકારત્વ શરૂ કર્યું અને આજે તેઓ પત્રકારત્વની મિસાલ બની ચૂક્યાં છે. જાણીતાં ટેડ કોન્ફરન્સમાં તેઓ સ્પીકર તરીકે વક્તવ્ય આપી ચૂક્યાં છે.

‘ખબર લહેરિયા’માં કવિતા દેવી, મીરાં જાટવની આગેવાનીમાં અત્યારે ચાળીસ મહિલા પત્રકારોની ટીમ છે. ન્યૂઝ માટેનું કન્ટેન્ટ લખવાથી માંડીને ટેકનિકલ કામ સુધ્ધા અહીંયા બહેનો જ કરે છે. આમ તો મહિલા જગતનું કોઈ પણ કાર્ય કરી શકે છે, પણ માન્યતાઓ સરળતાથી તૂટતી નથી તે માટે અહીં તે લખ્યું છે. ‘ખબર લહેરિયા’ ન્યૂઝ વેબસાઈટને જર્નાલિઝમ માટે પ્રતિષ્ઠિત ચમેલી દેવી જૈન સન્માન મળી ચૂક્યું છે. યુનેસ્કોનું કિંગ સેજોન્ગ લિટરસી પ્રાઇઝ પણ તેમને મળ્યું છે. કૈફી આઝમી એકેડમી દ્વારા પણ ‘ખબર લહેરિયા’ સન્માનિત થયું છે. અને હવે તેમના નામે ફિલ્મ નિર્માણ થઈને રીલિઝ થઈ છે અને વિશ્વભરમાં ચાહના ઉપરાંત એવોર્ડ મેળવી રહી છે. જે કામ કોર્પોરેટ જગતના મોટાં મીડિયા સંસ્થાન નથી કરી શકતાં તે આ ગ્રામ્ય સ્તરની બહેનોએ દાખવ્યું છે.

સમય બદલાયો છે અને તેની સાથે ‘ખબર લહેરિયા’ પણ બદલાતું ગયું છે. આજે તેમની વેબસાઈટ પર મહિનામાં દસ લાખ લોકો વિઝિટ કરે છે. યુટ્યૂબ પર તેમનાં સાડા ચાર લાખ સબસ્ક્રાઇબર છે. તે સિવાય પણ તેમની સ્ટોરી ટ્વિટર, ઇન્સ્ટાગ્રામ અને વૉટ્સએપ જેવાં પ્લેટફોર્મ પર શૅર થાય છે. ‘ખબર લહેરિયા’ની વેબસાઇટ પર જઈએ તો તેઓની પાસે રીડર્સ એન્ગેજ થઈ શકે તેવું ભરપૂર કન્ટેન્ટ જોઈ શકાય છે. અગત્યની બાબત તો એ છે કે તેઓ ગ્રામિણ ક્ષેત્રના ઉપયોગી ન્યૂઝને પ્રાધાન્ય આપે છે. ‘ખબર લહેરિયા’ સાથે જોડાયેલાં દીશા એ બાબતે જણાવે છે કે ન્યૂઝ કે ટેલિવિઝન પર આવતી હેડલાઇન્સ ન્યૂઝ નથી, બલકે કોઈ જિલ્લાના કેન્દ્રથી પચાસ કિલોમીટર દૂર ગામડાંમાં હેન્ડપમ્પ તૂટી જાય તે એટલાં જ અગત્યના ન્યૂઝ છે. આ રીતે લોકાનાં જીવન સાથે સંકળાયેલું સીધું જર્નાલિઝમ ‘ખબર લહેરિયા’ દ્વારા થાય છે. તેની વેબસાઈટના પાંચ મુખ્ય કેટેગરી દેખાય છે, જેની સબ-કેટેગરીમાં જોઈએ તો ખ્યાલ આવે કે ‘ખબર લહેરિયા’ દ્વારા કેટલું પાયાનું કાર્ય થઈ રહ્યું છે. તેમની એક સબ-કેટેગરી ‘વિકાસ’ છે. વિકાસનો માપદંડ આપણે શહેરમાં મેટ્રો આવી કે નહીં અને બ્રિજ કેટલાં બન્યાં તે બનાવી દીધો છે. ગ્રામિણ ક્ષેત્રોમાં ઇ-શ્રમ કાર્ડ બનાવવાથી માંડીને કોઈ ગામમાં રસ્તા તૂટ્યા, ગટરો ઉભરાઈ જેવાં મુદ્દાઓ વધુ અગત્યના છે – તે વિશે આ ન્યૂઝ પોર્ટલ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યું છે. એટલું જ નહીં આ પોર્ટલ થકી જાગ્રતિનું કામ પણ થયું છે. ‘મહિલાઓ કે ખિલાફ હિંસા’ એ નેજા હેઠળ મહિલાઓ વિરુદ્ધ કેવી હિંસા થાય છે તેનું વિસ્તૃત રિપોર્ટીંગ અહીં મળે છે, અને ખાસ તો તેની અસર પણ થાય છે. અહીં એક ન્યૂઝ છે : ‘નિર્ભયા, હાથરસ, ઉન્નાવ મામલે બને બ્રાન્ડ નેમ, જાનીએ ગ્રામિણ ક્ષેત્રો મેં હુએ મામલો કી સચ્ચાઈ’. આ સિવાય અહીંયા ‘ઔરતેં કામ પર’, ‘જાસૂસ યા જર્નાલિસ્ટ’, ‘ચુનાવી બુખાર સાવધાન’, ‘રાજનીતિ, રસ, રાય’,  ‘આ ગઈ રે ચટોરી’ જેવાં વિભાગો છે.

ગ્રામિણ ક્ષેત્રે રિપોર્ટીંગની કેટકેટલી શક્યતાઓ છે તે ‘ખબર લહેરિયા’થી જાણી શકાય. અલ્ટીમેટલી, સમાજ વિવિધતાભર્યો છે અને તેનું પ્રતિબિંબ જ્યારે મીડિયામાં પડે છે ત્યારે તેનાં રંગ સર્વત્ર પ્રસરે છે. ‘ખબર લહેરિયા’ની ખ્યાતિ એટલે જ સર્વત્ર પહોંચી છે, બાકી તો આપણી સામેનું મીડિયા હવે પ્રેડિક્ટેબલ બની ચૂક્યું છે.

e.mail : kirankapure@gmail.com