રવીન્દ્ર પારેખ
એક અંગ્રેજી અખબારે ઈલેકશન કમિશનમાં ચાલતા મતભેદોને ઉઘાડા પાડી દીધા છે. મુખ્ય ઈલેકશન કમિશનર જ્ઞાનેશકુમાર સામે ઘણા પ્રશ્નો તેમના સાથી ઈલેકશન કમિશનરોએ ઊભા કર્યા છે. જ્ઞાનેશ કુમાર ભલે કહે કે સાથી કમિશનરો વચ્ચે મતભેદ હોવો સામાન્ય બાબત છે, પણ એવું નથી. આ મતભેદો નથી, રોકડો વિરોધ છે. મુખ્ય કમિશનર મુખ્ય હોય તે તો સમજ્યા, પણ તેમને નિર્ણયો લેવાની સ્વતંત્ર સત્તા નથી, પણ બધી સત્તાઓ જ્ઞાનેશ કુમારને એકલાને હોય તેમ, અન્ય કમિશનરોને વિશ્વાસમાં લીધા વિના તેમણે મનસ્વી રીતે નિર્ણયો લીધા છે. પરિણામે કાઁગ્રેસ, આપ સહિત અન્ય વિપક્ષોને પણ માથું ઊંચકવાની તક મળી ગઈ છે. તેમના મતે કેટલાક મતદારો તો જીવિત હોવા છતાં તેમને મૃત બતાવીને યાદીમાંથી કમી કરવામાં આવ્યાં છે.
બીજી તરફ એક જ મતદારનાં જુદાં જુદાં ક્ષેત્રમાં એકથી વધુ વખત નામ ઉમેરવામાં આવ્યા છે. એના કાઁગ્રેસ પાસે પુરાવાઓ છે. એક જ મતદાર એકથી વધુ વખત મતદાર યાદીમાં હોય એવા પુરાવાઓ તો સુપ્રીમ કોર્ટના સિનિયર વકીલ અને કાઁગ્રેસી નેતા કપિલ સિબ્બલે પણ બતાવ્યા છે. 13 કરોડ નામો કમી થયા છે તે વાંધો આપના નેતા અરવિંદ કેજરીવાલે પણ દોહરાવ્યો છે. જૂન, 2025માં બિહારથી શરૂ થયેલ કવાયત દરમિયાન 30 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની મતદાર યાદીમાંથી, 13 કરોડથી વધુ નામો દૂર કરાયાં હોવાની વાત છે. જો કે, ચૂંટણી પંચે SIRના નિર્ણયો સર્વસંમતિથી લેવાયા હોવાનો દાવો કર્યો છે. પંચ પર એવો પણ આરોપ છે કે ચૂંટણી કમિશન ભા.જ.પ. સરકારના એજન્ટ તરીકે કામ કરે છે. ટૂંકમાં, વિપક્ષોને જ્ઞાનેશ કુમાર પર અને તે દ્વારા સરકાર પર પસ્તાળ પાડવાનો મોકો મળી ગયો છે. એવું નથી કે ચૂંટણી પંચે કંઇ કર્યું નથી ને વિપક્ષોને મોકો મળી ગયો છે. અન્ય બે ચૂંટણી કમિશનરોને જ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર સામે વાંધો પડ્યો હોય તો વિપક્ષોને પડે એમાં નવાઈ નથી.
સ્પેશિઅલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) મુદ્દે ચૂંટણી પંચમાં બીજા કોઈને નહીં, પણ ખુદ ચૂંટણી કમિશનરોને મતભેદ થયા છે. મતદાર યાદી સાથે ચેડાં થયાનું જ્ઞાનેશ કુમારનું ધ્યાન લેખિતમાં અન્ય કમિશનરોએ દોર્યું છે, પણ તેમણે એ વાત ધ્યાને લીધી નથી ને કોઈ ખુલાસો કર્યો નથી. એનું પરિણામ એ આવ્યું કે કાઁગ્રેસી નેતા રાહુલ ગાંધીએ એક વીડિયો જાહેર કર્યો, જેમાં મત ચોરીને બંધારણ વિરુદ્ધ ગણાવી છે.
‘ધ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ’ના એક અહેવાલ મુજબ SIRની પ્રક્રિયા અંગે ચૂંટણી કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધૂ અને વિવેક જોશીએ છેલ્લા દસ મહિનામાં, પંચના નિર્ણયો સામે 14થી વધુ વખત લેખિતમાં વાંધો ઉઠાવ્યો છે. એ વાંધો એવા પ્રકારનો છે કે કેટલાક નિર્ણયો તેમની જાણ બહાર લેવાયા છે. આ એવા મુદ્દાઓ હતા જે મતદાર યાદીમાં નામ ઉમેરવા કે કાઢવા સંદર્ભના અને ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં ફેરફાર અંગેના હતા. વિપક્ષોને તો ઈલેકશન કમિશન સામે વાંધો હોય તે સમજી શકાય, પણ આ તો ઈલેક્શન કમિશનમાં જ તકરાર પડી છે, તો તે સાવ જ પાયા વગરની ન હોય એમ બનવાનું. આનો વાંધો મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને ભા.જ.પ.ને જ ન હતો તે પણ સૂચક છે.
મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારનું એમ કહેવું કે આ બધું સામાન્ય છે ને મતભેદોની પણ નવાઈ નથી, પણ છેલ્લે નિર્ણયો સર્વસંમતિથી લેવાયા હતા- તે ગળે ઊતરે એમ નથી. એ સાચું હોય તો અન્ય ચૂંટણી કમિશનરો સુખબીર સિંહ સંધૂ અને વિવેક જોશીએ તેમની જાણ બહાર લેવાયેલા નિર્ણયો સામે સત્તાવાર વાંધો કેમ લીધો? મતદાર નોંધણી ફોર્મ નંબર 6માં કરાયેલ ફેરફાર સામે અને મતદાર યાદીમાંથી કાઢવામાં આવેલાં કે ઉમેરાયેલાં નામો સામે સ્પષ્ટ વિરોધ સંધૂ અને જોશીએ શા માટે કર્યો એ પણ પ્રશ્ન જ છે, એટલે આ ચૂંટણી પંચનું કેવળ રૂટિન હતું એમ માનવું-મનાવવું બરાબર નથી. કાઁગ્રેસ પક્ષ પૂછે છે કે મહારાષ્ટ્રની ચૂંટણીમાં લાખો વોટ વધી કેવી રીતે ગયા તો ચૂંટણી પંચ એનો કોઈ જવાબ આપતું નથી. આ પણ કદાચ રૂટિન જ હશે.
રાહુલ ગાંધીએ તો કોઈને બક્ષવામાં નહીં આવે એમ કહ્યા પછી પણ ચૂંટણી કમિશનરો માટે, એ પણ ઉમેર્યું કે તમે જે કરી રહ્યા છો તે ખોટું છે. આ રાજદ્રોહ છે, દેશ વિરુદ્ધ છે અને અમે તમને પકડીશું. 2025માં રાહુલે ત્રણ પ્રેસ કોન્ફરન્સ કરી હતી, ત્યારે પણ તેમણે ચૂંટણીપંચ પર આરોપ લગાવ્યો હતો. તેમણે ચૂંટણીપંચને સરકારની ‘બી’ ટીમ ગણાવી હતી ને ભા.જ.પ. સાથે મળીને મતચોરી કરવાનો આરોપ મૂક્યો હતો. આ માત્ર મત પરનો હુમલો નથી, તે મૂળભૂત માળખા પરનો હુમલો છે, જે લોકોને પોતાનો નેતા ચૂંટવાનો અધિકાર આપે છે. તો, સમાજવાદી પાર્ટીના અધ્યક્ષ અખિલેશ યાદવે પણ કહ્યું કે સત્તાની કઠપૂતળી બનીને કેટલાંક લોકો લોકતંત્ર સાથે રમત રમી રહ્યા છે ને એ બંધારણીય અપરાધ છે. આ લોકતંત્રને ખતમ કરવાના કાવતરાથી ઓછું નથી. આમ આદમી પાર્ટીના સૌરભ ભારદ્વાજે પણ કહ્યું કે તમામ વિપક્ષોએ ચૂંટણી પંચ સાથે જોડાયેલા મુદ્દાને ઉઠાવવો જોઈએ. મમતા TMCના સાગરિકા ઘોષે SIRની ખામીઓ માટે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જવાબદાર છે ને આ બધું કોના નિર્દેશથી થઈ રહ્યું છે તે ઉઘાડું રહસ્ય છે. શિવસેનાના વડા (UBT) ઉદ્ધવ ઠાકરેએ તો જ્ઞાનેશ કુમારને જેલમાં મોકલવા જોઈએ, ત્યાં સુધીનું કહી નાખ્યું છે.
જ્ઞાનેશ કુમાર પર આ પસ્તાળ પહેલી વખત પડી નથી. આ અગાઉ કાઁગ્રેસી નેતા જયરામ રમેશે દાવો કર્યો હતો કે વિપક્ષના 73 રાજ્યસભા સાંસદોએ તેમની વિરુદ્ધ નોટિસ આપી હતી ને તેમાં સાબિત થયેલ ગેરવર્તણૂકનો આરોપ લગાવ્યો હતો. બીજા કાઁગ્રેસી મહાસચિવ કે.સી. વેણુગોપાલે પણ જ્ઞાનેશ કુમારને હટાવવાની માંગ કરી હતી. તેમણે SIRની આખી પ્રક્રિયાની તપાસ સુપ્રીમ કોર્ટની દેખરેખ હેઠળ કરવાનું ઉમેર્યું હતું. આવો પ્રસ્તાવ લોકસભામાં પણ આવ્યો હતો, પણ આખો પ્રસ્તાવ ફગાવી દેવામાં આવ્યો હતો. સાચું તો એ છે કે કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રી અમિત શાહની ઓળખ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારને ફળી છે, બાકી, તેમના કરતાં વધુ સક્ષમ ઉમેદવારો મુખ્ય ઈલેકશન કમિશનર પદ માટે હાથવગા હતા જ !
હવે તો વિપક્ષોએ પશ્ચિમ બંગાળ, બિહાર, મહારાષ્ટ્ર, હરિયાણા સહિતની અન્ય વિધાનસભાઓમાં ફરી ચૂંટણી કરાવવાની માંગ કરી છે. કાઁગ્રેસે આ વિવાદને ‘જ્ઞાનેશગેટ’ (જ્ઞાનેશનું કૌભાંડ) ગણાવ્યો છે. મમતાની તૃણમૂલ કાઁગ્રેસે તો જ્ઞાનેશ કુમાર સામે મહાભિયોગની માંગ સાથે જૂની મતદાર યાદીઓ પરથી પશ્ચિમ બંગાળમાં નવું ઈલેકશન યોજવાની માંગ કરી છે. કોક્રોચ પાર્ટીએ તો અલ્ટીમેટમ જ આપ્યું છે કે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર 48 કલાકમાં રાજીનામું આપે, નહીં તો દેશભરમાં આંદોલન કરીશું.
એક વસ્તુ બહુ સ્પષ્ટ છે કે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને કોઈ સત્તા નથી. અન્ય બે કમિશનરો સાથે મળીને સર્વાનુમતે જ નિર્ણય લેવાનો રહે છે. સર્વસંમતિ ન હોય એવા કિસ્સામાં બહુમતે નિર્ણય લેવો પડે, પણ લઘુમતીનો નિર્ણય ગેરકાનૂની અને ગેરબંધારણીય છે. છેલ્લા દોઢેક વર્ષમાં મુખ્ય કમિશનર દ્વારા લેવાયેલ નિર્ણયોની યાદી કરીને તેને જનતા સમક્ષ મૂકવી જોઈએ અને તે વખતના નિર્ણયોને રદ્દબાતલ ગણવા જોઈએ.
આ મામલે સુપ્રીમ કોર્ટનું વલણ પણ નોંધનીય છે. સુપ્રીમે જણાવ્યું કે ચૂંટણી પંચ યાંત્રિક રીતે મતદારોને નોટિસ પાઠવી રહ્યું છે. કોર્ટે દિલ્હીમાં ૩૩ લાખથી વધુ મતદારોને નોટિસ આપવા બદલ પંચને ઠપકો આપ્યો ને તાર્કિક વિસંગતતાનો અર્થ તથા તેનો આધાર સ્પષ્ટ કરવા આદેશ આપ્યો હતો. પૂર્વ CJIને ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક કરતી પેનલમાંથી બાકાત રાખવા સંદર્ભે સુપ્રીમે એમ પણ કહ્યું કે ચૂંટણીપંચ સ્વતંત્ર હોય એટલું પૂરતું નથી, તે સ્વતંત્ર છે તેવું લોકોને દેખાવું પણ જોઈએ. બીજી તરફ કોર્ટ કોઈની એવી ગમ્મત પણ કરી શકે છે કે આ વખતે મત ન અપાયો તો કંઇ નહીં, આવતી વખતે આપજો.
એ દુ:ખદ છે કે જે ચૂંટણીપંચ મતોનું રક્ષણ કરવા માટે છે, ત્યાં જ મતોની ઘાલમેલના આરોપનો સામનો કરવાનો આવ્યો છે. છેલ્લાં થોડાં વર્ષોમાં એક ફેરફાર એ આવ્યો છે કે ભ્રષ્ટાચાર નીચેથી ઉપર નથી ગયો, ઉપરથી નીચે આવી રહ્યો છે. દેશના ઉચ્ચ પદાધિકારીઓ જ દેશને એટલો લૂંટે છે કે નીચે સુધી ખાસ પહોંચતું જ નથી. ન્યાયાધીશને ત્યાંથી કરોડોની ચલણી નોટો મળી આવે છે. દેશનો મંત્રી, પક્ષીય મજબૂતી માટે કોઈને પણ કરોડો આપીને તેને પોતાની તરફ કરી લે છે. મુખ્ય ઈલેકશન કમિશનર કરોડો વોટની ચોરી કરીને સરકારની મદદ કરે છે. ભ્રષ્ટાચાર એટલો તો લોહીમાં ઊતરી ગયો છે કે તેમાં દૂર દૂર સુધી ક્યાં ય શુદ્ધિ શોધી નથી જડતી.
એમ લાગે છે કે આ દેશ સર્વતોમુખી વિનિપાતની દિશામાં છે …
000
e.mail : ravindra21111946@gmail.com
પ્રગટ : ‘આજકાલ’ નામક લેખકની કટાર, “ધબકાર”, 25 સપ્ટેમ્બર 2026
