૧૫મી જૂન, ૨૦૨૦ના રોજ ભારતીય સૈન્યે ચીની સૈનિકો દ્વારા સમજૂતી તોડીને કરાયેલા નિર્માણને પડકાર્યું. તેમાંથી થયેલી હાથોહાથની લડાઈમાં ભારતના વીસ જવાનો શહીદ થયા. વર્ષો જૂના રોગે-સીમાવિવાદે વળી પાછો ઉથલો માર્યો. તેમ છતાં વડાપ્રધાનશ્રીએ એક જ રાગ આલાપ્યો કે કોઈ આપણી સીમામાં પ્રવેશ્યું નથી. તેથી કેટલાકે શબ્દકોશમાં નવો અર્થ બનાવ્યોઃ ગલવાન અટલે દાખલ થયા વિના વિદાય થવું. આખા વિવાદમાં વક્તૃત્વ માટે જાણીતા વડાપ્રધાનશ્રીએ ચીનનું નામ સુધ્ધાં લીધું નહીં. વડાપ્રધાન તરીકે નરેન્દ્ર મોદીએ આવતાવેંત વિસ્તારવાદી ચીન સાથે ગાઢ દોસ્તી બાંધેલી. પહેલો યોગદિવસ ભારતભરમાં ચીનની ચટ્ટાઈ પર મનાવવામાં આવેલો. પછી તો ચીની પ્રમુખ જિનપિંગને સાબરમતી રિવરફ્રન્ટમાં ઝૂલે ઝૂલાવવામાં આવ્યા! વડાપ્રધાનશ્રીએ કહ્યું કે પ્રાચીન ચીની મુસાફર હ્યુ-એન-સંગ ભારતમાં, ખાસ કરીને વડનગરમાં આવેલ એવું તેમણે નોંધ્યું છે. આ મુસાફર ચીનમાં જિનપિંગના વતનની બાજુના ગામના હોવાથી જિનપિંગ સાથે તેમની પરાપૂર્વથી દોસ્તી છે.

તો મારા જેવાને આશ્ચર્ય થાય છે કે સરહદે ચીની સૈનિકોના વાંધાજનક બાંધકામ સંબંધે વડાપ્રધાનશ્રી ચીનના રાષ્ટ્રપ્રમુખને ફોન ન કરી શકે? જે વાતનું વતેસર થયું તે દોસ્તીના દાવે અટકી શકત. ભાઈબંધને ભેલાણ કેમ કર્યું તે પૂછી શકાત. એના બદલે કોરાનાના સંકટમાં લડવા માટે પી.એમ. કૅર્સ ફંડમાં કરોડો રૂપિયા આપનાર ૫૯ એપ્સ પર પ્રતિબંધ લગાવી દીધો! શું આપણે આ ફંડ પાછું આપી દેવાના છીએ?

મૂળ વાત એ છે કે ૧૯૬૨ના યુદ્ધ પછી ભારત-ચીન સંબંધે યોગ્ય કરવા માટે ભારતની વિવિધ સરકારોએ મથામણ કરી છે. ૯૬ જેટલી મિટિંગો, ભારત-ચીનના ૫૫થી વધુ નિષ્ણાતોની મદદથી ૨૦૧૨માં  તૈયાર થયેલી નીતિ હોવા છતાં ચીને, વિસ્તારવાદી ચીને ૨૦૧૩માં લદાખમાં જ ધામા નાખેલા. ત્રણ અઠવાડિયામાં ભારતીય સેનાએ ચીનને ખદેડી મૂક્યું હતું. મીડિયાની કોઈ ચર્ચામાં આ દસ્તાવેજ કે આ અતિક્રમણની વાત કરવામાં નથી આવતી. જે દસ્તાવેજ બંને દેશોએ મળીને કર્યો હતો એનો ચીને ભંગ કરેલો. શું આપણે વિદશીનીતિમાં પણ પક્ષીય અને ઘરેલુ રાજનીતિ કરીશું? જેમ સર્જિકલ સ્ટ્રાઇક વખતે કહેવાયું કે જાણે આ અભૂતપૂર્વ સર્જિકલ સ્ટ્રાઇક હતી! અરે ભાઈ, સર્જિકલ સ્ટ્રાઈક ભારતે વારંવાર કરી હતી અને એનો દેખાડો નથી કર્યો. આ તો સર્જિકલ સ્ટ્રાઇક પછી તરત જ ‘ઉરી’ ફિલ્મ પણ બની ગઈ. આ વખતે હજુ તો ગલવાન ઘાટી ઘટનાની શાહી પણ નથી સુકાઈ, ત્યાં અજય દેવગણે ફિલ્મ બનાવવાની જાહેરાત કરી દીધી! ૨૦૧૩માં ચીની સૈન્યને ખદેડી દીધું છતાં એક પણ સૈનિક શહીદ નહોતો થયો કે ન તો વડાપ્રધાનને લદાખ જવાની જરૂર પડી હતી, જ્યારે આપણા વર્તમાન વડાપ્રધાનને બધું ગલી-મહોલ્લામાં લાવ્યા વિના ચેન પડતું નથી. પુલવામાનો ડી.એસ.પી. દેવેન્દ્રસિંહ બે આતંકવાદી સાથે પકડાયો, જેને કલમ ૩૭૦ રદ્દ કર્યા પછી સરકારે ‘શેરે કાશ્મીર’નો પુરસ્કાર આપ્યો હતો એ દેવેન્દરસિંહ વિરુદ્ધ કોઈ રાષ્ટ્રવાદી ચૂં કે ચાં કરતું નથી એનું મને અઢળક આશ્ચર્ય છે. પાકિસ્તાન, ચીન, નેપાળ ત્રણેય દેશો સાથે તંગ સંબંધ એ વડાપ્રધાનની વિદેશનીતિની સફળતા ગણાય કે નિષ્ફળતા?

ગલવાન ઘાટીમાં કરાયેલી લશ્કરી જમાવટ હટાવવાના સમાચારની સાથે યુદ્ધવિમાનો સહિતની સામગ્રીની ખરીદીના સમાચાર પણ આવ્યા. તેનાથી એવો પણ સવાલ થાય કે પાણી છેક માથા સુધી પહોંચી જાય, ત્યાં સુધી આવી ખરીદીની રાહ શા માટે જોવાતી હશે? અને શું આ સામગ્રી તત્કાળ મળી શકશે? ભારતીય સૈન્ય તેની સાથે એકાએક જ પનારો પાડી શકશે? ઇવેન્ટ મૅનેજમૅન્ટપ્રેમી વડાપ્રધાને લદ્દાખની મુલાકાતમાં ઇવેન્ટનો શોખ તો સંતોષી લીધો, પણ સરહદી સમસ્યા તેનાથી ઘણું વધારે માગે છે.

e.mail : bharatmehta864@gmail.com

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” સાપ્તાહિક ડિજિટલ આવૃત્તિ; 13 જુલાઈ 2020; પૃ. 12

પોલીસ કોને જવાબદાર? કાયદાને કે રાજકીય નેતાઓને?

તાજેતરમાં વિકાસ દુબે નામના એક ગુંડાનું ઉત્તર પ્રદેશ પોલીસ દ્વારા એન્કાઉન્ટર થયું. એ સાચું એન્કાઉન્ટર છે કે નકલી તે તો સાચી ન્યાયિક તપાસ થાય તો જ ખબર પડે. પણ ભારતમાં નકલી એન્કાઉન્ટર થવાના અનેક કિસ્સા ભૂતકાળમાં બન્યા છે. કૉન્ગ્રેસની સિદ્ધાર્થ શંકર રેની સરકારે પશ્ચિમ બંગાળમાં નક્સલવાદને ખતમ કરવા માટે નકલી એન્કાઉન્ટરની રીત અપનાવી હતી. સલામતીને નામે અને આતંકવાદને કે ગુંડાગીરીને ખતમ કરવાને નામે પંજાબ, ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર અને બીજાં અનેક રાજ્યોમાં પોલીસ નકલી એન્કાઉન્ટરનો માર્ગ અપનાવતી રહી છે. જે સત્તાનશીન છે તે રાજકીય નેતાગીરીના આશીર્વાદ વિના તો નકલી એનકાઉન્ટર થવાનું શક્ય નથી, પછી ભલે તે નેતાગીરી કોઈ પણ રાજકીય પક્ષની હોય.

રાજકીય નેતાઓને પણ ઘણી વાર સાચી રીતે એમ લાગે છે કે એન્કાઉન્ટર જ એક રસ્તો છે ગુંડાઓને કે આતંકવાદીઓને ખતમ કરવાનો. એનું કારણ પણ એ છે કે ભારતમાં ફોજદારી ન્યાયની પ્રક્રિયા ખૂબ જ લાંબી અને વિલંબકારી છે. એટલે ન્યાય ક્યારે થશે એ સમજાતું જ નથી. પરિણામ એ આવે છે કે જ્યારે પોલીસ રાજકીય નેતાઓના સહારે કે તેમના ઈશારે, સમાજના લાભ માટે કે પછી રાજકીય નેતાઓના જ લાભ માટે, નકલી એન્કાઉન્ટર કરીને કોઈ આતંકવાદીને કે ગુંડાને મારી નાખે છે ત્યારે લોકો પણ તેને સમર્થન આપે છે અને કહે છે કે, “બરાબર છે, આવાને તો મારી જ નાખવા જોઈએ”, “એમને વળી શાની અદાલત અને શાનો કાયદો?”

આ બાબત દેશની લોકશાહી માટે ખતરનાક છે. જો આમ જ હોય તો પછી કાયદાની અને અદાલતોની જરૂર જ શી છે? બધું કામ પોલીસ પતાવી દે અને ન્યાય પણ એ જ કરે! ધારાગૃહ કાયદો ઘડે, પ્રધાનમંડળ કાયદા મુજબ વહીવટ કરે અને ન્યાયતંત્ર ન્યાય તોલે એવું સત્તાનું વિભાજન કરવામાં આવ્યું, તે જ લોકશાહીનો પાયો છે. બાકી રાજાશાહીમાં આ બધી સત્તા રાજા પાસે કેન્દ્રિત થયેલી હતી. નકલી એન્કાઉન્ટર રાજાશાહી જરા જુદા સ્વરૂપે પાછી લાવવા માટેનું એક સાધન છે.

બંધારણની જોગવાઈઓ અને ભંગ

ભારતના બંધારણમાં કલમ-12થી કલમ-35માં ભારતના નાગરિકોના જે મૂળભૂત અધિકારો જણાવવામાં આવ્યા છે, તેમાં કલમ-21 કહે છે કે, “કાયદાથી સ્થાપિત એવી કાર્યવાહી સિવાયની રીતે કોઈ પણ વ્યક્તિનો જાન લઈ શકાય નહીં કે તેનું શરીરનું સ્વાતંત્ર્ય છીનવી લઇ શકાય નહીં.” એનો સ્પષ્ટ અર્થ એ છે કે કાયદા મુજબ જ કોઈ પણ ગુનેગારને સજા થાય. કાયદા મુજબ ગુનેગારની ધરપકડ થાય, તેની સામે પોલીસ આરોપનામું ઘડે, પછી અદાલતમાં કેસ ચાલે અને અદાલત જે ઠરાવે તે સજા થાય. આ બધામાં વિલંબ થાય તો થાય, પણ તેથી કંઈ નિશ્ચિત કાર્યવાહીને ઉવેખાય નહિ. જો એમ જ કરવું હોય તો પછી કાયદો અને તે મુજબની કાર્યવાહી લખવાની પળોજણ શા માટે? આ રીતે જોતાં નકલી એન્કાઉન્ટર બંધારણની આ કલમનો સરેઆમ ભંગ છે.

આમ, કોઈ પણ નકલી એન્કાઉન્ટર એ શુદ્ધ કાનૂની અર્થમાં પોલીસ કે જેના દ્વારા પણ કરવામાં આવ્યું હોય તેના દ્વારા થયેલી હત્યા જ કહેવાય. લોકો જો એને માન્ય ઠરાવતા હોય તો એ બાબતમાં લોકમાનસ રાજાશાહીમાં માને છે એમ કહેવાય, ઘણાખરા લોકોને તો બસ પાંચ વર્ષે ચૂંટણી થાય એટલે લોકશાહી. સાચી લોકશાહીનો એક અગત્યનો સિદ્ધાંત એ છે કે કાયદાનું શાસન હોય. કાયદાના શાસનનો અર્થ એ છે કે કોઈ પણ ગુનાના કિસ્સામાં ન્યાય તોળવા માટે કાયદા મુજબ નિશ્ચિત કાર્યવાહી થાય. એમ કહી શકાય કે પાકિસ્તાની આતંકવાદી કસાબને ફાંસી આપવામાં દસ વર્ષ જેટલો સમય વીતી ગયો હતો અને તેને જેલમાં સાચવવામાં પણ કરોડો રૂપિયાનો ખર્ચ થતો હતો. તે તો થાય, કારણ કે કાર્યવાહી એ પ્રકારની નક્કી થયેલી છે. ઝડપથી કેસ ચાલે અને સજા થાય એમ ઈચ્છતા હો તો એ મુજબની કાર્યવાહી નક્કી કરો અને કાયદામાં કે નિયમોમાં લખી નાખો. પણ થવું તો એ જ જોઈએ કે જે નિયમો અને કાયદામાં લખેલું હોય. નહિ તો લોકશાહી ટકી શકે નહીં.

જીવંત લોકશાહી માટે જરૂરી

એક કિસ્સો નોંધવા જેવો છે. 1990ના દાયકામાં બાર્કલેઝ બેન્કનું ઉઠમણું થઈ ગયું. એ બેંક હતી બ્રિટનની. એનું ઉઠમણું કર્યું સિંગાપોરના એક નીક લિસન નામના યુવાને. ઉઠમણું થયું ઇન્ડોનેશિયા અને બીજા દૂર પૂર્વના દેશોમાં. નીક લિસન ભાગીને ગયો જર્મનીમાં. જર્મન પોલીસે તેને પકડ્યો. ત્યાંથી સિંગાપોરની પોલીસ તેને પકડીને જે દિવસે સવારે તેને સિંગાપોર લઈ આવી તે જ દિવસે કેસ ચાલ્યો અને અદાલતે તેને કેદની સજા પણ કરી નાખી. આટલી ઝડપ પણ થઈ શકે. પણ એ ઝડપી કાર્યવાહી કાયદામાં અને નિયમોમાં લખેલી હોવી જોઈએ. જો કોઈ લખેલી કાર્યવાહી ના હોય અને તે મુજબ વર્તન થાય તો સમજવાનું કે લોકશાહીનું સત્યાનાશ થઈ જઈ રહ્યું છે.      

આજે તો વિકાસ દુબેનો વારો છે. આવા ઘણાના વારા આવી ગયા, હૈદરાબાદમાં થોડા સમય પહેલાં ચાર બળાત્કારીઓની હત્યા એન્કાઉન્ટરમાં જ થઈ હતી. ભલે વિકાસ દુબે ગુંડો હતો, પણ તેને કાયદામાં લખેલી કાર્યવાહી મુજબ કામ ચાલે તેનો અધિકાર તો હતો જ. કાલે કોઈ ગુંડો ના હોય કે આતંકવાદી ના હોય કે બળાત્કારી ના હોય, પણ તેવી વ્યક્તિને પણ ગુંડો કે બળાત્કારી ગણાવીને કે આતંકવાદી તરીકે ખપાવીને તેનું એન્કાઉન્ટર પણ પોલીસ દ્વારા થઈ શકે. આ ખતરો ભયાનક છે અને આજે ભારતમાં એ સર્વવ્યાપક થઈ ગયો છે. એટલે જ જ્યારે બંધારણનો કે કાયદાનો કે નિયમોનો ભંગ થતો હોય ત્યારે બધાએ એ વિષે બોલવું પડે. આજે કોઈ છે, કાલે આપણામાંથી કોઈ પણ સરકારની આ ગેરકાયદે પ્રવૃત્તિના શિકાર બની શકે. કયો રાજકીય પક્ષ સત્તા પર છે તે મહત્ત્વનું છે જ નહીં. સત્તા પરનો પક્ષ બંધારણમાં-કાયદામાં-નિયમોમાં જે લોકશાહી રીતરસમ લખેલી છે તે મુજબ વર્તે છે કે નહીં તે અગત્યનું છે.

તેથી વિકાસ દુબે નામના ગુંડા કહેવાતા શખ્સનું પોલીસ દ્વારા થયેલું એન્કાઉન્ટર પોલીસની કામગીરી પર મોટા સવાલો ઊભા કરે છે. આ ગુંડો અત્યાર સુધી કોણે પાળ્યો-પોષ્યો એ પણ શું સવાલ નથી? એને પોષનારું પોલીસતંત્ર હતું કે રાજકીય નેતાઓ હતા? પોલીસ અને ન્યાયતંત્ર કાર્યક્ષમ રીતે કામ કરતાં હોત તો વિકાસ દુબે જેવા ગુંડા જેલની બહાર હોત ખરા? બંધારણની અનુસૂચિ-7 મુજબ પોલીસ એ રાજ્ય સરકારોનો વિષય છે, કેન્દ્ર સરકારનો નહિ. એટલે રાજ્ય સરકારમાં જે લોકો બેઠા હોય તેમની મનમાની પર પોલીસ ચાલતી હોય તેવી છાપ ભારતમાં ઊભી થયેલી છે. પરિણામે ન્યાયતંત્રમાં અને પોલીસમાં આ બાબતે ઝાઝો વિશ્વાસ રહ્યો નથી. પ્રશ્ન એ છે કે કહેવાતાં એન્કાઉન્ટર બંધ કેવી રીતે થાય અને દીવાની બાબતોની સાથે સાથે ન્યાય ઝડપથી કેવી રીતે મળે? તેનાથી પણ મોટો અને મહત્ત્વનો સવાલ એ પણ છે કે પોલીસતંત્ર કોને જવાબદાર રહેવું જોઈએ, રાજકીય નેતાઓને કે પછી લિખિત કાયદા અને નિયમોને?    

અંધેરનો આભાસ કરાવતી ન્યાયતંત્રની દેર

દેશમાં નવેમ્બર-2019ની સ્થિતિએ ૩.14 કરોડ કેસ અદાલતોમાં બાકી બોલે છે. એમાં લાખો ફોજદારી કેસો પણ છે. એટલે પછી લોકો એમ સમજવા માંડે છે કે ખૂની, બળાત્કારી, ગુંડા અને આતંકવાદી જેવાઓને તો એન્કાઉન્ટરમાં પોલીસ મારી નાખે તે બરાબર જ છે. કારણ કે તેમના કિસ્સામાં અદાલતો એ જાહેર નાણાંની અને સમયની બરબાદી છે; અને તેમાં પણ ન્યાય મળશે કે નહીં તેની કોઈ ખાતરી નથી. સલમાનખાનના કાળિયાર કેસમાં અદાલત રાતે બાર વાગ્યે પણ કામ કરતી હોય તો લોકોને પોલીસ અને ન્યાયતંત્ર પર વિશ્વાસ કેવી રીતે બેસે? આજે તો ફોજદારી ન્યાય તો ઠીક, દીવાની કેસોમાં અને ખાસ કરીને સરકારો જેમાં સંડોવાયેલી હોય તેવા કિસ્સામાં ન્યાયતંત્ર પાસેથી ન્યાયની અપેક્ષા રાખવી અઘરી થઈ ગઈ છે. તાજેતરમાં લૉક ડાઉન દરમિયાન કરોડો સ્થળાંતરિત મજૂરોની સ્થિતિ વિષે સર્વોચ્ચ અદાલત કેટલી બધી મોડી જાગી હતી! તેથી લોકોને એન્કાઉન્ટર ગમે છે અને લોકો એન્કાઉન્ટરનો વિરોધ બિલકુલ નહીં કરે એવી માન્યતા સાથે તદ્દન ગેરકાયદે એન્કાઉન્ટરને રાજકીય નેતાઓ પ્રોત્સાહન પણ આપે છે.

ઉત્તર પ્રદેશના [તત્કાલીન] મુખ્ય પ્રધાન કલ્યાણસિંહે તા.૩૦-04-1998ના રોજ રાજ્યના પોલીસ અધિકારીઓ સમક્ષ કરેલા ભાષણમાં એમ કહેલું કે, “હું તમારી કામગીરીમાં પરિણામ ઈચ્છું છું. હું ઈચ્છું છું કે તમે એવી પ્રતિજ્ઞા લો કે તમે રાજ્યમાં ધમાકા કરશો. જો મોટા ગુનેગારોને એન્કાઉન્ટરમાં સાફ કરી નાખવા હોય, તો એમ કરો. જેણે 10 જણને મારી નાખ્યા છે તેને જો તમે મારી નાખશો તો લોકો તમારી પ્રશંસા કરશે અને હું તમારું રક્ષણ કરીશ.” આને જંગલ રાજ કહેવાય કે લોકશાહી? આ તો મનુષ્ય ગુફાઓમાં જીવતો હતો તે દશામાં પાછા જવાની વાત થઈ. દેશના સૌથી વધુ વસતિ ધરાવતા રાજ્યના મુખ્ય પ્રધાન આવું બોલે એ કેટલું ભયંકર કહેવાય? આવી ખાતરી પછી અને ઉત્તર પ્રદેશમાં સંખ્યાબંધ એન્કાઉન્ટર થયા પછી પણ ગુનાખોરી બંધ થઈ ગઈ કે પછી એકદમ ઘટી ગઈ? ના, કારણ કે નકલી એન્કાઉન્ટરમાં રાજકારણ હોય છે, ફોજદારી ન્યાય હોતો નથી. સવાલ તેથી જ પોલીસતંત્રમાં સુધારા માટેનો ઊભો થાય છે.

પોલીસતંત્રમાં પડતર સુધારા

ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલતે 2006માં પ્રકાશસિંઘ વિરુદ્ધ ભારત સરકારના કેસમાં પોલીસનું ઉત્તરદાયિત્વ નક્કી કરતા અને પોલીસતંત્રમાં સુધારા માટે આવા કેટલાક મહત્ત્વના નિર્દેશો આપ્યા હતા :

1. પોલીસ ઉપર દેખરેખ રાખવા માટે સ્વતંત્ર બોર્ડની રચના કરવી.

2. પોલીસ જો બંધારણીય અધિકારોનો ભંગ કરે તો તેનો અદાલતી ઉકેલ લાવવો.

3. પોલીસના ગેરવર્તન અંગે રાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર પંચ અને રાજ્યોનાં માનવ અધિકાર પંચો પગલાં લે.

4. ગેરકાનૂની રાજકીય દખલગીરીથી પોલીસને રક્ષણ મળે તે માટે દરેક રાજ્યમાં ‘રાજ્ય સલામતી પંચ’ની રચના કરવી.    

2018માં કોમનવેલ્થ હ્યુમન રાઈટ્સ ઇનિશ્યેટિવ (CHRI) દ્વારા કરાયેલા એક અભ્યાસમાં એ હકીકત બહાર આવી છે કે સર્વોચ્ચ અદાલતે ઉપર મુજબ જે આદેશો પોલીસતંત્રમાં સુધારા માટે આપ્યા તેમાંના મોટા ભાગના સુધારા મોટા ભાગનાં રાજ્યોએ કર્યા જ નથી. સૌથી મહત્ત્વનો મુદ્દો તો દરેક રાજ્યમાં રાજ્ય સલામતી પંચની નિમણૂક અને તેની કામગીરીનો છે. કુલ 27 રાજ્યોમાં આવું પંચ રચાયું છે, પણ ગુજરાત સહિતનાં છ રાજ્યોમાં અદાલતના આદેશ મુજબ તેમાં વિધાનસભાના વિરોધ પક્ષના નેતાનો સમાવેશ કરાયો નથી. આ સલામતી પંચનો અહેવાલ દર વર્ષે વિધાનસભામાં રજૂ થાય અને તેની ભલામણો રાજ્ય સરકારને માટે બંધનકર્તા રહે તેવો અદાલતી આદેશ છે. પરંતુ એવું કશું ભાગ્યે જ થાય છે. ગુજરાતમાં મુખ્ય પ્રધાનના અધ્યક્ષપદે રાજ્ય સલામતી પંચની રચના જાન્યુઆરી 2009માં કરવામાં આવી. પણ તેની કોઈ જ વિગત ડિજિટલ ઇન્ડિયામાં ગુજરાત સરકારના ગૃહ વિભાગની વેબસાઈટ પર તા.11-07-2020ના રોજ મળતી નથી!!

અગત્યનો મુદ્દો તો એ પણ છે કે રાજ્ય સલામતી પંચનો એક મહત્ત્વનો હેતુ પોલીસને રાજકારણથી પર બનાવવા માટેનો છે અને તેના અધ્યક્ષપદે તો મુખ્ય પ્રધાન જ હોય છે! જેના પ્રભાવથી પોલીસતંત્ર બાકાત રહે તેમ ઈચ્છવામાં આવે તે જ રાજ્ય સલામતી પંચના અધ્યક્ષ બને તો પછી કેવી રીતે પોલીસતંત્રમાં સુધારા થાય! 

મોરારજી દેસાઈની સરકારે 1977માં ભારત સરકારના ભૂતપૂર્વ કેબિનેટ સચિવ અને પંજાબ, કર્ણાટક તથા પશ્ચિમ બંગાળના રાજ્યપાલ રહેલા ધર્મવીરના અધ્યક્ષપદે રાષ્ટ્રીય પોલીસ પંચની રચના કરી હતી. આ પંચે તેના આઠ અહેવાલો 1979-81 દરમિયાન ભારત સરકારને સુપરત કર્યા હતા. આ પંચના બીજા અહેવાલમાં લખવામાં આવ્યું છે કે, “પોલીસની ભૂમિકા કાયદાનો અમલ કરનારી સંસ્થા તરીકે કામ કરવાની છે અને બંધારણમાં અથવા કાયદામાં લખાયેલી જોગવાઈઓ સાથે સુમેળ સાધે તેમ ના હોય કે તેમની સાથે સંઘર્ષમાં આવતાં હોય તેવાં સરકાર દ્વારા રજૂ કરાયેલાં ઈચ્છાઓ, નિર્દેશો કે ઈરાદાઓની સામે ધ્યાન આપ્યા વિના કાયદાની નિષ્પક્ષ સેવા તેણે કરવાની છે.”

આ જ અહેવાલમાં એમ પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે, “રાજ્ય સરકારનું પોલીસ ઉપરનું નિયંત્રણ મર્યાદિત હોવું જોઈએ કે જેથી પોલીસની કામગીરી માત્ર કાયદા મુજબની જ રહે …… પોલીસની કામગીરીની બાબતમાં સરકારે કોઈ સૂચનાઓ આપવી જોઈએ નહિ. જ્યાં સુધી કોઈ કેસમાં તપાસને લાગેવળગે છે ત્યાં સુધી પોલીસ પ્રધાનમંડળ કે રાજકારણીઓની દખલગીરીથી પર રહેવી જોઈએ.” ધર્મવીર પંચના પાંચમા અહેવાલમાં લખવામાં આવ્યું છે કે, “પોલીસની કામગીરીમાં ગુપ્તચર બાબતો, નાગરિકની અંગત બાબતો અને જરૂરી અદાલતી બાબતો સિવાયની પોલીસની તમામ પ્રવૃત્તિઓ પારદર્શક હોવી જોઈએ.” તેના આઠમા અહેવાલમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે, “પોલીસને વ્યક્તિગત રીતે તેમ જ જૂથમાં લોકો પ્રત્યેના ઉત્તરદાયિત્વ અંગે સંવેદનશીલ બનાવવી જોઈએ.” આમ, ધર્મવીર પંચનો અહેવાલ પોલીસને રાજકારણથી પર બનાવવા પર ભાર મૂકે છે. કારણ કે તો જ પોલીસ વ્યાવસાયિક રીતે કામ કરી શકે, ન્યાયની પ્રક્રિયા સ્વતંત્ર અને સ્વાયત્ત રહી શકે અને લોકોને ન્યાયની પ્રક્રિયામાં વિશ્વાસ બેસી શકે.

આમ, ધર્મવીર પોલીસ પંચે તેના અહેવાલમાં કહેલું છે કે પોલીસ સૌ પ્રથમ તેના સંગઠનને જવાબદાર છે. એટલે કે પોલીસમાં જે છેક નીચેથી ઉપર સુધી જે હોદ્દાઓ છે તેમાં નીચલા હોદ્દા પરની પોલીસ ઉપલા હોદ્દા પરની પોલીસને કે પોલીસ અધિકારીને જવાબદાર છે. પછી પંચ કહે છે કે પોલીસ કાયદાને જવાબદાર છે. એટલે કે પોલીસે કાયદા મુજબ જ વર્તવાનું છે. અને પછી આ પંચ એમ કહે છે કે પોલીસ લોકોને પણ જવાબદાર છે. તો શું નકલી એન્કાઉન્ટર કરીને પોલીસ કાયદાને અને લોકોને બેજવાબદાર બની એમ ના કહેવાય?

આ રીતે જોતાં, ન્યાયતંત્ર અને પોલીસ બંનેમાં ધરખમ સુધારાની જરૂર છે. આ સુધારા માનવ અધિકારોના રક્ષણ, સુશાસનની પારદર્શિતા, ઉત્તરદાયિત્વ અને કાયદાના શાસનના સિદ્ધાંતોને સામે રાખીને થવા જોઈએ. એ બંનેને રાજકીય દખલગીરીથી મુક્ત કરવાં જોઈએ.

મુસીબત એ છે કે આ કામ એમણે જ કરવાનું છે કે જે રાજકારણીઓ પોલીસ અને ન્યાયતંત્ર પરનો પોતાનો પ્રભાવ છોડવા માગતા નથી બલકે, વધારવા માગે છે અને બંને પોતાના કહ્યાગરા બને તેમ ઈચ્છે છે.

e.mail : phema_nt58@yahoo.in

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” સાપ્તાહિક ડિજિટલ આવૃત્તિ; 13 જુલાઈ 2020; પૃ. 08-11

વિશ્વમાં કોવિડ-19ના કેસ એક કરોડને પાર થઈ ચૂક્યા છે, અને પાંચ લાખથી વધુ લોકો જીવ ગુમાવી ચૂક્યા છે, ત્યારે સ્વાભાવિક રીતે દુનિયાભરના સંશોધકોની પ્રાથમિકતા કોરોના વાઇરસની રસી શોધીને માનવજાતને આ મહામારીમાંથી ઉગારવાની છે. ભારતમાં પણ (મોટે ભાગે) વૈજ્ઞાનિક ઢબે સંશોધનો થઈ રહ્યાં છે. ભારત બાયોટેક ઈન્ટરનેશનલ લિમિટેડે વિકસાવેલી ‘કોવેક્સિન’ રસી હ્યુમન ક્લિનિકલ ટ્રાયલના તબક્કા સુધી પહોંચી છે. પણ આ બધાની વચ્ચે ભારતમાં ચેપી રોગોના નિયંત્રણ માટે કામ કરતી સરકારી સંસ્થા ‘ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ મેડિકલ રિસર્ચ’(ICMR)ની પ્રાથમિકતા શું છે?

ICMRના ડાયરેક્ટરે એક પત્ર જારી કર્યો. તેમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે ૧૫મી ઓગસ્ટ સુધીમાં કોવિડ-19ની રસી અમે લૉન્ચ કરી દઈશું. તેમણે પ્રયોગોમાં ભાગ લેવા માટે રિસર્ચ લેબોરેટરીઓને તાકીદે સ્વયંસેવકોની ભરતી કરવાનું સૂચન કર્યું. એટલું જ નહીં, ૧૫મી ઑગસ્ટની સમયમર્યાદાનું ચુસ્તીથી પાલન ન થાય તો પગલાં લેવાની ચેતવણી પણ આપી.

ઉતાવળ કરો, પણ ધીમે ધીમે

રસીના પ્રાણીઓ પરના પ્રયોગો પછી માણસ પરના પ્રયોગો ત્રણ તબક્કામાં થતા હોય છે. પહેલા તબક્કામાં જૂજ લોકોને રસી આપવામાં આવે છે અને રસીથી કોઈ આડઅસરો થાય છે કે નહીં, તે ચકાસવામાં આવે છે. આડઅસરો તરત જોવા મળે એ જરૂરી નથી. એટલે આદર્શ રીતે, ઓછામાં ઓછા છ મહિના સુધી આડઅસરો દેખાવાની રાહ જોવી જોઈએ. કોઇ જોખમી આડઅસર ન હોય તો પહેલો તબક્કો સફળ ગણાય. બીજા તબક્કામાં સેંકડોના જથ્થામાં લોકોને રસી આપવામાં આવે છે અને તેમનામાં વાઇરસ સામે અસરકારક પ્રતિદ્રવ્ય (એન્ટીબોડીઝ) ઉદ્ભવે છે કે નહીં, તે ચકાસવામાં આવે છે. પ્રતિદ્રવ્ય પેદા ન થતું હોય, તો રસી નકામી છે. આ તબક્કો બેથી ચાર વરસનો હોઈ શકે છે. છેલ્લા તબક્કામાં હજારોની સંખ્યામાં લોકોને રસી આપવામાં આવે છે. આ ત્રણ સફળ તબક્કાઓ પછી સરકારની નિયમનકર્તા સંસ્થા રસીની સ્વતંત્ર ચકાસણી કરીને તેના જથ્થાબંધ ઉત્પાદન માટે મંજૂરી આપે છે. આ સરકારી પ્રક્રિયા પોતે એકથી બે વરસનો સમય લે છે.

આમ, રસીના સંશોધનથી લોકો સુધી પહોંચવા સુધીની તેની પ્રક્રિયા લાંબી છે, પણ જરૂરી છે. ભૂતકાળમાં આ પ્રક્રિયા સાથે ચેડાં કરવાના પ્રયત્નો થયા ત્યારે માનવજાતે તેના દુષ્પરિણામો જોયેલાં છે.

કાચું કપાય ત્યારે …

વર્ષ ૧૯૫૫માં પોલિયોની રસી આવ્યા પછી તેમાં નિષ્ક્રિયને બદલે સક્રિય વાઇરસ હોવાનું માલૂમ પડ્યું હતું, પણ ત્યાર સુધીમાં વ્યાપક ધોરણે રસીકરણ થઈ ચૂક્યું હતું. પરિણામે આશરે ચાળીસ હજાર બાળકોમાં રસીના કારણે પોલિયોની હળવી અસર જોવા મળી હતી. વર્ષ ૧૯૭૬માં સ્વાઇન ફ્લુની વૈશ્વિક મહામારી ફેલાવાના ભયથી અમેરિકાની સરકારે “યુદ્ધના ધોરણે” રસી તૈયાર કરવાનો પ્રોજેક્ટ હાથ પર લીધો. રસી શોધાઈ ને મંજૂરી પણ મળી. પરંતુ મોટા પાયે વપરાશ થયા પછી રસીકરણ પામેલાં કેટલાંક દરદીઓને લકવાની અસર થઈ. અંતે ખૂબ મોટું રોકાણ ધરાવતો આખો પ્રૉજેક્ટ રદ્દ કરવો પડ્યો. વર્ષ ૧૯૯૮માં રોટાવાઇરસની રસી વિશે પાછળથી જાણવા મળ્યું હતું કે તે બાળકોનાં આંતરડામાં અવરોધ પેદા કરતી હતી. વર્ષ ૨૦૧૭માં ડેન્ગ્યૂ તાવ સામેની ડેન્ગવેક્સિયા રસીની આડઅસરોનો ખ્યાલ બહુ મોડેથી આવ્યો હતો અને લૉન્ચ થયા પછી તેને પાછી ખેંચવી પડી હતી. દુનિયા આખીનો ભરડો લેનારા કોરોના વાઇરસની રસી ભારતમાં શોધાય તો તે ગૌરવની વાત હોઇ શકે, પણ તેની લાલચમાં નિયમો અને જરૂરી પ્રક્રિયાઓને અવગણી શકાય નહિ. ભારત સરકારની ક્લિનિકલ ટ્રાયલની માર્ગદર્શિકા બધા તબક્કા માટે ઓછામાં ઓછો પંદર મહિનાનો સમયગાળો આંકતી હોય, ત્યારે ICMRની દોઢ મહિના કરતાં પણ ઓછી સમયમર્યાદાનો વિરોધ થવો વાજબી છે.

નિષ્ણાતોની ચેતવણી, ICMRનો ખુલાસો

શક્ય છે કે ‘કોવેક્સિન’ના કિસ્સામાં હ્યુમન ટ્રાયલ-મનુષ્યપરીક્ષણના ત્રણેય તબક્કા એક સાથે કરવામાં આવે. આ પ્રકારની જોખમી ઉતાવળની ઇન્ડિયન એકેડમી ઓફ સાયન્સે સ્પષ્ટ ટીકા કરી અને દરદીઓ પર થઈ શકતી પ્રતિકૂળ અસરો વિશે ચેતવણી પણ આપી. ICMRના અધ્યક્ષ રહી ચૂકેલાં, વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા(WHO)નાં મુખ્ય વિજ્ઞાની સૌમ્યા સ્વામિનાથને કહ્યું કે ગમે તેટલા પ્રયત્નો છતાં વર્ષ ૨૦૨૧ પહેલાં રસી શોધાવી શક્ય નથી. ‘ઇન્ડિયન જર્નલ ઑફ મેડિકલ એથિક્સ’ના તંત્રી અમર જેસાણીએ ICMRના દાવાને અવૈજ્ઞાનિક ગણાવ્યો. તેમના મતે ક્લિનિકલ ટ્રાયલ સુધ્ધાં શરૂ થતાં પહેલાં રસીની તારીખ જાહેર થઈ ગઈ હોય એવો આ દુનિયાનો પ્રથમ કિસ્સો હશે. ICMRની જ એથિક્સ કમિટીના અધ્યક્ષ વસંત મુથસ્વામીએ પોતે સ્વીકાર્યું કે રસી જાહેર કરવાથી આપણે ઓછામાં ઓછા એક વર્ષ દૂર છીએ. કોવેક્સિનની સંશોધક કંપની ‘ભારત બાયોટેક’ના પ્રમુખ ડૉ. ક્રૃષ્ણા ઈલાએ પણ 2021 પહેલાં રસી ઉપલબ્ધ બનવી શક્ય ન હોવાનું જણાવ્યું.

વ્યાપક ટીકા પછી ICMRએ ચોખવટ કરી કે પત્રનો હેતુ ફક્ત બિનજરૂરી અડચણો દૂર કરીને પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવવાનો હતો તથા રસી તમામ જરૂરી તબક્કાઓમાંથી પસાર થશે. સાથે એમ પણ જણાવાયું કે તેની પ્રક્રિયા વૈશ્વિક ધોરણે સ્વીકૃત પદ્ધતિઓને અનુરૂપ જ છે. ત્યાર પછી એ વિવાદ શમ્યો તો છે, પણ એ નિમિત્તે જોવા મળેલું ICMRનું વલણ ચિંતાજનક છે. મહામારીએ દુનિયાનું સામાજિક અને આર્થિક સંતુલન હચમચાવી નાખ્યું હોય ત્યારે રાષ્ટ્રવાદના ગૌરવને કાબૂમાં રાખવું જરૂરી છે. પરંતુ તમામ ઔપચારિક પ્રક્રિયાઓની ઐસીકી તૈસી કરીને પતંજલિ-દિવ્ય ફાર્મસીના સ્વામી રામદેવે ‘કોરોનિલ’ લૉન્ચ કરી ત્યારે પણ રામદેવના દાવાની વૈજ્ઞાનિક ચકાસણીને બદલે પહેલી તકે સંસ્કૃતિગૌરવમાં સરી પડવાની વૃત્તિ જ વધુ પ્રમાણમાં જોવા મળી હતી. પછી પડકાર મળતાં અને સરકારે પણ કડક વલણ અપનાવતાં રામદેવે બેશરમીથી કોરાનાની અકસીર દવા રજૂ કર્યાનો દાવો પાછો ખેંચ્યો હતો અને જેની કશી સ્પષ્ટ વ્યાખ્યા નથી એવા ‘ઇમ્યુનિટી બૂસ્ટર’ તરીકે પોતાની દવાઓને મૂકવી પડી છે.

વિજ્ઞાનની હરીફાઈ સાથે ‘વૅક્સિન નેશનલિઝમ’

કોરોનાની રસી શોધવાની હોડ દુનિયાના અનેક સંશોધકો વચ્ચે ચાલી રહી છે. તેમાં હાલ ઑક્સફર્ડ યુનિવર્સિટીની AZD1222 રસી ત્રીજા તબક્કા સુધી પહોંચી ચૂકી છે, જે હેઠળ આઠ હજાર લોકો પર પરીક્ષણો થશે. ચીનની સિનોવેક બાયોટેકે પણ ત્રીજા તબક્કાનાં પરીક્ષણ શરૂ કર્યાં છે. (જો કે આ રસી સફળ થાય તો ભારત તેની આયાત કરશે કે આત્મનિર્ભરતા જાળવી રાખશે એ સ્પષ્ટ નથી!) અમેરિકાની મોડર્ના બાયોટેકની mRNA-1273 રસીના પ્રથમ બે તબક્કા સફળ થયા છે અને ત્રીજા તબક્કામાં આશરે 30 હજાર લોકો પર પ્રયોગો થવાના છે. જો કે પ્રયોગને લગતા નીતિનિયમોમાં ફેરફાર થવાને કારણે છેલ્લો તબક્કો પાછળ ઠેલાયો છે. આ ઉપરાંત પણ અનેક રસીઓ પ્રિ-ક્લિનિકલ, પહેલાં કે બીજા તબક્કા સુધી પહોંચી ચૂકી છે.

જો કે દુનિયાના દેશો અત્યારથી જ રસી શોધાય ત્યારે તેનો સૌથી પહેલાં પોતાના દેશ માટે પુરવઠો શી રીતે મેળવી શકાય તેની ગોઠવણો કરવામાં વ્યસ્ત છે. આ હોડ મુખ્યત્વે મોખરાના વિકસિત દેશો વચ્ચે જામી છે. રસીનો જથ્થો સૌથી પહેલાં કબજે કરવાની આ ખેંચતાણ માટે ‘વૅક્સિન નેશનલિઝમ’ શબ્દ પ્રચલિત થયો છે. માર્ચ મહિનામાં સમાચાર આવ્યા કે અમેરિકા જર્મનીમાં રસીનું સંશોધન કરી રહેલી કંપની ‘ક્યોરવેક’/CureVacમાં રોકાણ કરવાનું છે. તેનો જર્મનીમાં ઘણો વિરોધ થયો. ત્યાર પછી અમેરિકાએ ફ્રાન્સમાં રસીનું સંશોધન કરી રહેલી ‘સનોફી’/ Sanofi સાથે ત્રણ કરોડ ડોલરના રોકાણના સાટામાં રસી સફળ થાય તો તે ફ્રાંસથી પહેલાં અમેરિકાને વેચશે એવા કરાર કર્યા. ફ્રાન્સના વડાપ્રધાને લાચાર દલીલ કરી કે રસી આખી દુનિયા માટે જાહેર સંસાધન હોવી જોઇએ અને તમામ દેશોને તેનો સમાન માત્રામાં પુરવઠો મળવો જોઇએ. અમેરિકા હાલ દસ અબજ ડોલરનું ભંડોળ અનામત રાખીને બેઠું છે, જેથી રસી તૈયાર થાય કે તરત તેને હસ્તગત કરી શકાય. આ પૈકી 2.7 અબજ ડોલરનું રોકાણ તે દુનિયાની વિવિધ પાંચ કંપનીઓમાં કરી ચૂક્યું છે. યુરોપિયન યુનિયન, જાપાન, કેનેડા, સાઉદી અરેબિયા જેવા દેશોએ પણ ભેગા મળીને આઠ અબજ ડોલર ઊભા કર્યા છે, જો કે તેનો ઉપયાગ ક્યારે અને શી રીતે થશે તે સ્પષ્ટ નથી.

ભારત રસીનું વૈશ્વિક ઉત્પાદક ગણાય છે. એમ લાગતું હતું કે ભારતની કંપનીઓની મદદ વગર વૈશ્વિક માગને પહોંચી વળવું શક્ય બનશે નહીં. ભારતની ‘સિરમ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ’ ઑક્સફર્ડ ખાતે તૈયાર થઈ રહેલી રસીના મહિને પચાસ લાખ લેખે ડોઝ તૈયાર કરવાની હતી. પણ બ્રિટનની સરકારે વચ્ચે પડીને આ સોદો રદ્દ કરાવ્યો અને પોતાના વધારાના 9 કરોડ ડોલરના રોકાણની મદદથી સ્થાનિક ફાર્માસ્યુટિકલ કંપની ‘અસ્ત્રાઝેનેકા’/ AstraZenecaમાં “સ્વદેશી” રસી તૈયાર થઈ શકે તેવી વ્યવસ્થા કરી. સરકારે રસીના 10 કરોડ ડોઝનો પ્રિઓર્ડર પણ કર્યો છે. ભારતની ‘સિરમ ઇન્સ્ટિટ્યૂટે’ પાછળથી ‘અસ્ત્રાઝેનેકા’ સાથે સોદો કરીને વર્ષના અંત સુધીમાં રસીના 40 કરોડ ડોઝ બનાવવાનું લાઇસન્સ મેળવ્યું છે.

અલબત્ત, એ યાદ રાખવું જોઈએ કે રસીના સંશોધનના ગંભીર પ્રયાસોની વિશ્વસનીયતા પાછળ એક સિદ્ધાંત સામાન્ય છે : તેમનો ઠરેલ અને વૈજ્ઞાનિક અભિગમ. જેમ કે, ઑક્સફર્ડના વિજ્ઞાનીઓએ કહ્યું છે કે કોઈ ઉતાવળ વિના, તમામ જરૂરી પ્રક્રિયાઓના પાલન પછી તેમની રસી લોન્ચ થતાં 2021નું વર્ષ આવી જશે. ICMR જેવી જોખમી ઉતાવળ કે ‘કોરોનિલ’ જેવા અવાસ્તવિક દાવાઓથી ભારતનું ગૌરવ વધવાનું તો બાજુ પર રહ્યું, તે દુનિયાની નજરમાં હાસ્યાસ્પદ બનશે અને ભારતનાં વૈજ્ઞાનિક સંશોધનોની વિશ્વસનીયતા ઓછી થશે.

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” સાપ્તાહિક ડિજિટલ આવૃત્તિ; 13 જુલાઈ 2020; પૃ. 05-07