राम पुनियानी

यह संयोग ही है कि विपक्षी पार्टियों के ‘इंडिया’ (इंडियन नेशनल डेमोक्रेटिक इंक्लूसिव अलायन्स) के नाम से एक मंच पर आने के बाद से भाजपा सरकार आधिकारिक दस्तावेजों में ‘इंडिया’ शब्द के इस्तेमाल से बच रही है और उसके पितृ संगठन आरएसएस ने एक फतवा जारी कर कहा है कि हमारे देश के लिए केवल ‘भारत’ शब्द का प्रयोग होना चाहिए. जी20 की शिखर बैठक में भाग लेने दिल्ली आए विदेशी मेहमानों को ‘भारत की राष्ट्रपति’ ने भोज पर आमंत्रित किया. सत्ताधारी भाजपा भी ‘इंडिया’ शब्द के इस्तेमाल से बच रही है. उसका कहना है कि हमारे देश को यह नाम हमारे औपिनिवेशिक शासकों ने दिया था और इसलिए इससे औपनिवेशिकता की बू आती है. पार्टी नेता हेमंत बिस्वा सरमा ने कहा कि ‘इंडिया’ शब्द हमारे देश की औपनिवेशिक विरासत का हिस्सा है और हमें इससे छुटकारा पा लेना चाहिए.

आरएसएस के मुखिया और अन्य पदाधिकारी भी यही बात कह रहे हैं. गुवाहाटी में एक कार्यक्रम में बोलते हुए मोहन भागवत ने कहा, “हमें इंडिया शब्द का प्रयोग बंद कर देना चाहिए और इसकी जगह भारत शब्द का इस्तेमाल करना चाहिए. कब-जब हम इंडिया इसलिए कहते हैं ताकि अंग्रेजी-भाषी लोग समझ सकें कि हम किस देश के बारे में बात कर रहे हैं. अक्सर हम प्रवाह में इस शब्द का प्रयोग करते हैं. हमें यह बंद करना चाहिए.” यह जताने के प्रयास भी हो रहे हैं कि इंडिया और भारत शब्द हमारे देश के अलग-अलग हिस्सों और अलग-अलग सांस्कृतिक धाराओं का प्रतिनिधित्व करते हैं. कई मौकों पर ‘इंडिया’ और ‘भारत’ को देश की परस्पर विरोधाभासी प्रवृत्तियों या घटकों के रूप में भी प्रस्तुत किया जाता है. जैसे भागवत ने ही हमें बताया था कि “बलात्कार, इंडिया में होते हैं भारत में नहीं.” उनके अनुसार, बलात्कार और सामूहिक बलात्कार केवल ‘शहरी भारत’ में होते हैं जहाँ पश्चिमी संस्कृति का बोलबाला है और ‘ऐसी चीज़ें’ ग्रामीण भारत में नहीं होतीं, जहाँ पारंपरिक मूल्यों की प्रधानता है. कहने की ज़रुरत नहीं कि भागवत पूरी तरह गलत हैं. यही बहस एक बार फिर जिंदा हो गयी है और इसका कारण है विपक्ष द्वारा अपने गठबंधन के लिए एकदम उपयुक्त और प्रभावी नाम चुनना.

सच तो यह है हमारे देश के नाम के अनेक स्त्रोत हैं. सभ्यताएं स्थिर पोखर की तरह नहीं होतीं. वे बहती हुई नदी की तरह होतीं हैं. समय और परिस्थितियों के साथ उनमें परिवर्तन आते रहते हैं. अतीत में कई महाद्वीपों और देशों के नाम बदले हैं.

हमारे देश को मुख्यतः दो नामों – भारत और इंडिया – से पहचाना जाता रहा है. इन दोनों ही नामों के कई स्त्रोत हैं. भारत शब्द का स्त्रोत मुख्यतः धर्मग्रन्थ हैं. कुछ धर्मग्रंथों में इस भूमि को जम्बूद्वीप भी कहा गया है. सम्राट अशोक के शिलालिखों में जम्बूद्वीप शब्द ही प्रयुक्त हुआ है. जम्बूद्वीप का अर्थ है मेरु पर्वत के चारों ओर जो चार महाद्वीप हैं, उनमें से दक्षिण में स्थित महाद्वीप. यह परिकल्पना प्राचीन ब्रह्माण्ड ज्ञान का भाग है. जामुन के पेड़ के नाम पर जम्बूद्वीप कहे जाने जाने वाले दुनिया के इस हिस्से में आधुनिक मालदीव, नेपाल, पाकिस्तान और बांग्लादेश भी शामिल हैं. इसी तरह, गंगा नदी की घाटी, जिसमें आर्यों ने सबसे पहले डेरा डाला, को आर्यावर्त भी कहा जाता है.

भारत शब्द का सबंध महान भरत राजा के भरत वंश से है. ऋग्वेद (सप्तम अध्याय, ऋचा 18) में भरत वंश के राजा सुदस और दसराजन (दस राजाओं) के बीच युद्ध का वर्णन है. महाभारत में चक्रवर्ती सम्राट भरत का ज़िक्र आता है, जो कौरवों और पांडवों के पूर्वज थे. विष्णुपुराण में भरतवंशम की चर्चा है. भरत का साम्राज्य, वर्तमान भारत के अलावा वर्तमान पाकिस्तान, अफ़ग़ानिस्तान और ईरान तक फैला हुआ था. जैन साहित्य में बताया गया है कि चक्रवर्ती सम्राट भरत प्रथम तीर्थंकर के सबसे बड़े पुत्र थे.

इसके अलावा, हमारे देश के नामकरण में सिन्धु नदी की भी भूमिका है. अवेस्ता में इसे हप्तहिन्दू कहा गया है. वेदों में कुछ स्थानों पर इसे सप्तसिंधु बताया गया है. हखामानी (पर्शियन) स्त्रोतों में सिन्धु नदी के आसपास के इलाके को हिन्दुकुश कहा गया है. इसके भी पहले, चौथी सदी ईसा पूर्व में मेगस्थनीज ने इसे इंडिया बताया था, जो यूनानी भाषा में इंडिके हो गया. यहीं से इंडिया नाम की शुरुआत हुई. जो लोग कह रहे हैं कि इंडिया शब्द औपनिवेशिक विरासत हैं, वे इस शब्द के जटिल इतिहास से परिचित नहीं हैं और राजनैतिक उद्देश्यों से संविधान की शब्दावली “इंडिया, जो भारत है” का इस्तेमाल करना नहीं चाहते.

मानव सभ्यताएं ठहरती नहीं हैं. बल्कि ठहरी हुई सभ्यताएं प्रगति नहीं करतीं. इस सत्य का उन विभूतियों को अहसास था जो औपनिवेशिक ताकतों के विरुद्ध संघर्ष कर रही थीं. यही कारण था कि सुरेन्द्रनाथ बैनर्जी ने “इंडिया: द नेशन इन द मेकिंग” की बात की थी. यही कारण था कि गांधीजी ने अपने समाचारपत्र का नाम ‘यंग इंडिया’ रखा था और यही कारण था कि आंबेडकर ने पहले इंडियन लेबर पार्टी और बाद में रिपब्लिकन पार्टी ऑफ़ इंडिया का गठन किया था. ‘इंडिया’ शब्द कतई औपनिवेशिक विरासत नहीं है. यह शब्द ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी द्वारा भारत में व्यापार करने और उसे लूटने के लिए यहाँ आने से बहुत पहले से प्रचलन में था. इस शब्द का इस्तेमाल औपिनिवेशिकता-विरोधी आन्दोलन में भी किया गया था. और पूरी दुनिया हमारे देश को इंडिया के नाम से ही जानती है.

जो लोग औपनिवेशिक विरासत और पश्चिमी प्रभाव के नाम पर ‘इंडिया’ शब्द के इस्तेमाल को बंद करवाना चाहते हैं, वे तो समानता, स्वतंत्रता और बंधुत्व जैसे प्रजातान्त्रिक मूल्यों को अपनाने के भी खिलाफ हैं. यह भी दिलचस्प है कि यही लोग अभी कुछ समय पहले तक इसी शब्द का जम कर इस्तेमाल करते थे. मेड इन इंडिया, स्किल इंडिया, क्लीन इंडिया ये सब नाम आखिर किसके दिए हुए हैं? अपनी चुनावी सभाओं में मोदी ‘वोट फॉर इंडिया’ का नारा भी देते रहे हैं.

“इंडिया, जो भारत है”, निरंतरता और परिवर्तन दोनों को एकसाथ अभिव्यक्त करता अद्भुत शब्द समूह है. वह हमारी महान परम्पराओं को कायम रखने के साथ ही समयानुरूप परिवर्तनों को गले लगाने की बात करता है. इन्हीं परिवर्तनों ने आधुनिक भारत की नींव रखी है.

भारत के संविधान निर्माताओं को ‘भारत’ शब्द से कोई एलर्जी नहीं थी. उन्होंने उसे हमारी आत्मा के रूप में स्वीकार किया. वे ‘भारत’ और ‘इंडिया’ को एक-दूसरे का विरोधाभासी नहीं मानते थे. वे आधुनिक भारत की आवश्यकताओं और प्राथमिकताओं को समझते थे. यही कारण है कि उन्होंने गुरुदेव रबीन्द्रनाथ टैगोर के ‘जन गण मन’ को राष्ट्रगान के रूप में स्वीकार किया, जिसमें ‘भारत भाग्य विधाता’ की बात कही गयी है. राजीव गाँधी ने 21वीं सदी के भारत की परिकल्पना करते हुए ‘मेरा देश महान’ का नारा दिया था.

पूरी दुनिया हमारे देश को ‘इंडिया’ नाम से ही जानती है. यह भी दिलचस्प है कि ‘भारत’ शब्द के प्रयोग पर सबसे पहले जिस व्यक्ति ने आपत्ति की थी, उनका नाम था मुहम्मद अली जिन्ना. हमारी स्वतंत्रता के चार हफ्ते बाद, जिन्ना ने भारत के गवर्नर जनरल लार्ड माउंटबैटन को लिखे एक पत्र में हमारे देश के लिए ‘इंडिया’ शब्द के इस्तेमाल का विरोध किया था. उन्होंने लिखा था, “यह दुखद है कि किन्हीं छुपे हुए कारणों की वजह से हिंदुस्तान ने अपने लिए ‘इंडिया’ शब्द को अंगीकार किया है. यह गुमराह करने वाला है और इसका उद्देश्य भ्रम फैलाना है.” जिन्ना के अनुसार, ‘इंडिया’ उस अविभाजित राष्ट्र का नाम था, जिसका अस्तित्व बंटवारे के बाद समाप्त हो गया है. क्या हम कह सकते हैं कि आज जो लोग इंडिया शब्द के इस्तेमाल पर हमलावर हैं, वे जिन्ना की राह पर चल रहे हैं?

20/09/2023

(अंग्रेजी से रूपांतरण अमरीश हरदेनिया; लेखक आईआईटी मुंबई में पढ़ाते थे और सन 2007 के नेशनल कम्यूनल हार्मोनी एवार्ड से सम्मानित हैं)

https://www.navjivanindia.com/opinion/great-uneasiness-among-bjp-rss-about-india-efforts-are-being-made-to-stop-its-use-article-by-ram-puniyani

પ્રીતમ લખલાણી

‘શું કહ્યું બા, તમે? મિતાબહેનનો ખોળો કેથરિન ભરશે? અરે સુઘા, તું સાંભળે છે ને, બા શું કહે છે? મિતાબહેનનો ખોળો પેલી કાળી, નિગ્રો, કર્લી વાળવાળી અને જાડા હોઠવાળી હેમેનભાઈની ડોકટર વહુ ભરશે! અને આપણે બંને શોભાનું પૂતળું થઈ એની સાર-સરભરા કરતાં જાણે ફોટો પડાવવા આવ્યાં છીએ. કેમેરા સામે હસતું મોઢું રાખીને તેની બાજુમાં ઊભા રહેવાનું!’

‘સુચિતા ભાભી! જેવી બા તેમ જ નણંદબાની ઈચ્છા! શું કામ આપણે કારણ વગર દુઃખી થવાનું!’ સુઘાએ ઘીમા તાપે સ્ટવ પર ચઢતી દાળમાં ચમચો હલાવતાં પોતાનો સૂર પુરાવ્યો!

ભલે બા અને મિતાબહેન રાજી થાય એમ કરજો. બાકી આ કાળી અમેરિકનનો શું ભરોસો?

ભગવાન જાણે લગ્ન પહેલા કેટલા જોડે રંગ રેલીઓ કરી આવી હશે. અને કોણ જાણે કેટલાં ઍબોર્શન કરાવી નાખ્યાં હશે? કોણ કારણ વગર નરકના દરવાજા ખખડાવે! સુઘા, તને તો ખબર જ હશે? આપણાંમાં તો એ જ સ્ત્રી ખોળો ભરી શકે કે જે અખોવન હોય.

‘અરે! સુચિતા! મેં તને આટલા નાના મનની કયારે ય નહોતી જાણી. મને તો એમ કે તેં અમેરિકાની યુનિવર્સિટીમાંથી એક નહીં પણ બે માસ્ટર્સ ડિગ્રી મેળવી છે. વળી છેલ્લા બે દાયકાથી અમેરિકામાં છે, એટલે તું તો આ દેશની સંસ્કૃતિમાં ઘણી જ ઓતપ્રોત થઈ ગઈ હોઈશ. ભલે, તારી આ સાસુએ સાતમી ચોપડી પાસ નથી કરી, છતાં મને એક વાતનો હૈયે ગર્વ છે કે અમેરિકામાં આવીને અહીંની રહેણીકરણી સમજ્યા પછી તો જૂનાગઢની  શેરીને તો ક્યારની ભૂલી ગઈ છું અને તું તો હજી અમદાવાદની પોળમાંથી એક ડગલું પણ બહાર નીકળી શકી નથી!’

‘બા! આ તમારી અમેરિકાની રહેણીકરણી નથી બોલતી, પણ અમારા કરતાં તમને નાના પ્રત્યે વઘારે લાગણી છે તેની વરાળ થઈને મનમાંથી બહાર આવે છે.’

અને ત્યાં જ ડ્રાઈવ-વે પર કોઈની કાર આવી એવું કિચનમાં કામ કરતી સુઘાને લાગ્યું …. તે દરવાજા તરફ દોડી … બોલી, ‘અરે બા, લ્યો … હેમેનભાઈ અને કેથરિન પણ આવી ગયાં!’

‘સુચિતા ભાભી! જરા કિચનમાંથી બહાર તો આવો અને કેથરિનને જુઓ તો ખબર પડે. અરે! આપણ બંનેને તો તેણે ક્યારના પાછળ છોડી દીઘાં છે. શું હેર સ્ટાઈલ કરાવી છે? અને ‘તાલ’માં ઐશ્વર્યા રાયે જે સાડી પહેરી છે, એવી આબેહૂબ સાડી કેથરિનને હેમેનભાઈએ અપાવીને તેના રૂપમાં ચાર ચાંદ લગાડી દીઘા છે! કેથરિન! તું તો પ્રિન્સેસ ડાયેના જેવી લાગે છે.’

‘સુઘા, રાજકુંવરી છે તો રાજકુંવરી જ લાગે ને! એમાં વળી તારે અને મારે શું કહેવાનું હોય? વાત રહી બનવા-ઠનવાની તો શું કામ ન બને? આવો અવસર પાછો કયાં જિંદગીમાં ઘડી ઘડી આવવાનો હતો? અરે! હેમેનભાઈ તમને અને કેથરિનને ખબર નહીં હોય તો લ્યો હું તમને સરપ્રાઈઝ આપું. બા અને મિતાબહેનની ઈચ્છા છે કે ખોળો કેથરિન ભરે!’ સુચિતાએ નેણ સહેજ વાંકા કરી મનની વરાળ કાઢતાં કહ્યું.

‘ભાભી! તમારો પ્રેમ અને તમારી વાત સાવ સાચી છે! પણ હું તમને બઘાંને એક મોટી સરપ્રાઈઝ આપું? હું પ્રેગનન્ટ છું!’ કેથરિને કહ્યું.

‘શું વાત છે? કોંગ્રેચ્યુલેશન ! કેથરિન!’

‘ભાભી! હવે મારે આથી વિશેષ કંઈ કહેવાનું રહેતું નથી! તમે તો મારા કરતાં આપણા રીતરિવાજ વિશે વઘુ જાણતા હશો કે પ્રેગનન્ટ સ્ત્રી ખોળો ભરી ન શકે!’ કેથરિને ખુશી વ્યકત કરતાં જણાવ્યું.

‘બા શું ઈચ્છા છે તમારી?’ સુચિતાએ પૂછ્યું.

‘અરે! ભાભી! એમાં વળી બાને શું પૂછવાનું? બસ, તમે તૈયાર થઈ જાઓ એટલે બઘી સમસ્યાઓ  પર પૂર્ણવિરામ.’

‘સુઘા, તું નાની વહું ઘરમાં બેઠી હો અને હું મિતાબહેનનો ખોળો ભરું તો કંઈ સારું લાગે?’

‘ભાભી! તમે પણ ખરા છો! જે શોભતું હોય એ જ શોભે! બા તમે ભાભીને કહો. એટલે તેઓ તૈયાર થવા જાય!’

‘સુઘા, હું શું કહું? તમે બંને જ નક્કી કરો. મારે તો બેઉં આંખ સરખી.’ કમળા બાએ ઠંડી પડતી ખીરમાં બદામ-પિસ્તા છાંટતાં જણાવ્યું!

********************

બેડરૂમનું બારણું બંઘ થતાં જ હેમેને કેથરિનને આશ્લેષમાં લેતાં પૂછ્યું, ‘અરે! સ્વીટી, તું પ્રેગનન્ટ છો! અને આ વાત તેં મને આજ લગી ન જણાવી? જો તેં મને ખુશીના સમાચાર આ પહેલાં આપ્યા હોત, તો મેં આપણા આખા ઘરને ફૂલોથી શણગારી દીઘું હોત!’ આમ કહી તેણે કેથરિનના બે રતુમડા હોઠ પર એક હળવું ચુંબન દીઘું.

‘હેમેન, તું પણ ખરો છે! જે દિવસે ખરેખર પ્રેગનન્ટ હોઈશ તે દિવસે ખુશીના એ સમાચાર સર્વ પ્રથમ તને નહીં જણાવું, તો બીજા કોને જણાવીશ?’

‘કેથરિન, તું આ શું બકે છે, તેની તને કંઈ ખબર પડે છે? હમણાં તો તેં બા અને બંને ભાભી સમક્ષ તો કહ્યું કે તું પ્રેગનન્ટ છે! અને …. હવે….!!!!’

‘ભલા હેમેન, તને કઈ રીતે સમજાવું? આપણે જ્યારે ઉંબરે પગ મૂકયો ત્યારે તો તે સુચિતા અને સુઘાભાભીના ચહેરાના હાવભાવ જોયા જ હશે! બંને ભાભીઓ, હોઠ મરડતી અને આંખો ઉલાળતી, મારા રૂપરંગ તેમ જ કપડાંની કેવી હલકી મજાક ઉડાવી રહી હતી? તેમના આવા વર્તનથી બાના ચ્હેરાનો રંગ ઊડી ગયેલો જોઈ; હું મનોમન પામી ગઈ કે, દાળમાં કંઈક કાળું છે! કારણ વગર બા અને ભાભી વચ્ચે મારે હોળીનું નાળિયેર નહોતું થવું. બરાબર એ જ વખતે મને મારી સાથે હૉસ્પિટલમાં કામ કરતી ડૉ. રેખાનો કિસ્સો યાદ આવી ગયો. વરસોથી રેખાના મનમાં એક ઈચ્છા હતી કે તેની નાની ભાભી મંજરી જ્યારે પણ પ્રેગનન્ટ થાય ત્યારે તેનો ખોળો તે ભરે. ઈશ્વર ઈચ્છાથી ચાર-પાંચ મહિના પહેલાં રેખાને મંજરીએ સમાચાર આપ્યા કે તે પ્રેગનન્ટ છે. બસ, એ તો દિનરાત આ ખુશીમાં ફૂલી નહોતી સમાતી. કુદરતનું પણ કરવું કેવું અકળ છે? ગયા અઠવાડિયે રેખાએ જાણ્યું, કે તે પોતે પ્રેગનેન્ટ થઈ છે. આ સમાચારથી તેનો ઉતરી ગયેલો ચહેરો જોઈ, મારાથી પૂછાઈ જવાયું, ‘રેખા, તું હમણાં બે-ચાર દિવસથી કેમ મૂડમાં નથી જણાતી?’ તેણે મને બઘી વાત વિગતવાર સમજાવી કે, કેથરિન, ‘અમારા ભારતીય રીતરિવાજ મુજબ એક પ્રેગનન્ટ સ્ત્રી બીજી પ્રેગનન્ટ સ્ત્રીનો ખોળો ન ભરી શકે. બસ હેમેન, મિતાબહેનનો ખોળો ભરવા બાબતે વાતચીત ચાલતી હતી ત્યારે એકાએક મને આ વાત યાદ આવતાં એ ચિત્રમાંથી ખસી જવા માટે બા અને ભાભીને મેં જણાવી દીઘું કે હું …. પ્રેગનન્ટ છું!!!’

‘કેથરિન, તું આ અસત્યને સત્ય કેવી કરી બતાવીશ?’

‘પ્લીઝ હેમેન …. તું આમ અકારણ આવીખોટી ચિંતા કરે છે. બસ, આજનો આ રૂડો અવસર ખુશી-આનંદ સાથે પતી જવા દે, પછી આ વાત તું મારા પર છોડી દે જે! આવતા અઠવાડિયે બાને નહીં, પરંતુ સુચિતાભાભીને જ ફોન કરીને કહી દઈશ કે, ‘ભાભી, મને મિસકેરેજ થઈ ગયું!’ આ એક ખોટા કારણને લીઘે મારે આખી જિંદગી એક સજા ભોગવવી પડશે કે, ભવિષ્યમાં હું કોઈ સ્રીનો ખોળો ક્યારે ય નહીં ભરી શકું. કેમ કે હું અખોવન નહીં કહેવાઉં.’

E.mail : preetam.lakhlani@gmail.com

એકાદ અઠવાડિયું થાય ન થાય ત્યાં હાર્દિક નાના-નાની પાર્કમાં જતો. જાય ત્યારે એના હાથમાં વડાપાઉં, પૂરીભાજી, સમોસાં કે બટેટાવડાં – કંઈ ને કંઈ તો હોય જ. પોતાનાં દાદા-દાદી કે નાના-નાનીને તો એણે જોયાં નહોતાં પણ એ ચોક્કસ એવું માનતો કે, વડીલોની છાયામાં ઊછરેલાં બાળકો નસીબદાર કહેવાય. પાર્કમાં બેઠેલાં વૃદ્ધોને એ આગ્રહ કરી કરીને ખવડાવતો. કેટલાંક વડીલો લેવાની આનાકાની કરતાં પણ એમની નજરનો ખાલીપો હાર્દિકને અણસાર આપી જતો કે, ઘરમાં એમને આવી ચીજો ખાવા નથી મળતી.

હમણાં હમણાં એ જ્યારે પણ પાર્કમાં જતો ત્યારે એક ચોક્કસ બાંકડા પર બેઠેલા સજ્જનને જોતો. એ કશું ન બોલતા. હાર્દિક આપે એ ચીજ લેવાની ના પણ ન પાડતા, પણ એ જોતો કે આજુબાજુમાં રમી રહેલાં બાળકોમાંથી એ કોઈને પણ પોતાની પાસેનું પેકેટ આપી દેતા. આપતી વખતે એમની આંખોમાં છલકાતો પ્રેમ જોઈને હાર્દિક ખુશ થઈ જતો.

એક દિવસ એણે પાર્કના રખેવાળ રાજુને પૂછી જ લીધું, “આ દાદાને તું ઓળખે છે, રામુ? કોણ છે એ?”

“મેરેકુ જાસ્તી તો પતા નઈ પણ વો થોડે દિનસે ઈધરી ચ રેતા. રાતકો પણ ઘર નઈ જાતા.”

“અરે ! ઘરે નથી જતા તો એમનું ખાવા-પીવાનું શું?”

“મેરેકુ વો અપને બાપકે માફિક લગતા, સાયેબ. મુંહસે કુછ નઈ બોલતા, કુચ નઈ માંગતા, પણ મૈં અપને ખાનેમેંસે થોડા બહુત ઉનકો દેતા હું ઔર નલસે પાની લાકે પીલાતા હૂં, બસ! તુમારે જૈસા સબકો ખીલાનેકા તો હમ નઈ કર સકતા.”

ઘડીભર બંને ચુપચાપ એમની તરફ તાકી રહ્યા, પછી પાછો રામુ બોલ્યો, “સા’બ, યે બાબુ જો હૈના, વો કિસી અચ્છે ઘરકા લગતા હૈ. વો પાગલ તો નઈ હૈ પર મુજે લગતા હૈ ઉનકી યાદદાસ્ત ચલી ગઈ હૈ.”

સામે બેઠેલા દાદાના ચહેરાની સૌમ્ય રેખાઓ, એમના વેરવિખેર વાળ અને ઊંડી ઊતરી ગયેલી આંખો હાર્દિક કરુણાપૂર્વક જોઈ રહ્યો. થોડી વાર વિચાર કરીને એ બાંકડા પર એમની બાજુમાં બેઠો.

“દાદા, મારું નામ હાર્દિક. તમારું નામ શું છે?” એનો પ્રશ્ન સાંભળીને એમની આંખોમાં કોઈ ભાવ ન દેખાયો.

“દાદા, તમારું ઘર ક્યાં? હું તમને ઘરે લઈ જાઉં?” અત્યાર સુધીમાં હાર્દિકને ખ્યાલ આવી ગયો હતો કે, એ અલ્ઝાઈમરના દરદી હતા. એમને કંઈક બોલવું તો હતું પણ શબ્દો ગોઠવી નહોતા શકતા. બહુ સમજાવટ અને પ્રયત્નોને અંતે એમણે ખિસામાંથી એક ચિઠ્ઠી કાઢીને હાર્દિકના હાથમાં મૂકી. એમાં લખ્યું હતું, ડોક્ટર ભાર્ગવ મારફતિયા, કૃષ્ણ કુંજ, એમ.જી. રોડ.

ઓહ, આ ઘર તો અહીંથી સાવ નજીક હતું. ઘરનાં લોકો શોધાશોધ કરતાં હશે. કદાચ પેપરમાં પણ આપ્યું હશે ને દાદા બિચારા ભૂલા પડી ગયા છે. એણે રિક્ષા કરી ને ધીમેથી હાથ પકડીને એમને સીટ પર બેસાડ્યા.

ભવ્ય બંગલો હતો. પોર્ચમાં મોંઘી, લેટેસ્ટ મોડેલની કાર ઊભી હતી. નેઈમપ્લેટ પર એણે વાંચ્યું, ડો. સીમા મારફતિયા (ગાયનેકોલોજિસ્ટ), ડો. ભાર્ગવ મારફતિયા (કાર્ડિઓલોજિસ્ટ). હજી તો રિક્ષા ઊભી રહી ન રહી ત્યાં તો લાંબી સાંકળ સાથે બંધાયેલો એક મોટો અલ્શેશિયન કૂતરો જોર જોરથી ભસતો દરવાજા સુધી આવ્યો. એનું ભસવું સાંભળી એક અત્યંત આધુનિક લાગતી સ્ત્રી ઘરમાંથી બહાર આવી ને હાર્દિક તરફ જોઈને બોલી, “યસ?”

“મેડમ, મને પાર્કમાંથી આ દાદા મળ્યા છે. આય થીંક, એ તમારા …” મોઢું બગાડીને સ્ત્રીએ બૂમ પાડી, “ભાર્ગવ, ભાર્ગવ, સી, આ જેંટલમેન કેવી બોગસ વાત કરી રહ્યા છે!”

ભાર્ગવે વાત સાંભળીને હાર્દિકને ઝાટકી નાખતાં કહ્યું, “મિસ્ટર, તમને ભલે સોશિયલ વર્ક કરવાનો શોખ હોય પણ આવી રીતે તપાસ કર્યા વગર કોઈના ઘરમાં ઘૂસી આવતા વિચાર નથી આવતો? અમારા કોઈ રીલેટિવ મીસીંગ નથી. એડ્રેસમાં કંઈ ભૂલ થતી લાગે છે. આય એમ ઈન અ હરી. મારે એક ઑપરેશન છે.”

હાર્દિકે સરનામાની ચિઠ્ઠી બતાવતાં કહ્યું, “જુઓ સર, કંઈ ભૂલ નથી થતી ને દાદા અહીં રિક્ષામાં જ બેઠા છે. જરા આવીને જુઓ તો ખરા કે …”

હવે ભાર્ગવ બરાબરનો અકળાયો હતો. છતાં પણ રિક્ષા પાસે ગયા વિના એનો છૂટકો નહોતો. રિક્ષામાં નીચું ઘાલીને બેઠેલા માણસ તરફ એક નજર નાખીને એણે કહ્યું, “મેં આ માણસને કોઈ દિવસ જોયો પણ નથી. મહેરબાની કરીને આમ ગળે પડવાનું ને બ્લેકમેઈલ કરવાનું બંધ કરો.”

ધુંવાંપૂંવાં થતો એ અંદર ગયો. અકળાયેલી સીમા વરંડામાં જ ઊભી હતી. બંને ધીમે અવાજે ગુસપુસ કરવા લાગ્યાં, “આટલા દિવસથી એ પોતાની મેળે ચાલ્યા ગયા હતા એટલે થયું કે હાશ, પીછો છૂટ્યો. ત્યાં તો આ સ્વયંસેવક કોણ જાણે ક્યાંથી એમને પકડી લાવ્યો!”

“ડાર્લિંગ, હું તે ઘર સંભાળું, હૉસ્પિટલ સંભાળું કે તારા ફાધરને? એમને પાછા જોઈને મને તો ગભરાટ થાય છે.” બંનેએ કંઈક મસલત કરી પછી સીમાએ ટોમીની સાંકળ છોડીને એને છૂટો કર્યો. અલમસ્ત ટોમી ભાઉ ભાઉ કરતો હાર્દિક અને રિક્ષાવાળાની પાછળ પડ્યો. બેઉ ગભરાઈને ગેટની બહાર નીકળી ગયા. સીમા અને ભાર્ગવ પોતાના લાડકવાયા ટોમીનું પરાક્રમ જોઈને ખુશ થઈ ગયાં. બેઉના જીવમાં જીવ આવ્યો. “હાશ! ટોમીએ આબાદ બચાવી લીધા!”

ત્યાં જ ટોમી ખુલ્લા ગેટમાંથી બહાર નીકળીને રિક્ષા પાસે પહોંચ્યો ને પાછલી સીટ પર બેઠેલા દાદાના પગ ચાટતો, ક્યાં જતા રહ્યા હતા એવી ફરિયાદ કરતો, પૂંછડી હલાવીને પોતાની ખુશી વ્યક્ત કરવા લાગ્યો. અત્યાર સુધી કોઈ વાતનો પ્રતિભાવ ન આપતા દાદા વહાલથી ટોમીને પંપાળવા લાગ્યા. હાર્દિકે ખુશ થઈને દાદા સામે જોયું તો એમની આંખમાં આંસુનાં બે બુંદ ચમકતાં દેખાયાં. એણે રિક્ષાવાળાને ખભે હાથ મૂકતાં કહ્યું, “દોસ્ત, આપણો ફેરો સફળ થયો. આપણે સાચે સરનામે આવ્યા છીએ. આ સારા કામમાં મને સાથ આપવા બદલ તારો આભાર, ભાઈ!”

દાદાને રિક્ષામાંથી નીચે ઊતરવામાં મદદ કરતાં રિક્ષાવાળાએ કહ્યું, “ભાઈ, આભાર જ માનવો હોય તો આ અબોલ જીવનો માનો.”

(ધર્મપાલ સાહિલની હિંદી લઘુકથાને આધારે)

સૌજન્ય : “ભૂમિપુત્ર”; 01 સપ્ટેમ્બર 2023; પૃ. 24