Opinion Magazine
Number of visits: 9665751
  •  Home
  • Opinion
    • Opinion
    • Literature
    • Short Stories
    • Photo Stories
    • Cartoon
    • Interview
    • User Feedback
  • English Bazaar Patrika
    • Features
    • OPED
    • Sketches
  • Diaspora
    • Culture
    • Language
    • Literature
    • History
    • Features
    • Reviews
  • Gandhiana
  • Poetry
  • Profile
  • Samantar
    • Samantar Gujarat
    • History
  • Ami Ek Jajabar
    • Mukaam London
  • Sankaliyu
    • Digital Opinion
    • Digital Nireekshak
    • Digital Milap
    • Digital Vishwamanav
    • એક દીવાદાંડી
    • काव्यानंद
  • About us
    • Launch
    • Opinion Online Team
    • Contact Us

भारत भाग्य विधाता ! 

कुमार प्रशांत|Opinion - Opinion|11 June 2024

कुमार प्रशांत

2024 ने देश को बहुत कुछ दिया है – इसने हमें एक ऐसा चुनाव दिखलाया है जैसा पतनशील चुनाव व चुनाव आयोग हमने पहले देखा नहीं था. इसने हमें एक ऐसा चुनाव परिणाम दिखलाया जैसा हमने पहले कभी देखा नहीं था. हमने पार्टियों की हार देखी थी, हमने पार्टियों की जीत देखी थी; हमने 1977 में वोट की ताकत से एक किस्म की तानाशाही को पराजित होते देखा था. लेकिन हमने ऐसा परिणाम पहली बार ही देखा जिसमें जीतने वाला हार गया, हारने वाला जीत गया ! और अब इस चुनाव परिणाम से हमें एक ऐसी सरकार मिली है जो पूर्ण बहुमत की सरकार से, बला के अल्पमत की सरकार में बदल गई है. 

इस सरकार के शिखर पर बैठा आदमी वही है लेकिन उसके पास अब न ‘संख्या का बुलडोजर’ है, न ‘सर्वस्वीकृति वाला इकबाल’ है. वह कवच-कुंडल विहीन ऐसी ‘ईश्वरीय रचना’ है, जिसका देवता झोला उठा कर निकल गया है. मेरी ईश्वर से प्रार्थना है कि वह इस अल्पमत की सरकार को अल्पसंख्यकों, अल्प-अवसर प्राप्त वर्गों, अल्प-प्रतिष्ठा व अल्प-सुरक्षा प्राप्त महिलाओं, अल्प-सामर्थ्यवान बच्चों का सहारा बनने की समझ व दृष्टि दे. ईश्वर से मैं ऐसी प्रार्थना इसलिए करता हूं कि गांधी ने, ‘गांधी’ फिल्म बनने से बहुत-बहुत पहले कहा था कि लोकतंत्र में जब भी, जो भी सरकार रहे, वह चाहे जितने वक्त रहे, सरकार बन कर रहे. गांधी के शब्दों में: “ इस कुर्सी पर मजबूती से बैठो लेकिन इसे हल्के-से पकड़ो !” (1947 में, आजादी के बाद बने मंत्रियों से उन्होंने अंग्रेजी में कहा था : ‘ सिट ऑन इट टाइटली बट होल्ड इट लाइटली !) – जिम्मेवारी के भरपूर अहसास के साथ, इस कुर्सी पर आत्मविश्वास से बैठो लेकिन इससे चिपको मत ! 

गांधी ने जो कहा था, होने लगा इसका उल्टा; और होते-होते ऐसा हो गया कि आज सारा गोदी मीडिया, जिसकी ‘गोदी’ भी अब किसी हद तक छिन गई है, एक ही राग अलाप रहा है कि नेहरू के बाद मोदी पहले प्रधानमंत्री हैं कि जो लगातार तीसरी बार प्रधानमंत्री बने हैं ! कैसी तुलना है !! नेहरू अपनी क्षमता व समझ भर लोकतांत्रिक संस्थाओं व परंपराओं का सर्जन, संरक्षण व संवर्धन करते हुए, तीनों बार पूर्ण बहुमत से प्रधानमंत्री बने थे. मोदीजी के बारे में ऐसी बात कोई अंधभक्त या निरा अनपढ़ ही कह सकता है. 

चुनाव नतीजों का पूर्वानुमान करने का धंधा – एक्जिट पोल – अब प्रतिबंधित कर दिया जाना चाहिए. यह न कला है, न विज्ञान ! यह बाजार का नया धंधा है जिसे प्रतिष्ठित कर, भरपूर कमाई करने में कितने ही ‘किशोर’ लगे हैं. यह राजनीति का धंधा करने वालों की असीमित भूख को हथियार बना कर, लोकतंत्र से बलात्कार करने वाली नई बाजारू ताकत है. ऐसे धंधेबाजों को जिस तरह आज मुंह छुपाने की जगह नहीं मिल रही है, उसी तरह उन राजनीतिक पंडितों-विश्लेषकों को भी कल मुंह छुपाने की जगह नहीं मिलेगी जो आज सीटों की संख्या गिन रहे हैं और येनकेन प्रकारेण उसे बढ़ाने-घटाने की दुरभिसंधि में लगे हैं. 

लोकतंत्र सत्ता का खेल नहीं है जैसा कि उसे बना दिया गया है; चुनाव मृत आंकड़ों का जोड़तोड़ नहीं है जैसी बाजीगरी करने में हम अक्सर लगे रहते हैं. हर चुनाव समाज की जमीन में नये बीज बोने और उनके अंकुरण की साधना है. यह गतिशील मनोविज्ञान का शास्त्र है जिसे हम अपनी आधी-अधूरी, छल-क्षद्म से भरी मानसिकता से आंकने-ढकने का खेल खेलते हैं. मतदाता ने एक संवैधानिक संरचना (चुनाव आयोग) की निष्पक्ष देख-रेख में अपना मत दे दिया जो आज के चलन के मुताबिक मशीनों में बंद हो गया. वे मशीनें खुलेंगी और मतदाता का फैसला सामने आ जाएगा. इतनी सीधी, सरल-सी बात को इन तथाकथित ‘विशेषज्ञों’ ने इतना जटिल बना दिया है कि वह धोखाधड़ी की श्रेणी में आ गया है. यह बंद होना चाहिए. 

किसी ने बहुत खूब कहा कि 4 जून 2024 को जो चुनाव परिणाम आया, उसने लोकतंत्र की हवा में ऑक्सीजन की मात्रा थोड़ी बढ़ा दी है. हवा में ऑक्सीजन पर्याप्त हो तो जीवित संरचनाएं सांस खींच पाती हैं. ऐसा ही लोकतंत्र के साथ भी है. संसद जब संविधान के दायरे में रहती है और संवैधानिक संरचनाएं जब स्वतंत्रतापूर्वक अपनी-अपनी जिम्मेवारियों का निर्वहन करती हैं, तब लोकतंत्र सांस ले पाता है. जब ऐसा नहीं होता है तब अस्पताल चाहे जितना आधुनिक और ‘फाइवस्टार’ चमक-दमक वाला हो, कोविड के दौर में ऑक्सीजन बिना वहां जैसा हमारा हाल हुआ था वैसा ही हाल लोकतंत्र का होता है. 

मैं कहूंगा कि 4 जून 2024 को आया चुनाव परिणाम भारतीय संसदीय लोकतंत्र को संजीवनी बूटी दे गया है. हनुमानजी की लाई संजीवनी बूटी अमृत नहीं थी कि जीवित हो उठे लक्ष्मण को अब कोई मार ही नहीं सकता है. संजीवनी बूटी यानी मृत होते पौधे को पानी पिलाना और यह पहचानना कि इसे जीवित, पल्लवित व पुष्पित रखना हो तो लगातार पानी खोजने व पिलाने की जरूरत होगी. यह अहसास ही लोकतंत्र की संजीवनी है. इसलिए मत गिनिए कि इंडिया गठबंधन को कितनी सीटें मिलीं और वह सत्ता से कितनी दूर रह गई. मत गिनिए कि मोदी-गठबंधन को कितनी सीटें मिलीं. इसमें भी समय मत खराब कीजिए कि वे अपनी अमर्यादित सत्ताभूख को तृप्त करने के लिए आगे क्या-क्या शैतानी चालें चलने जा रहे हैं. यह देखिए और यह समझिए कि इस चुनाव में मतदाताओं ने सत्ता व तिकड़म की शक्ति से बनाया गया वह माहौल तोड़ दिया जिसे पिछले 10 सालों से रचा जा रहा था कि एक आदमी ही राष्ट्र है; एक आदमी की कुंठाएं ही राष्ट्रनीति हैं और उसका अहंकार ही लोकतंत्र है. 

यह मतदाता कौन है ?

यह मतदाता वह है जिसकी हम सबसे कम कद्र करते हैं. वह बिखरा हुआ, असंगठित है, इसलिए हम उसको कभी अपनी गिनती में नहीं लेते हैं. वह गरीब-अशिक्षित और अंगूठाछाप है, इसलिए हम अपने आभिजात्य ज्ञान में उसे गलती से भी जगह नहीं देते हैं. लेकिन वह आंखें खोल कर अपने चारो ओर की दुनिया को देखता रहता है; वह कम बोलता है लेकिन खूब जज्ब करता है; वह शैतानी ताकतों को पहचानता है; वह भटकता भी है, छला भी जाता है लेकिन फिर-फिर लौट कर राह पर आ जाता है. वह गांधी का वह अंतिम आदमी है जिसका ताबीज बना कर, उन्होंने तीन गोली खाने से पहले हमें सौंप दिया था. 

मैं गांधी-से शब्द कहां से लाऊं ! इसलिए अपने शब्दों में गांधी का भाव पकड़ने की कोशिश करता हूं : ‘ जब कभी ऐसे संशय में घिरने लगो कि तुम जो करने जा रहे हो वह सही या गलत; याकि तुम्हारा अहंकार इतना प्रबल होने लगे कि सही-गलत का भेद करना कठिन होने लगे तब सही फैसले तक पहुंचने के लिए तुम्हें एक ताबीज देता हूं.  जिसे तुमने खुद देखा हो, ऐसे सबसे निरीह-निराधार-कातर आदमी का चेहरा अपने ध्यान में लाना और खुद से पूछना कि तुम जो करने जा रहे हो, तुम जो सोच रहे हो क्या वह इस आदमी की किस्मत बदल सकेगा ? क्या इससे यह आदमी अपने भावी को बदलने में ज्यादा समर्थ होगा ? यदि जवाब हां हो तो आगे जाना; संशय में रह जाओ तो वह काम छोड़ देना !’ यही सबसे निरीह-निराधार आदमी भारत माता है, यही भारत भाग्यविधाता है. गांधी ने दक्षिण अफ्रीका से इसकी साधना शुरू की तो 30 जनवरी 1948 तक करते ही रहे.  

राहुल गांधी अपनी भारत-यात्रा में जाने-अनजाने इसी भाग्यविधाता तक पहुंच गए थे. राहुल गांधी का जो नया अवतार हम देख रहे हैं, वह इसी भाग्यविधाता के स्पर्श से संभव हुआ है. न कांग्रेस यह गलतफहमी पाले कि अब उसकी वापसी हो रही है, न राहुल इस मुगालते में रहें कि उनकी झोली में अक्षय राजनीतिक पूंजी आ गई है. गांधी का यह अंतिम आदमी सिर्फ उन्हें ही ‘प्रथम’ मानता है, सिर्फ उनका ही यह भाग्यविधाता है जो लगातार उसके बीच रहते हैं, उसकी बातें सुनते हैं, उससे बातें करते हैं और उसकी लड़ाई लड़ते हैं. वह जातिवादी नहीं है, हालांकि वह अपनी जाति के प्रति सावधान है; वह सांप्रदायिक नहीं है हालांकि वह अपने धर्म के प्रति अत्यंत संवेदनशील है; वह प्रांतीय व भाषाई द्वेष से घिरा नहीं है हालांकि उसके भीतर यह बोध जीवित रहता है. मतलब यह कि वह जटिल संरचना है. लेकिन सही-गलत, शुभ-अशुभ, सच-झूठ के संदर्भ की उसकी समझ बहुत बारीक व पवित्र है. वह देर से समझता है लेकिन समझता जरूर है. इसलिए उसके साथ लगातार संबंध-संपर्क-सक्रियता रणनीति नहीं, जरूरी कर्तव्य है.  

इस भारत भाग्यविधाता के साथ जिसका जुड़ाव होगा, जुड़ाव बना रहेगा, उसकी संसदीय शक्ति भी बढ़ेगी और उसकी सामाजिक शक्ति भी बढ़ेगी. इन दोनों शक्तियों का कोई संयोजन हो तो भारत लोकतंत्र का एक नया नमूना पेश कर सकेगा – ‘विश्वगुरु !’ जयप्रकाश ने कहा था कि हमारे लोकतंत्र को जनांदोलनों की शक्ति से चलने वाली सरकार चाहिए. क्या इस चुनाव के संदर्भ में हम यह तत्व समझ सकेंगे और इसकी संभावना खोज सकेंगे ? जवाब राहुल गांधी दें कि कांग्रेस कि हम सामाजिक धारावाहिकता के प्रतिनिधि लेकिन जवाब दिए बिना चुनाव से हुए इस परिवर्तन को टिकाए रखना संभव नहीं होगा.

(10.06.2024)  
मेरे ताजा लेखों के लिए मेरा ब्लॉग पढ़ें
https://kumarprashantg.blogspot.com

Loading

આઝાદી માટેના પૅલેસ્ટાઈનના સંઘર્ષનું નાટક 

સંજય શ્રીપાદ ભાવે|Opinion - Opinion|10 June 2024

સંજય ભાવે

Return to Filistin નામના માત્ર પોણા કલાકના ખૂબ ઉર્જાવાન ગતિશીલ નાટ્યપ્રયોગમાં સ્ક્રૅપયાર્ડની યુવા ટીમે પૅલેસ્ટાઈનની આઝાદી માટેની લાગણી અને લોહીસીંચી જદ્દોજહદને એવી રીતે બતાવી કે તેને પ્રેક્ષકો અપલક નજરે જોતા હતા.

બે યુવતીઓ અને ચાર યુવાનો એમ છ જ કલાકારોએ મુખ્યત્વે સતત બદલાતી જૂથ દૃશ્યરચનાઓ (group compsitions) અને માત્ર human props (એટલે કે કલાકાર જ નાટકના સન્નિવેશની વસ્તુ બને) દ્વારા કોઈ પણ પ્રૉપર્ટી વિના જૂજ સંવાદો તેમ જ અચૂક timing સાથેના પ્રકાશ અને ધ્વનિ(light and sound effects)ની વચ્ચે પૅલેસ્ટાઈનની વિભિષીકા-વેદનાને દુનિયાના બીજા છેડાના બસો જેટલા ખુશહાલ યુવા પ્રેક્ષકો સુધી પહોંચાડી.

બાય ધ વે, મંચ પણ કેવો? આઠ ફૂટ લાંબી અને ચાર ફૂટ પહોળી ત્રણેક ઇંચ ઊંચાઈની એક લેવલ. તેની પર ઉછળકૂદ, ધક્કામુક્કી અને પછડાટવાળા અનેક દૃશ્યો છતાં એક પણ વખત એક પણ કલાકારનો પગ એ ‘મંચ’ની બહાર એકપણ વાર પડ્યો નથી.

આ નાટક પૅલેસ્ટાઈનમાં ‘ફ્રીડમ થિએટર’ નામના સ્થાનિક ક્રાન્તિકારી નાટ્યવૃંદમાં અરેબિક-અંગ્રેજી ભાષામાં તૈયાર કર્યું હતું. ‘ફ્રીડમ થિએટર’ જૂથ પૅલેસ્ટાઈનના વેસ્ટ બૅન્કમાં ઇઝરાયલી આક્રમણોને કારણે હિજરત કરનારા નિવાસીઓ માટે જેનિન શહેર અને અન્ય ત્રણ સ્થળો પર આવેલી રાહતછાવણીઓમાં સક્રિય છે. તેના રંગકર્મીઓ છાવણીઓના પીડિત રહીશો સાથે સંવાદ સાધીને તેમનાં વીતકો પર કામ કરે છે.

‘રિટર્ન ટુ ફિલિસ્તિન’ નાટક આવી કથાઓ પર આધારિત છે. ફ્રીડમ થિએટરના Micaela Mirandaના આલેખ અને દિગ્દર્શન હેઠળનું આ નાટક સ્ક્રૅપયાર્ડના યુવા રંગકર્મી સાવન ઝાલરિયાના રૂપાંતર અને દિગ્દર્શનમાં અંગ્રેજી-હિંદી મિશ્ર ભાષામાં 8 જૂનના શનિવારે રાત્રે ભજવાયું. નાટકનાં પ્રસંગો,પાત્રો, સ્થળ, ઉલ્લેખો, સંદર્ભો બધું જ પરોક્ષ નહીં એવું પ્રત્યક્ષ, સાંપ્રત અને પૂરેપૂરું વાસ્તવિક છે.

પૅલેસ્ટાઈનમાં કેટલાંક વર્ષોથી આઝાદી, આશા અને અભિવ્યક્તિના પ્રતીક સમા સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર ફ્રીડમ થિએટરને ઇઝરાયલે ગયા વર્ષે ઑક્ટોબરથી પોતાનું નિશાન બનાવ્યું છે. તેના કલાકારોની અટકાયત અને હત્યા કરી છે. બારમી ડિસેમ્બરથી ત્રણ દિવસ દરમિયાન ઇઝરાયલ દળોએ પાડેલા દરોડામાં થિએટરને ખૂબ નુકસાન પહોંચાડ્યું હતું. પણ ફ્રીડમ થિએટર અણનમ છે.

નાટકનું વસ્તુ એવું છે કે અમેરિકામાં વસેલા પૅલેસ્ટિનિયન પરિવારમાં જન્મેલો ઝૈદ એક પણ વાર જઈને તેની માતૃભૂમિમાં જોવા તૈયાર નથી. તેની બહેન અમાલ આક્રમણકારોએ કરેલી તેના દેશની દુર્દશા વર્ણવતું એક પુસ્તક Return to Haifa આપે છે. તેના રાજકારણી-લેખક Ghassan Kanafani (1936-72) મોસાદે મારી નાખ્યા હતા.

આ લઘુનવલમાંનું રળિયામણું પૅલેસ્ટાઈન કલાકારો જીવંત કરે છે. ઉછળતો દરિયો, ડોલતાં વૃક્ષો, કિલ્લોલ કરતાં પંખીઓ જેવી અદ્દભુત જૂથ દૃશ્યરચના જોવા મળે છે. તેની વચ્ચે અચાનક ઇઝરાયલી હુમલાખોરોએ કરેલા ગોળીબાર અને બૉમ્બમારા સંભળાય છે.

નાટકનું દરેક દૃશ્ય જે group composition અને human propsથી બન્યું છે, તેને વર્ષોથી સળગતા સંકીર્ણ ગાઝા-સંઘર્ષના ઇતિહાસ, ભૂગોળ, રાજકારણ, સંસ્કૃતિ, સમાજ, કુટુંબજીવન, ખાનપાન અને આંતરરાષ્ટ્રીય ગતિવિધીઓ જેવા પાસાં સાથે સંબંધ છે.

નાટકની શરૂઆતમાં સ્ટૅચ્યૂ ઑફ લિબર્ટી છે અને તેની સાથે અમેરિકાના રાષ્ટ્રગીતની પૅરડી છે. તેમાં મૅકડોનાલ્ડ કે.એફ.સી,સી.આઈ.એ.- એફ.બી.આઈ,મસ્ક અને ટ્રમ્પ છે. તેને પગલે વિએટનામ-કોરિયા-ઇરાક-સિરિયા-પૅલેસ્ટીન છે.

ઝૈદના જન્મનાં દૃશ્ય સાથે તે ‘આરબ’ હોવા અંગેની સૂગ વ્યક્ત થાય છે. ઝૈદનો તેલ અવીવ સુધીનો વિમાનપ્રવાસ અનેક ગ્રુપ ક્મ્પોઝીશન્સથી બતાવાયો છે. એરપોર્ટના કાઉન્ટર્સ પર અને મુસાફરીમાં વંશ-દેશની તેની ઓળખ થતાં જ અપમાન છે.

તેલ અવીવ વિમાની મથકે છ કલાક પૂછપરછ બાદ તેની મુક્તિ થાય છે. જેનીન જવાનું કહેતાં કૅબવાળા મોં ફેરવે છે. એક હ્યૂમન-કૅબનો આરબ ડ્રાઇવર તેને બેસાડે છે. રસ્તામાં પૅલેસ્ટાઈનના વ્યતીત-વર્તમાનની લાગણીભરી વાત કરે છે. વેસ્ટબૅન્કનું સૌંદર્ય માણી રહેલું યહૂદી યુગલ ‘ગંદા આરબ’ને ધૂત્કારતું હોય છે.

જેનીન-નિવાસી મહેમૂદ ઝૈદનો સંગાથી બને છે. આ વિસ્તારમાં માથે સતત ડ્રોન છે. વૉચ ટાવર પરથી ગોળીબાર છે. માનવી-ઘડિયાળના કાંટા આખી રાત ફરતા દેખાય છે અને ગોળીબારના અવાજો વચ્ચે ઝૈદ કાંપતો રહે છે. હવે પાછા જવા ઝંખતા ઝૈદને મહમૂદ ફાઝાયેલમાં પિકનિક લઈ જાય છે.

જેનીનમાં પાછા ફરતા મહમૂદ ઝૈદને ફ્રીડમ થિએટરના જુઝારુ કલાકાર મલેક સાથે મેળવે છે. આઝાદી માટેની તેની આરત ઝૈદને પ્રભાવિત કરી જાય છે.

હૉસ્પિટલના બૉમ્બ ધડાકા બાદ લાશોના ઢગલાનું બેનમૂન કમ્પોઝિશન છે. નર્સ એવી પોતાની દીકરીને ગુમાવનાર માની કરુણ એકોક્તિ છે.

થિએટર પર હુમલો થયો છે, સ્ક્રિપ્ટો બાળી નાખવામાં આવી છે. ફરી એક વાર ગોળીબાર કરનાર ઇઝરાયલી દળો પર મલેક પથ્થરો મારે છે અને પરિણામે વીંધાઈ જાય છે. તેની શહાદતનું દૃશ્ય હૃદયસ્પર્શી ગીત સાથે રજૂ થાય છે. ગીતના લેખક-કમ્પોઝર શ્રદ્ધા અને ગાયક અનન્યા છે.

નાટકના આખરી દૃશ્યમાં ઝૈદ તેની બહેનને કાગળમાં લખે છે કે તે અમેરિકા પાછો નહીં આવે: ‘મલેક કી આંખો મેં દેખા ક્યા હોતા હૈ આઝાદી કા જજબા, ક્યા હોતી હૈ વજૂદ કી અહેમિયત. તુમ વાપસ આઓ અપને મુલ્ક મેં, ફિલિસ્તિન તુમ્હારા ઇન્તેજાર કર રહા હૈ. Return to Filistin.’

કેટલીક અન્ય દૃશ્યરચનાઓ : પૅલેસ્ટાઈન જતા ઝૈદનો સડક માર્ગે પ્રવાસ અને આક્રમણખોરોએ ઊભી કરેલી અનેક પ્રકારની નાકાબંધી, ફૂડ પૅકેટ માટે પડાપડી કરતાં ભૂખ્યા જનો. છોકરાઓ સાથે ફૂટબૉલ રમતી કિશોરી અને તેનાં સપનાંનું દૃશ્ય સ્પર્શી જાય તેવું હતું. કિશોરીના મુખે એક અરેબિક ગીત હતું, જે મંચ પરની ગુજરાતી છોકરીએ ગાયું હતું. નાટક માટેની કેવી લગન !

Human props પણ કેટલા બધા – સ્કૅનર મશીન, વિમાનની બેઠકો, કાર અને સીટબેલ્ટ, બાઇક, આખી રાત હુમલા થતા જ રહે છે તે બતાવતી ઘડિયાળ ઇત્યાદિ. કહેવું જોઈએ aerobics, athletics, gymnasticsની યાદ અપાવતો આ કપરો શારિરીક અભિનય દિવસો સુધી પરસેવો પડાવનારા રિહર્સલ પછી જ શક્ય બનયો છે. આ નાટકના રિહર્સલ્સ સરેરાશ 43 ડિગ્રીની અઠવાડિયાની રેડ એલર્ટ હીટ વેવ સહિત આખા ઉનાળા દરમિયાન એરકંડિશન વિના ચાલ્યા હતા. ફિઝિકલ અ‍ૅક્શન અને ભાવદર્શન વચ્ચે સંતુલન કલકારોએ જાળવ્યું હતું.

નાટક માટેનું સંશોધન અને એક પછી એક સીનની રચના તો જાન્યુઆરીથી શરૂ થઈ ચૂક્યાં હતાં. સંશોધનમાં મુખ્ય ફાળો‌‌‌‌‌‌‌ સૂરજનો હતો. તે દરમિયાન હાથ લાગેલી વિપુલ સામગ્રીને નાટક પછી આપવામાં આવેલી ‘ફ્રી પૅલેસ્ટાઈન’ ચળવળને લગતી પત્રિકામાં QR Code દ્વારા દર્શકોને પહોંચાડવામાં આવી. આ બાબત ટીમની આજના જમનાની ખૂબ નોંધપાત્ર સૂઝ બતાવે છે. વળી કલિંગડની ચીરી અને કબૂતરની મુદ્રાવાળો Free Palestine સંદેશ સાથેનો બિલ્લો પણ કપડા પર લગાવવા માટે આપવામાં આવ્યો.

નાટકને ત્રણેક મિનિટનું standing ovation મળ્યું. સાવને મંચ પરના પુષ્કળ નિષ્ઠાવાન અને મહેનતુ કલાકારોનો પરિચય કરાવ્યો : અમીત, કેવીન, જયેશ, તનુષ્કા, તીર્થ અને દિવ્યાન્સી.

નાટકમાં વૈવિધ્યપૂર્ણ સંગીત ખૂબ મહત્ત્વનું અંગ હતું જે પ્રીતેશ, લક્ષ્ય અને શૈવાલે સંભાળ્યું. તેમાં ગિટાર પર ધીમાન હતા. પ્રમાણસરનું અને ઉત્કૃષ્ટ પ્રકાશ આયોજન‌ એઝાઝનું હતું.

નેહા કબીર

કર્ટન કૉલ દરમિયાન સાવને માહિતી આપી કે આ નાટકની સ્ક્રિપ્ટ અને મંજૂરી માટે ફ્રીડમ થિએટર ગ્રુપના આર્ટિસ્ટિક ડિરેક્ટર Mustafa Shetaની સાથે તે સંપર્કમાં હતો. પણ ઇસરાએલ દળોએ ડિસેમ્બરના ત્રીજા અઠવાડિયામાંયા તેમની ધરપકડ કરી અને હવે તેમનો કોઈ સંપર્ક નથી. સાવને એમ પણ કહ્યું કે આપણે તેમની સલામતી માટે દુઆ કરીએ.

નેહા કબીરે નાટક પહેલાંની ટૂંકી વાતમાં સ્ક્રૅપયાર્ડે પૅલેસ્ટાઈનની સાથે એકજૂટ બતાવવા માટે નવેમ્બર-ડિસેમ્બરમાં ગાઝા મોનોલોગ્સ અને લેટર્સ ટુ ગાઝા કાર્યક્રમો કર્યા હતા તેનો ઉલ્લેખ કર્યો.

તેમણે ઉમેર્યું કે આ નાટક પણ પૅલેસ્ટાઈનના લોકોને એ કહેવા માટે છે કે આઝાદી-અમન-આબાદી માટેની તમારી જદ્દોજહદમાં અમે તમારી સાથે છીએ.

નિસબત ધરાવતી રંગભૂમિના ઉત્તમ દૃષ્ટાંત સમા આ નાટકના વધુ પ્રયોગો નાગરિક સમાજ જૂથો દ્વારા યોજાય તે ખૂબ ઇચ્છનીય છે.

સ્ક્રૅપયાર્ડની ટીમને સલામ !

ફોટોગ્રાફ્સ : સ્ક્રૅપયાર્ડ, કોલાજ સૌજન્ય : નીતિન કાપૂરે
09 જૂન 2024
Palestine Play
 e.mail : sanjaysbhave@yahoo.com

Loading

ઈયળ મટ્યા વિના તું પતંગિયું બની ન શકે, મિત્ર!

સોનલ પરીખ|Opinion - Opinion|10 June 2024

પતંગિયું બની આકાશમાં ઊડવું કોને ન ગમે? ઊડનારાઓ માટે આકાશમાં જગ્યાની કમી હોતી નથી, પણ પતંગિયું બનવા માટે શરત એ છે કે માણસે પોતાનું ઈયળપણું છોડવું પડે. નવા વર્ષે આપણે આપણા મનમાં, જીવનમાં કશુંક ઉમેરવું હોય કે કશુંક કાઢી નાખવું હોય તો ટૃીના પૉલસના ‘હોપ ફોર ધ ફ્લાવર્સ’ પુસ્તકને યાદ કરવા જેવું છે.

‘પતંગિયાનું સૌંદર્ય જોઈ આપણે આનંદ પામીએ છીએ, પણ એવું બનવા માટે તે કેવાં મોટાં પરિવર્તનોમાંથી પસાર થયું છે એ તરફ ભાગ્યે જ આપણું ધ્યાન જાય છે.’ માયા એંજેલુનું આ કથન અને ‘જે પળે ઈયળને લાગે છે કે હવે બધું ખલાસ, એ પળ પતંગિયાના જન્મની હોય છે.’ એ કહેવત બંને આજે યાદ આવે છે, કારણ કે આપણે સૌ વીતેલા સમયના કોચલામાંથી મુક્ત થઈ નવા વર્ષના આકાશમાં પાંખો ખોલવાના છીએ. આમ તો કાળના અનંત પ્રવાહમાં જતાં અને આવતાં વર્ષોનો કોઈ હિસાબ નથી, પણ આપણને મળેલી નાનકડી અવધિને મહાકાળ સાથે જોડવા થોડી ગણતરીઓની જરૂર તો પડે.

શક્યતાઓની વાત નીકળી છે ત્યારે યાદ કરીએ ‘હોપ ફોર ધ ફ્લાવર્સ’ નામના નાનકડા સુંદર પુસ્તકને પણ. આ પુસ્તક માટે ‘બ્યૂટીફૂલ માઈન્ડ્ઝ’ નામનું પ્રેરક માસિક ચલાવતા સ્કૉટ બેરી કૉફમેને કહ્યું છે કે ‘નાનો હતો ત્યારથી આજ સુધી જ્યારે પણ કોઈ નિરાશા ઘેરી વળતી લાગે ત્યારે હું આ પુસ્તક વાંચું છું અને મારી હતાશા ખંખેરાઈ જાય છે. મને થાય છે કે બીજાઓ સાથે સરખામણી કર્યા વિના હું મારા રસ્તે ચાલું એ જ બરાબર છે.’ ‘હોપ ફોર ધ ફ્લાવર્સ’ લખાયાને અડધી સદી વીતી ગઈ છે ને ત્યાર પછી દુનિયાએ બે નવી પેઢી જોઈ લીધી છે; પણ આજની જીવનશૈલી અને તેના ઉપાય માટેની જે વાત આ પુસ્તક કરે છે તે ત્યારે ય તાજી હતી, અત્યારે ય તાજી છે અને હંમેશાં તાજી રહેશે કારણ કે બીજું બધું ગમે તેટલું બદલાય, માનવીના મન અને જીવનની મૂળભૂત માગણી તો દરેક યુગમાં સરખી જ રહેવાની. નવા વર્ષે આપણે આપણા મનમાં, જીવનમાં કશુંક ઉમેરવું હોય કે કશુંક કાઢી નાખવું હોય તો ‘હોપ ફોર ધ ફ્લાવર્સ’ને યાદ કરવા જેવું છે.

આમ તો ‘હોપ ફોર ધ ફ્લાવર્સ’ એક ફેબલ છે. ફેબલને ગુજરાતીમાં નીતિકથા કે બોધકથા કહી શકાય : પ્રાણીઓ-પક્ષીઓ જેનાં પાત્રો હોય અને કોઈ ઉપદેશ હોય એવી વાર્તા. ફેબલ્સ ઑફ ઈસપ એટલે કે ઈસપની બોધકથાઓથી તો આખી દુનિયા પરિચિત છે. આ ગ્રીક સર્જક સેમોસ ટાપુમાં ગુલામ હતો અને તેના શેઠ ઈઆદમોએ તેને મુક્તિ આપી હતી. તેની કોઈ લેખિત રચના મળેલી નથી, પરંતુ તેના નામે કર્ણોપકર્ણ ચાલી આવેલી કથાઓ ઍથેન્સમાં ખૂબ લોકપ્રિય હતી. પ્લેટોના કથન મુજબ સૉક્રેટિસ જ્યારે જેલમાં બંદીવાન હતા ત્યારે તેમણે ઈસપની કેટલીક કથાઓનું પદ્યમાં રૂપાંતર કર્યું હતું.

ઈસપની કથાઓ જેવું જ કંઈક પ્રતીકાત્મક રૂપ છે ‘હોપ ફોર ધ ફ્લાવર્સ’નું. એક ટચૂકડું ઈંડું ફૂટે છે, તેમાંથી એક નાનોસરખો કીડો સ્ટ્રાઈપી બહાર નીકળે છે ને હૂંફાળા સૂર્યપ્રકાશમાં લીલાંછમ પાંદડાં ખાતો લીલાલહેર કરે છે. એક દિવસ તેને વિચાર આવે છે કે ખાવા સિવાય પણ જીવનમાં કંઈક હશે ખરું, શોધું. આમતેમ ફરતાં તે જુએ છે કે એક નાની ટેકરી છે અને હજારો-લાખો જીવડાં ધક્કામુક્કી કરતાં તેના પર ચડી રહ્યાં છે. એક જીવડાને ઊભું રાખી તે પૂછે છે, ‘ક્યાં જાઓ છો?’ ‘ટોચ પર.’ ‘ત્યાં શું છે?’ ‘ખબર નથી, પણ બધાં ત્યાં જાય છે તો કંઈક હશે તો ખરું જ ને! તું પૂછ પૂછ ન કર. મોડું થાય છે.’ કહી એ ચાલવા લાગે છે.

સ્ટ્રાઈપી પણ એ સમૂહમાં જોડાઈ જાય છે, પણ અડધે પહોંચે છે ત્યાં કંટાળી જાય છે. તેની જેમ કંટાળી ગયેલી એક ઈયળ યલો સાથે તે પાછો આવે છે. બંને ઘાસમાં રહે છે ને આનંદ કરે છે, પછી સ્ટ્રાઈપીને થાય છે, હું છેક સુધી ગયો નહીં તે બરાબર ન થયું. તે યલોને કહે છે કે ચાલ આપણે પાછા જઈએ. યલો સ્ટ્રાઈપીને ચાહે છે, પણ શાંતિ છોડી રઝળપાટ કરવાનું તેને મન નથી. અંતે સ્ટ્રાઇપી એકલો પેલા ધક્કામુક્કી કરતા સમૂહમાં જોડાય છે.

આમતેમ ફરતી દુ:ખી યલો ઝીણા તારના ગૂંચળામાં લપેટાયેલી એક ઈયળને જોઈ પૂછે છે, ‘ફસાઈ ગઈ છે? મદદ કરું?’ એ કહે છે, ‘હું ફસાઈ નથી, પતંગિયું બનવાની છું. એ માટે આમ કરવું પડે.’ ‘પતંગિયું? એ શું?’ તારમાં પોતાને લપેટતી જતી ઈયળ કહે છે, ‘આપણો જન્મ પતંગિયું બનવા માટે જ થયો છે. પતંગિયું રંગીન, પાંખોવાળું હોય છે. જાણે ઊડતું ફૂલ. ફૂલેફૂલે ફરે અને નવાંનવાં ફૂલો ખીલવે. જો પતંગિયાં ન હોય તો ફૂલ પણ ન રહે.’ ‘તો તું આમાં પુરાઈશ એટલે તને પાંખ આવશે? હું પણ પતંગિયું બની શકું? પણ મારે પુરાવું નથી, હં.’ ‘પુરાયા વિના, ઈયળ મટ્યા વિના તું પતંગિયું બની ન શકે, મિત્ર!’ કહી તે પોતાના ફરતો છેલ્લો તાર વીંટી કોકડું બની લટકવા લાગે છે.

થોડી અસમંજસ પછી યલોનું મન કોકડામાં પુરાવા તૈયાર થયું, પછી થયું કે સ્ટ્રાઈપી પાછો આવશે તો મને કેવી રીતે શોધશે? પછી પાછું એમ થયું કે પતંગિયું બનીશ તો સ્ટ્રાઈપીને શોધવાનું સહેલું બનશે. મને જોઈને કદાચ એ પણ પતંગિયું બનશે. યલોએ પોતાની આજુબાજુ કોશેટો બનાવ્યો અને કોકડું બની લટકવા લાગી.

આ બાજુ સ્ટ્રાઈપી મહામહેનતે ટોચ પર પહોંચ્યો. ટોચ પર પહોંચવા માટે તેને પોતાની સાથે અને બીજા જીવડાં સાથે નિષ્ઠુર બનવું પડ્યું હતું. ટોચ પર પહોંચીને તેણે જોયું કે દરેક જીવડું પોતાની જગ્યા સાચવવામાં પડ્યું છે. નીચેથી અને આજુબાજુથી આવી રહેલા ધક્કાઓ ખાતું ટકવા મથે છે. આકાશ સરસ છે, નીચેનું ઘાસ સુંદર દેખાય છે, પણ કશું જ જોવાનું પોષાય તેમ નથી. તેને યલો યાદ આવી. તેનું કહ્યું માન્યું હોત તો સારું થાત. આટલી મથામણ કરી, પણ શું મળ્યું? હવે શું કરું? પાછો નીચે જાઉં? પણ નીચેવાળા તો મને નસીબદાર માને છે.

ત્યાં જ સ્ટ્રાઈપીને એક પતંગિયું દેખાયું – ચડ્યા વિના જ ઉપર આવી પહોંચ્યું? કેવું સુંદર છે! તેની આંખો યલો જેવી હતી. હિંમત કરીને એ ઊતરવા લાગ્યો. ચડનારાઓ જીવલેણ પ્રયત્નો કરતા હતા. સ્ટ્રાઈપીએ એમને કહ્યું, ‘ઉપર કંઈ નથી.’ કોઈએ કંઈ સાંભળ્યું નહીં.

ટ્રીના પૉલસ

તે નીચે ઊતર્યો. પતંગિયું બનેલી યલોને જોઈ તેણે પણ પોતાની આસપાસ કોશેટો બનાવ્યો અને સમય જતાં પતંગિયું બનીને બહાર નીકળ્યો. બંને પતંગિયાં આકાશમાં ઊડવા લાગ્યાં.

‘હોપ ફોર ધ ફ્લાવર્સ’ માત્ર દોઢસો પાનાનું છે. સ્પૅનિશ, ડચ, જર્મન, બ્રાઝિલિયન, પૉર્ટુગીઝ, કૉરિયન, રશિયન, ચીની, જાપાની, થાઈ અને પર્શિયન ભાષામાં તેની લાખો નકલો છપાઈ છે. લેખિકા ટ્રીના પૉલસ કહે છે, ‘આ પુસ્તક બાળકો, પુખ્તો અને વાંચી શકતી ઈયળ સહિત બધા માટે છે.’ તે પોતાની ઓળખ ‘ઓર્ગેનિક ફાર્મિંગ, જૈવિક ખાતર, સમગ્રલક્ષી તંદુરસ્તી અને ન્યાયપૂર્ણ શાંત જિંદગીની શોધના સમર્થક’ તરીકે આપે છે. ‘હોપ ફોર ધ ફ્લાવર્સ’ પરથી સંગીતનાટક, ગીત, એનિમેટેડ મુવી બન્યાં છે. આ નામનું એક મ્યુઝિક બૅન્ડ છે.

ટ્રીના કહે છે, ‘પૃથ્વી અને આકાશ રાહ જુએ છે કે આપણે સમજદાર થઈએ અને સહિયારા આનંદ માટે કામ કરીએ. દરેક પોતાના ભાગનું કામ બરાબર કરે તો દુનિયા સરસ રીતે ચાલતી રહે. શાંતિ કે સંઘર્ષ, પ્રેમ કે વેર – માણસ પસંદગી માટે મુક્ત છે. મારા પુસ્તકનું હાર્દ મુક્ત રીતે પસંદગી કરવી તે છે. એન્ડ રિમેમ્બર, ધેર ઈઝ ઈનફ રૂમ ઈન ધ સ્કાય ફૉર ઑલ ફ્લાયર્સ.’

e.mail : sonalparikh1000@gmail.com
પ્રગટ : ‘રિફ્લેક્શન’ નામે લેખિકાની સાપ્તાહિક કોલમ, “જન્મભૂમિ પ્રવાસી”, 12 નવેમ્બર  2023

Loading

...102030...676677678679...690700710...

Search by

Opinion

  • રાજનીતિમાં વૈચારિક સફાઈના આગ્રહી: પંડિત દીનદયાલ
  • દમ પતી જાય એને દંપતી કહેવાય 
  • સ્ક્રીનની પેલે પાર : જ્યારે ડિજિટલ એસ્કેપ મોતનો ગાળિયો બને ત્યારે
  • ચલ મન મુંબઈ નગરી—327 
  • માતૃભક્ત મન્જિરો

Diaspora

  • છ વર્ષનો લંડન નિવાસ
  • દીપક બારડોલીકરની પુણ્યતિથિએ એમની આત્મકથા(ઉત્તરાર્ધ)ની ચંદ્રકાન્ત બક્ષીએ લખેલી પ્રસ્તાવના.
  • ગાંધીને જાણવા, સમજવાની વાટ
  • કેવળ દવાથી રોગ અમારો નહીં મટે …
  • ઉત્તમ શાળાઓ જ દેશને મહાન બનાવી શકે !

Gandhiana

  • ગાંધી ‘મોહન’માંથી ‘મહાત્મા’ બન્યા, અને આપણે?
  • ગાંધીહત્યાના પડઘા: ગોડસેથી ગોળવલકર સુધી …
  • ગાંધીની હત્યા કોણે કરી, નાથુરામ ગોડસેએ કે ……? 
  • ગાંધીસાહિત્યનું ઘરેણું ‘જીવનનું પરોઢ’ હવે અંગ્રેજીમાં …
  • સરદાર પટેલ–જવાહરલાલ નેહરુ પત્રવ્યવહાર

Poetry

  • સખીરી તારો એ હૂંફાળો સંગાથ …
  • વસંતાગમન …
  • એ પછી સૌના ‘આશિષ’ ફળે એમ છે.
  • ગઝલ
  • નહીં આવન, નહીં જાવન : એક  મનન 

Samantar Gujarat

  • ઇન્ટર્નશિપ બાબતે ગુજરાતની યુનિવર્સિટીઓ જરા પણ ગંભીર નથી…
  • હર્ષ સંઘવી, કાયદાનો અમલ કરાવીને સંસ્કારી નેતા બનો : થરાદના નાગરિકો
  • ખાખરેચી સત્યાગ્રહ : 1-8
  • મુસ્લિમો કે આદિવાસીઓના અલગ ચોકા બંધ કરો : સૌને માટે એક જ UCC જરૂરી
  • ભદ્રકાળી માતા કી જય!

English Bazaar Patrika

  • “Why is this happening to me now?” 
  • Letters by Manubhai Pancholi (‘Darshak’)
  • Vimala Thakar : My memories of her grace and glory
  • Economic Condition of Religious Minorities: Quota or Affirmative Action
  • To whom does this land belong?

Profile

  • તપસ્વી સારસ્વત ધીરુભાઈ ઠાકર
  • સરસ્વતીના શ્વેતપદ્મની એક પાંખડી: રામભાઈ બક્ષી 
  • વંચિતોની વાચા : પત્રકાર ઇન્દુકુમાર જાની
  • અમારાં કાલિન્દીતાઈ
  • સ્વતંત્ર ભારતના સેનાની કોકિલાબહેન વ્યાસ

Archives

“Imitation is the sincerest form of flattery that mediocrity can pay to greatness.” – Oscar Wilde

Opinion Team would be indeed flattered and happy to know that you intend to use our content including images, audio and video assets.

Please feel free to use them, but kindly give credit to the Opinion Site or the original author as mentioned on the site.

  • Disclaimer
  • Contact Us
Copyright © Opinion Magazine. All Rights Reserved