ઘણીવાર એવો વિચાર આવે કે, રાત્રે આંખ મીંચીને મીઠી નીંદરમાં ડૂબી જતો માનવી, પોતાના દિલ, દિમાગ અને દેહને ઘડીભર ભૂલી જઈને ક્યાં પહોંચી જતો હશે? કેવી રીતે આ પ્રક્રિયા આપમેળે થઈ જતી હશે? ખરેખર એ એક મોટું આશ્ચર્ય છે! અને એ એટલું સ્વાભાવિક છે, એવું કુદરતી છે કે, એના વિશે આપણે ઊંડું વિચારતાં પણ નથી! આઠથી દસ કલાકના એ સમય પછી, ફરી પાછો માણસ આંખ ખોલીને નિત્યકર્મમાં લાગી જાય છે! સાચે જ, આ એક ગહન ચિંતનનો વિષય છે.
ડોક્ટરોના કહેવા મુજબ, ઊંઘમાં મગજ સૌથી વધારે સક્રિય હોય છે અને એ વખતે તે સ્મૃતિઓ અને અનુભવોનાં મિશ્રણો કરીને જાતજાતની વાર્તા, ચિત્રો કે દૄશ્યો ઊભાં કરે છે. એ કોઈ દિગ્દર્શક જેવું કામ કરે છે અને સ્વપ્ન બની દેખાડે છે. કેટલાક લોકોને તો સ્વપ્નો યાદ પણ રહેતાં હોય છે. આમ તો ઊંઘમાં માણસની યાદ રાખવાની ક્ષમતા સૂઈ ગયેલી હોય છે. છતાં કેટલાક વધુ સંવેદનશીલ અને કલ્પનાશીલ માણસોને એ યાદ રહે છે.
ક્યારેક એ અજબ-ગજબનાં હોય છે, ઘણીવાર તો એટલાં સાચાં લાગે કે વાત ન પૂછો. એની કોઈ સીમા જ નથી હોતી. એટલે કે, ઊંઘ દરમ્યાન સૂતેલા માનવીનું એક જુદું વિશ્વ બને છે અને તે સમયે તો તેને માટે એ જ સત્ય હોય છે.
હવે સત્યના સંદર્ભમાં એનો અર્થ એ થયો કે, સત્ય એ બહારનું વિશ્વ છે. જ્યારે સ્વપ્ન એ વ્યક્તિની પોતાની અંદરનું વિશ્વ છે; જે તે સમય પૂરતું તેને માટે તો સત્ય જ છે. છે ને આશ્ચર્ય? વધુ વિચારતાં એમ પણ કહી શકાય કે, ઊંઘમાં મગજ નામનો ડિરેક્ટર અવનવાં ચિત્રો, દૄશ્યો વગેરે ચલચિત્રોની જેમ બતાવે છે અને એક નવી દુનિયા ઊભી કરી તેમાં ખેંચી જાય છે.
જાગૃત અવસ્થામાં ખુલ્લી આંખે માણસ પોતે પોતાની મતિ-શક્તિ મુજબ વાર્તાઓ ઘડે છે, ફિલ્મો બનાવે છે, એક નવી દુનિયા ઊભી કરે છે, પાત્રો ગોઠવે છે, વગેરે વગેરે .. તો બરાબર તે જ રીતે, સૂફીઓ કહે છે કે, ઈશ્વર મોટામાં મોટો દિગદર્શક છે, પાત્રો સર્જે છે, મિશ્રિત ભાવ અને રંગોની વાર્તાઓ ઘડે છે અને આ આખું વિશ્વ ઘડીને એ સતત દિગ્દર્શન કરતો જ રહે છે ને? તો પછી હવે સવાલ એ થાય છે કે, જગત સત્ય છે કે સ્વપ્ન છે ?!! કે પછી પેલા રસિક દિગ્દર્શકનું એક સ્ટેજ છે જેનાં આપણે સૌ પાત્રો છીએ અને માત્ર નાટક ભજવીએ છીએ? એટલે હવે આમાંથી સવાલ એ ઊભો થયો કે જીવન સત્ય છે, સ્વપ્ન છે કે પછી નાટક છે?
બીજી રીતે જોઈએ તો, આ ત્રણે પોતપોતાની રીતે સાવ અલગ જ છે. કેટલીક બાબતમાં સમાન છે તો કેટલીક વળી અલગ પણ છે જ. પણ તે પાછો એક બીજો વિષય થયો જેની વાત અત્રે નથી કરવી.
અરે, આટલું વિચારતાંમાં તો દિમાગમાં પેલું ગીત જાગી ઊઠ્યું : “ज़िंदगी ख़्वाब है, ख़्वाब में झूठ क्या, और भला सच है क्या…”
ક્યારેક ક્યાંક વાંચેલી બીજી એક વાત પણ યાદ આવી કે, એકવાર એક બાળકે પૂછ્યું, ‘જીવન સ્વપ્ન છે કે સત્ય?’ સ્વામીજીનો જવાબ એ હતો કે, ‘જીવન એક સ્વપ્ન છે પણ એ સ્વપ્ન સત્ય છે.’ આ દૃષ્ટિકોણ સમજણને અનોખા શુદ્ધિકરણનો વિરલ રંગ ચડાવે છે.
તો કોઈકે એમ પણ કહ્યું છે કે, “સાચું લાગતું આ જીવન હકીકતે તો લાંબુ ચાલી રહેલું એક સ્વપ્ન જ છે.”
ખેર, સત્ય અને સ્વપ્નની આ વાતમાં એક બાબત તો સૌ કોઈને સમજાય છે કે, ક્યારેક એમ લાગે છે કે, આ જિંદગીની સફર સુહાની છે તો કદીક લાગે ફોગટ કહાની છે. હકીકતે શું છે? સત્ય છે કે સ્વપ્ન? જીવન છે કે નાટક? કોનો કયો રોલ છે? શું આદિથી અંત સુધીના સંવાદોની જાણ છે? હંમમમમ … ને તો ય સૌ આ નાટક ભજવે છે..
વિલિયમ શેક્સપિયરે પણ કહ્યું જ છે કે, Life is a stage and we are all actors playing our parts.
આજે આ સત્ય, સ્વપ્ન અને બંનેના મિશ્રણથી ચાલતાં નાટક વિષયને અનુલક્ષીને મારી એક ગઝલ પ્રસ્તૂત છે :
તખ્તા પર આવી ઊભો છું, ને રોજ હું વેશ બદલું છું,
સંવાદો કોઈ જ યાદ નથી, ને તો ય હું રોલ ભજવું છું.
નાયક છું, ખલનાયક છું, વક્તા છું ને શ્રોતા પણ છું,
તાળી સાંભળી ફુલાઈ મનમાં, દરિયા જેટલું હરખું છું.
અંધાર તેજની વચ્ચે વચ્ચે, ચાંદ સૂરજ ભમતા જાય,
દૄશ્યો, અંકો ફરતાં જાય, ને રોલ બદલાતાં મલકું છું.
વારાફરતી પાત્રો આવે, કોઈ ટકે, કોઈ વહી જાય છે,
ક્યાંથી શરૂ ને ક્યાં ખતમ, વિચારી મનને મૂંઝવું છું.
હસતાં, રડતાં, પડતાં, ઊઠતાં, મળેલ મંચને ગજવું છું.
પડદો પડતાં, વેશ ઉતારી, અજ્ઞાત રહીને વિરમું છું.
e.mail : ddhruva1948@yahoo.com
