મારાં અજવાળાં પી ગયાં છે,
મનુવાદી અંધારાં,
હું આંખથી અંધ નહોતો,
જાતથી અંધ થઇ ગયો છું હવે,

જન્મ માણસ તરીકે લીધો
શુદ્ર તો હું ક્યારે ય નહોતો,
કોઈ નથી હોતું …
મારા રસ્તામાં આડે આવે છે
મારું પ્રકાશિતપણું …
મારું નોકરિયાતપણું …
એક ટકામાં મારી ગણના થાય છે,
નવ્વાણું ટકા હજુ એમના એમ છે.
મારો સમાજ, મારો સમાજ,
હું ફક્ત બૂમો પાડ્યા કરું છું ..

શારીરિક, માનસિક, સામાજિક,
છડે ચોક મારા પર બળાત્કાર થયા જ કરે છે,
અત્યાચારો થતા હતા, થાય છે ને થતા રહેશે,
ને મારો સમાજ સહન કર્યા કરે છે,
મારો સમાજ વેરણછેરણ છે,
અસંગઠિત ને અશિક્ષિત છે
મારી જાત નિર્માલ્ય થઇ
ઉશ્કેરાયા કરે છે ફકત.

મને મદદની જરૂર નથી,
હું સમાજને મદદ નથી કરી શકતો.
ભ્રષ્ટ થતી જાય છે મારી મતિ …
એ લોકો જેવા થવા
હજુ વધારે પ્રયત્ન કરીશ,
પણ … 
એક લાકડું, 
ને લાકડાંના ભારામાં ફરક તો પડે જ ને,
એથી શું મારી આ બહિષ્કૃતતા ટળશે?

કોઈ મને સ્પર્શે કે ના સ્પર્શે
મને કોઈ ફરક નથી પડતો,
મારી જાત વિશે કોઈ બોલે,
મારા સમાજ વિશે કોઈ બોલે,
મને હડધૂત કરે તો?
હા, ફરક પડે છે .. હજજાર વાર,

આ કાળમીંઢ પથ્થર જેવી
સામાજિક વ્યવસ્થાને હું લાત મારું છું,
હું એકલો નહીં લડી શકું, પણ લડીશ ..
સમાજ સાથેનું મારું ગઠબંધન કાયમી રહેશે,
મારે આ અમ્માસી અંધારાં ઉલેચવા નથી
પ્રકાશવું છે,
રંગભેદની કાળી પાટી પર 
માનવતાના બે શબ્દ લખવા છે
"ચાલો આપણે માનવ બનીએ"…
સ્વયં સૂરજ બનીને ..
નહીં કે શ્વેત બનીને …

૧૧/૭/૨૦૨૦

e.mail : naranmakwana20@gmail.com

= = = = અમને ગમ ન પડે એવા ચમત્કારો અને આછાંપાછાં વચનોનાં વાદળ પાછળ ઈશ્વર શા માટે સંતાયેલો રહે છે? ઈશ્વરમાં માનવા ચાહીએ પણ નથી માની શકતા એવા અમારા સૌનું શું થવાનું? અને પેલાઓનું શું – જેઓ માનવા ચાહતા પણ નથી અને માની શકતા પણ નથી …? = = = =

૧૪-મી સદીની વાર્તા છે. સ્વીડનના એક ગામમાં પ્લેગની મહામારી પ્રસરી હોય છે. એક સુભટ હોય છે – knight. નામ એનું ઍન્ટોનિયસ બ્લૉક. Holy landમાં હતો. દસેક વર્ષથી ધર્મયુદ્ધમાં – crusadesમાં – મચી પડેલો, પણ છેવટે એની ઈશ્વરને વિશેની શ્રદ્ધા ડગી જાય છે. એટલે થાકીહારીને પાછો ફરે છે. બ્લૉક ધર્મયુદ્ધમાં કશી રાજકારણી માનસિકતાથી ન્હૉતો ગયો. એ તો ઈશ્વરની સેવા કરવાના ધર્મભાવથી ગયેલો. પણ એ હવે ત્રસ્ત છે. કેમ કે એક તો પોતે ધર્મયુદ્ધમાં નાસીપાસ થયો ને બીજું એ કે પંથકમાં પ્લૅગને કારણે હાડમારીઓ વધી રહી છે. બ્લૉકની સાથે તેનો જૉન્સ નામનો squire હોય છે. એટલે કે, નાઇટનો સેવક. નાઇટની ઢાલ અને રક્ષાકવચ ઊંચકીને ફરવું એ એનું મુખ્ય કામ હોય છે. જતે દા’ડે એને જો નાઇટ થવું હોય તો એ સેવા કરવી એના માટે ફરજ્યાત હોય છે.

બને છે એવું કે સુભટ બ્લૉક અને સેવક જૉન્સ બન્ને જણા એક વાર પ્લેગથી તારાજ થઈ ગયેલી જગ્યાઓમાં થઈને જતા હોય છે ત્યારે તેઓ એક નટમંડળીના સમ્પર્કમાં આવે છે. નટમંડળીમાં મુખિયા એવું એક દમ્પતી હોય છે. સુખી હોય છે. પણ ચોપાસ પ્લેગને કારણે વ્યથા અને ગમગીની હતી. એમાં એમનો શો ભલે ને દિલધડક હતો પણ શી રીતે ચાલવાનો’તો? મિથ્યા પુરવાર થાય છે. એટલે બન્ને જણાં બ્લૉકને મળે છે. પરિણામે એઓ અને બીજા નટ, આખી મંડળી, બ્લૉકની સંગાથે નીકળી પડે છે.

પણ એ દરમ્યાન, એક જબરો બનાવ બને છે. ડેથને મળવાનું થાય છે. ડેથ એટલે તો મૃત્યુ સ્વયં પણ આ વાર્તામાં એ એક પાત્ર છે. ડેથ ચતુર છે પણ ચતુરાઇ બતાવવા ડેથને બ્લૉક પડકારે છે. એમ કહે છે, કંઈક એવું કર કે હું ફરી પાછો શ્રદ્ધાળુ થઈ જઉં. પરન્તુ ડેથ કશું કરતો નથી. બન્ને વચ્ચે બોલાચાલી બલકે તડાતડી થઈ જાય છે. બન્ને આમનેસામને આવી જાય છે. મામલો હાર-જીત સુધી પ્હૉંચી જાય છે. છેવટે નક્કી એમ થાય છે કે બ્લૉકે ડેથ સાથે ચેસ રમવી. બ્લૉક જો જીતે તો ડેથ એને છોડી દેશે. બ્લૉક ડેથને થોડા સમય માટે આમતેમ હંફાવી શકે છે, પ્યાદાં ફગાવી દે છે, પણ જીત તો ડેથની જ થાય છે. બધાં ભેગાં કિલ્લે પ્હૉંચે છે પણ ડેથને હાથે નીપજનારા ભવિતવ્યને કોઈ ટાળી શકતું નથી.

મૃત્યુની અહીં કલ્પના નથી કરવાની પણ એ હકીકત સ્વીકારવાની છે કે સાક્ષાત્ મૃત્યુ સાથે – ડેથ સાથે – બ્લૉક ચેસ રમે છે. એનો સીધો અર્થ તો એ છે કે મૃત્યુ બ્લૉકની સન્નિકટ છે અને બ્લૉક જીવતે જીવત તો એનાથી છટકી શકવાનો નથી. ડેથ ચતુર છે વળી ચંચળ પણ છે. ગમે ત્યારે ચાલ બદલી નાખે. એને હરાવવો સ્હૅલ નથી.

મૃત્યુ અનિવાર્ય તો છે જ પણ મૃત્યુ મનસ્વી પણ છે. એ હકીકત બીજા અનેક પ્રસંગોમાં વ્યક્ત થઈ છે : જેમ કે, સ્કાતનું મૉત ઝાડ પર થયું. પહેલાં એણે આપઘાતનો પ્રયાસ કરેલો પણ પછી વિચાર બદલાઈ ગયેલો. રવાલ ગ્રેવ – રોબર છે, એટલે કે, ઘોરખોદિયો. કબરો ખોદે ને જે કંઈ જણસ જડી આવે એ લઈ પાડે, ચોર છે. જૉન્સ એને એ ચોરી કરતાં તેમ જ એક સ્ત્રી પર બળાત્કાર કરતાં પકડી પાડે છે. આમ તો રવાલ seminarist હતો – પાદરી થવાને ઉત્સુક શિષ્ય ! જૉન્સ એને પડકારે છે. રવાલનું પ્લેગથી મૉત નીપજે છે.

ફિલ્મરસિયાઓ સમજી ગયા હશે કે હું જગવિખ્યાત ફિલ્મમેકર ઇન્ગમાર બર્ગમૅનની એટલી જ ખ્યાત ફિલ્મ ‘ધ સેવન્થ સીલ’-માં છે તે વાર્તાની વાત કરી રહ્યો છું. ૧૯૫૭-ની એ ફિલ્મની અસર આ દિવસોમાં મને એકદમની જલદ અનુભવાય છે. કેમ કે ફિલ્મમાં ચેસબૉર્ડ પર Life Vs. Deathનો – જીવન સામે મૃત્યુનો – જે ખેલ મંડાયો છે એવો જ ખેલ પૃથ્વી પર કોરોના પાન્ડેમિકનો પ્રસારથી મંડાયો છે.

વાર્તામાંથી બે સવાલ પ્રગટે છે : એક તો એ કે મરતાં પહેલાં માણસ કશુંક અર્થપૂર્ણ કરવા માગતો હોય છતાં નિષ્ફળ જાય તે કોને લીધે. પોતાના જીવનમાં માણસ કશીક ધાર્મિકતાથી મચી પડ્યો હોય ને છતાં કશો અર્થ હાથ ન આવે તે શાને લીધે? સુભટ બ્લૉક આ બન્ને પ્રશ્નોને જીવતો હોય છે.

Bengt Ekerot as Death

વહેમો અને ધર્મશ્રદ્ધાની ભેળસેળ જેવી માનસિકતા આ કોરોનાકાળે છે, ત્યારે પણ હતી. ત્યારે પણ જનમાનસમાં એ જ વાત ઘર કરી ગયેલી કે પ્લેગ ઈશ્વરે મોકલ્યો છે. ફિલ્મમાં flagellants -નું એક સરઘસ નીકળ્યું હોય છે. એમાં એ લોકો પોતાની જાતને ચાબૂકથી ફટકારતા હોય છે, જેથી પોતે કરેલાં પાપોનો નાશ થાય, પોતમાં વસતા સેતાનને તગેડી દેવાય, સરવાળે પ્લેગને ભગાડી મુકાય. એક ધરમશાળામાં બેઠેલા કેટલાક ચર્ચાએ ચડ્યા હોય છે કે – આ ખતરનાક પ્લેગની અસરો તો શી યે થવાની છે. ત્યાં એક સ્ત્રી હતી તે બોલી કે : આ તો ભઈ કયામતનો દિવસ છે, અપશુકનો તો જુઓ – પેલીએ વાછડાના મૉઢાવાળું બાળક જણ્યું ! કોઈ કોઈએ તો આગમાં શેકાઈને મૉત વ્હૉરી લીધું ! જો કે પાદરી એમ કહે છે કે નરકમાં જવા કરતાં તો સારું જ ને !

આમ તો, વાર્તાની પાર્શ્વભૂમિકામાં ૧૩૪૭થી ૧૩૫૧ દરમ્યાનની મહામારી, બ્લેક ડેથ છે – એ એવી ભયાનક હતી કે જેમાં યુરેશિયા નૉર્થ આફ્રિકા અને યુરપમાં ૨૫-૨૦૦ મિલિયન લોકોનાં મૉત થયેલાં.

ફિલ્મના શીર્ષકનો સંદર્ભ છે, The Book of Revelation, the final book of the Christian Bible. બર્ગમૅને ફિલ્મ પોતાના જ ‘વૂડ પેઇન્ટિન્ગ’ નાટક પરથી બનાવી છે. ફિલ્મને એમણે એક રૂપકની રીતે બહેલાવી છે. કેન્દ્રસ્થ મુદ્દો એક જ છે – ઈશ્વર જો છે તો એ આમ શી રીતે કરી શકે? કેમ કે મહામારીમાં તો પાપી અને પુણ્યશાળી બન્ને હોમાઈ જાય છે ! વળી, કોણ પાપી ને કોણ નહીં તે શી રીતે નક્કી થવાનું? મહામારી એમ ચીંધે છે કે ઈશ્વર નથી અને જો છે તો ક્યાં છે?

બ્લૉક ડેથને પાદરી સમજીને કહે છે : હું પ્રામાણિકતાથી એકરાર કરવા ચાહું છું પણ મારું હૃદય ખાલી છે. ખાલીપો મારા ચ્હૅરે દર્પણ બનીને ચીપકી ગયો છે. જો કે બ્લૉક પાદરીને તીવ્ર સવાલો પણ કરે છે : અમને ગમ ન પડે એવા ચમત્કારો અને આછાંપાછાં વચનોનાં વાદળ પાછળ ઈશ્વર શા માટે સંતાયેલો રહે છે? ઈશ્વરમાં માનવા ચાહીએ પણ નથી માની શકતા એવા અમારા સૌનું શું થવાનું? અને પેલાઓનું શું – જેઓ માનવા ચાહતા પણ નથી અને માની શકતા પણ નથી? મારામાંના ઈશ્વરભાવને મારે શું કામ નષ્ટ ન કરવો? શા માટે મારામાં એણે નામોશીભર્યું ને દુખી જીવન ગુજારવું જોઈએ? હું એને મારું હૃદય ચીરીને બહાર કાઢવા ઝંખું છું પણ એ તો એક મજાકભરી વાસ્તવિકતા બનીને ત્યાં જ પડ્યો રહે છે ને એનાથી મારો કશો જ છુટકારો થતો નથી … મને જ્ઞાન જોઈએ છે. નહીં કે માન્યતા. નહીં કે સંશય. પણ જ્ઞાન. પાદરી એને પૂછે છે : તું પ્રશ્નો પૂછવાનું બંધ કરીશ? : એ કહે છે : કદી નહીં … બ્લૉક પોતાનો એકરાર ચાલુ રાખે છે ને કહે છે કે જો ઈશ્વર નથી, તો જીવન અર્થ વગરની એક જફા છે. કોઈથી પણ ડેથ જોડે ન જિવાય અને એમ પણ ન મનાય કે સરવાળે બધું અસાર છે.

છેવટે ડેથ કિલ્લામાં આવે છે, બ્લૉક ધ્રૂજતો હોય છે, પ્રાર્થનાઓ બોલવા માંડે છે. જૉન્સ એને કહે છે, આપની કાકલૂદીને કોઈ સુણવાનું નથી. મરણ પછી શું થશે એ તમારી ચિન્તાનું નિવારણ થઈ શક્યું હોત, પણ એ બાબતે હવે બહુ મૉડું થઈ ગયું છે.

એ પછી જૉન્સ જે સત્ય ઉચ્ચારે છે એ મને બહુ ગમ્યું છે અને આજે હું ત્યાં જ અટકું છું : પરન્તુ હજી આપ જીવતા છો, એ તમારા વિજયને અન્ત લગી માણો ને !

= = =

(July 12, 2020: Ahmedabad)

એક મિત્રએ મને સવાલ કર્યો કે દેશમાં આટ-આટલું બની રહ્યું છે ત્યારે સંઘપરિવારમાં ચૂપકીદી કેમ છે? કોઈ કેમ કાંઈ બોલતું નથી? એક વરસથી કાશ્મીરને લશ્કરી બેરેકમાં ફેરવી નાખવામાં આવ્યું છે. મનસ્વીપણે નાગરિક ધારો લાગુ કરીને બીજા તો ઠીક, પણ ઇશાન ભારતના હિંદુઓને નાગરિકતા વિહોણા કરી નાખ્યા અને બીજા કરોડો હિંદુઓ નાગરિકતાવિહોણા થવાના છે. ચાર કલાકની નોટિસમાં લોકડાઉન જાહેર કરીને લાખો મજૂરોને રઝળાવી મૂક્યા જેમાં અંદાજે ૯૦ ટકા હિંદુઓ હશે. તેમની યાતના અને વલોપાત જોઇને ભલભલાની આંખ ભીની થઈ જાય ત્યારે સંઘપરિવારમાંથી કોઈએ ગ્લાનિ નહીં અનુભવી હોય? ગાલ્વાનની ખીણમાં હિંદુ જવાનો શહીદ થાય અને વડા પ્રધાન કહે કે ભારતમાં કોઈ આવ્યું જ નહોતું ત્યારે સંઘપરિવારમાં કોઈનું હિંદુ દિલ કણસતું નહીં હોય? હિંદુ હોવા માટે ગર્વ લેનારાઓની હિંદુ સંવેદનશીલતા ક્યાં? તેઓ વધારે વ્યાપક બને એવી તો આપણે અપેક્ષા પણ રાખતા નથી.

સવાલ તો વાજબી છે. સ્વાભાવિક પણ છે. સ્વાભાવિક એટલા માટે છે કે આપણે હજુ હમણાં સુધી એવા દિવસો જોયા છે જ્યારે શાસકો કોઈ હદબહાર અનુચિત કામ કરે ત્યારે તેમના જ વિચારપરિવારના (એ પરિવાર એટલે સેક્યુલર, લિબરલ, ડેમોક્રેટિક) લોકો ચેતવતા હોય, પડકારતા હોય અને રસ્તા ઉપર ઊતરીને તેમની સામે સંઘર્ષ કરતા હોય. ભેદી ચૂપકીદીનો આપણે હજુ સુધી અનુભવ કર્યો નહોતો. હકીકતમાં ભારતીય જનતા પક્ષને અને નરેન્દ્ર મોદીને દિલ્હી સુધી પહોંચવામાં સેક્યુલર, લિબરલ, ડેમોક્રેટ પરિવારના ઊહાપોહ અને રસ્તા પરના આંદોલનનો મોટો હાથ હતો. તેમના પોતાના હાથ કરતાં પણ વધારે મોટો. નવનિર્માણ અને બિહાર આંદોલન આનાં સૌથી મોટાં ઉદાહરણ છે. 

અંગ્રેજીમાં એને કોન્શ્યસ કીપર તરીકે ઓળખાવવામાં આવે છે. એવા માણસો જે સમાજના અને પરિવારના આત્માની રખેવાળી કરે. આવું કોણ કરી શકે? એ, જેનો અંતરાત્મા જાગતો હોય અને જેનો અંતરાત્મા જાગતો હોય એનો વિવેક સાબૂત હોવાનો જ. જેનો વિવેક સાબૂત હોય તે અંગત રાગદ્વેષ કે સ્વાર્થને વચ્ચે ન આવવા દે. એવા લોકો પરિવારને કે સમાજને ચેતવે. મર્યાદાનું ભાન કરાવે. વારંવાર ચેતવે. નીતિ સમજાવે. રસ્તો આંતરે અને જરૂર પડે તો સામે પણ પડે. એવા લોકો ચૂપ રહીને અનીતિના, ખોટાપણાના કે ખોટી પ્રવૃત્તિના મૂક સાક્ષી બની ન રહે. પરિવારની રક્ષા માટે ઘરમાં જેમ ઓસડિયાં રાખવાં જરૂરી માનવામાં આવતાં હતાં એમ ‘નિંદક નીઅરે રાખીએ’ એમ કબીરે કહ્યું છે. બંને સ્વાસ્થ્ય માટે અનિવાર્ય છે.

એક સમય હતો જ્યારે અંતરાત્માના રખેવાળો મોટી સંખ્યામાં હતા. પરિવારોમાં પણ હતા અને સમાજમાં પણ હતા. હું જ્યારે પરિવારની વાત કરું છું ત્યારે તેમાં માત્ર લોહીના પરિવારનો જ સમાવેશ નથી થતો, વિચારપરિવારનો પણ સમાવેશ થતો હોય છે.

દરેક યુગમાં કોઈને કોઈ વિચારપરિવારો આકાર પામતા હોય છે. આખા વિશ્વ પર નજર કરશો તો છેલ્લાં દોઢસો વરસમાં છ પ્રકારનાં વિચારપરિવારો આકાર પામ્યાં છે. સામ્યવાદી વિચારોમાં શ્રદ્ધા રાખનારો પરિવાર, સમાજવાદી વિચારોમાં શ્રદ્ધા રાખનારો પરિવાર, રાષ્ટ્રવાદી વિચારોમાં શ્રદ્ધા રાખનારો પરિવાર, ગાંધીજીના વિચારોમાં શ્રદ્ધા રાખનારો પરિવાર, પોતપોતાના ધર્મોની સર્વોપરિતામાં અને સરસાઈમાં માનનારો જે તે ધાર્મિક કોમવાદી પરિવાર, (ધર્મ આમ તો સૌથી જૂની સંસ્થા છે, પરંતુ ધર્મની સરસાઈ સ્થાપિત કરવાની વૃત્તિ ખાસ કરીને આજકાલ વ્યાપક પ્રમાણમાં જોવા મળે છે, એટલે ધાર્મિકતાએ કોમવાદી રૂપ અપનાવ્યું છે.) અને ઘણીવાર એવું બને છે કે બહુમતી કોમવાદ રાષ્ટ્રવાદ સાથે ભાગીદારી કરી લે છે એટલે તેના પરિણયથી જે વિચારપરિવાર આકાર લે છે એ ફાસીવાદી પરિવાર. 

તો દોઢસો વરસમાં છ વિચારપરિવાર જગતે જોયાં. સામ્યવાદી વિચારપરિવાર, સમાજવાદી વિચારપરિવાર, ગાંધીવાદી વિચારપરિવાર, રાષ્ટ્રવાદી વિચારપરિવાર, કોમવાદી વિચારપરિવાર અને ફાસીવાદી વિચારપરિવાર. આ છ વિચારપરિવારોમાંથી ભારત ઉપર ગાંધીવિચારનો પ્રભાવ ઘણો ઊંડો અને દીર્ઘકાલીન હતો. ગઈ સદીમાં લગભગ સાત દાયકા સુધી તેનો પ્રભાવ જોવા મળતો હતો જેને કારણે ગાંધી વિચારપરિવાર સૌથી મોટો હતો અને વ્યાપક હતો. અનેક સંસ્થાઓ ગાંધીવિચાર પરિવારે સ્થાપી હતી અને કૉન્ગ્રેસે ૧૯૨૦ પછીથી ગાંધીવિચારને અપનાવી લીધો હતો. એ રીતે કૉન્ગ્રેસ પણ ગાંધીવિચાર પરિવારની એક સભ્ય હતી જે સંસદીય લોકશાહીમાં સત્તાનું રાજકારણ કરતી હતી.

હવે અત્યાર સુધીનો અનુભવ આપણને એમ કહે છે કે ગાંધીવિચાર પરિવારને સતત અંતરાત્માના રખેવાળો મળતા રહ્યા છે. ગાંધીજીએ પોતે ચક્રવર્તી રાજગોપાલાચારીને પોતાના અંતરાત્માના રખેવાળ તરીકે નિયુક્ત કર્યા હતા અને એક પ્રસંગે તો તેમણે તેમના સૌથી નાના પુત્ર દેવદાસ ગાંધીને તેમના (ગાંધીજીના) અંતરાત્માની રખેવાળી કરવાનું કહ્યું હતું. ખબરદાર બોલવામાં ઊણો ઉતર્યો તો!

આઝાદી પછી કૉન્ગ્રેસ જ્યારે સત્તામાં આવી ત્યારે કૉન્ગ્રેસીઓ વિરોધ પક્ષોથી જેટલા પરેશાન નહોતા એટલા તેમના પોતાના જ પરિવારના અંતરાત્માના રખેવાળોથી પરેશાન હતા. એવું એક રાજ્ય નહીં મળે અને એવો એક દાયકો નહીં મળે જ્યારે અંતરાત્માના જાગતલોએ શાસકોને પડકાર્યા ન હોય. આપણે માત્ર ગુજરાતની જ વાત કરીએ તો રવિશંકર મહારાજ, આત્મારામભાઈ ભટ્ટ, મનુભાઈ પંચોળી, ઉમાશંકર જોશી, નારાયણભાઈ દેસાઈ, ચુનીભાઈ વૈદ્ય વગેરે જાહેરજીવનના અંતરાત્માના રખેવાળ હતા. ઉમાશંકર જોશીને ઇન્દિરા ગાંધીએ રાજ્યસભામાં નિયુક્ત કર્યા હતા, પરંતુ ઈમરજન્સીમાં જ્યારે ઉમાશંકર જોશીને લાગ્યું કે હવે ચૂપ નહીં રહેવાય ત્યારે તેમણે ભારતીય સંસદીય ઇતિહાસમાં અમર ભાષણ આપ્યું હતું. ૧૯૭૦ના દાયકામાં જયપ્રકાશ નારાયણે ઇન્દિરા ગાંધીને પડકાર્યાં હતાં એ તો જાણીતી ઘટના છે.

આવા તો સેંકડો ઉદાહરણ આપી શકાય એમ છે, પણ સંઘપરિવારમાંથી આવું એક પણ ઉદાહરણ કેમ નથી મળતું, એની ચર્ચા આવતા સપ્તાહે, પણ એ પહેલાં જો સંઘપરિવારમાંથી ઊઠેલા આત્માના અવાજનું કોઈ ઉદાહરણ આપી શકે એમ હોય તો ધ્યાન દોરવા વિનંતી.

પ્રગટ : ‘નો નૉનસેન્સ’, નામક લેખકની કટાર, ‘રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”, 12 જુલાઈ 2020