ડાયસ્પોરા …….. એક અકથિત સંવેદના.

કાયમી વસવાટ માટે કેનેડા માઈગ્રેટ થયો ત્યારે સેટલમેન્ટ પ્રોસેસના ભાગરૂપે કેનેડિયન હ્યુમન રિસોર્સીઝ ડિપાર્ટમેન્ટ દ્વારા ઇમિગ્રન્ટસ માટે ચાલતા વર્કશોપમાં ભાગ લીધેલો. વર્કશોપમાં એક પ્રશ્ન પૂછાયેલો, "વ્હાય યુ કેઈમ ટુ કેનેડા ?" મારી સાથે ભાગ લઈ રહેલ મોટા ભાગનાનો જવાબ હતો …….. "ફોર એ બેટર લાઈફ !" હમણાં જ અંગ્રેજી લેખક વિજય જોશીનો આર્ટિકલ, A Perpetual Sojourn વાંચ્યો. એક ઇમિગ્રન્ટ તરીકે વતનથી જોજનો દૂર વિદેશમાં સ્થળાંતર થઈ સ્થાપિત થયાનો આનંદ અને વતનથી વિસ્થાપિત થયાની વેદનાની મિશ્ર લાગણીઓ વર્ણવતો તેમનો લેખ હૃદય સ્પર્શી ગયો. "ડાયસ્પોરા"ની મૂળ વાતમાં યહૂદી પ્રજાનું મિસરની ગુલામીમાંથી મુક્ત થવા અન્ય સ્થળે વસવાટ કરવા જવાના વર્ણનમાં પણ આજ કથા-વ્યથા છુપાયેલી છે.

ઇમિગ્રન્ટ – આપ્રવાસીઓ અને ઇમિગ્રેશન – દેશાંતર, વેશ્વીક ધોરણે ડાયસ્પોરિક સાહિત્ય સંશોધનનો એક અતિશય સંવેદનશીલ વિષય છે. તેમની અનેક શ્રેણીઓ છે, અનેક પ્રકાર છે. તેમની લાગણીઓ પણ અનેક પ્રકારની અને ખૂબ જ સંવેદનશીલ વાત કહેતી હોય છે ! ‘ઇમિગ્રન્ટ – Immigrant ’ એ આપ્રવાસીઓની એક એવી શ્રેણી છે જે સામાન્ય રીતે પોતાની મરજીથી પોતાનો દેશ છોડીને આવેલા છે. જયારે ‘એમિગ્રે – émigré ’ એ તેનાથી બિલકુલ અલગ પ્રકારની શ્રેણી છે કે જેને અન્ય કારણોના દબાણ હેઠળ પોતાનો દેશ છોડવાની ફરજ પડેલ છે. આ બંને કિસ્સાઓમાં ફરક ઘણો છે પણ સામ્યતા માત્ર એક જ છે …… બેટર લાઈફ …….. બહેતર જીવનની ઝંખના ……. જેમાં હું ય બાકાત નથી !

સ્કીલ્ડ ઇમિગ્રન્ટસ એ ઉચ્ચ શિક્ષણ ધરાવતા આપ્રવાસીઓની સૌથી મોટી શ્રેણી છે. જે તે દેશમાં સ્થાપિત થયા બાદ તેઓ આજીવન એક અજંપો લઈને જીવતા હોય છે ….. બેટર લાઈફ ….. દેશમાં કે પરદેશમાં ? રેફ્યુજી એટલે શરણાર્થી તરીકે આવતા આપ્રવાસીઓ પ્રત્યે મને વિશેષ લગાવ છે. પછી ભલે એ રાજકીય કે બીજા કોઈ જોખમની બીકે પોતાનો દેશ છોડીને આવ્યા હોય. એમના દેશાંતરમાં મજબૂરીની મહાવ્યથા છુપાયેલી છે. એક્સ્પૅટ્રિયટ એટલે કે દેશવટે આવેલ ઇમિગ્રન્ટસનો તો એક એવો વિશિષ્ઠ વર્ગ છે કે જે વિદેશમાં વસે છે, પણ યજમાન સમાજમાં ભળવાથી બચવા માટે સદા સજાગ રહે છે.

અઢારમી સદીના ઉત્તરાધમાં એશિયામાં રાજ કરતા અંગ્રેજોએ બહેતર જીવનનો લોભલાલચ આપીને સ્થાનિક પ્રજાનું વહાણોમાં ઠાંસી ઠાંસીને ભરી તેમનું સ્થળાંતર કરાવેલું. આફ્રિકા અને અમેરિકા ખંડના ટાપુઓ પર તેમને બોન્ડેડ લેબર બનાવી આજીવન તેમનું શોષણ કરેલું. ગયાના ટાપુ પર બંદી બની વસેલા ઉત્તર ભારતની મૂળ પ્રજાની સ્થળાંતરની વેદના વતનના ઝુરાપાની એક ઐતિહાસિક કથા છે. રોજ સાંજ પડ્યે દરિયા કિનારે બેસીને અનંત સાગરમાં મીટ માંડીને રાહ જોતી આ પ્રજાને એમ કે એક દિવસ એક વહાણ આવશે અને તેમને વતન પરત લઈ જશે. માતૃભૂમિના દર્શન માટે ઝૂરતી આ પ્રજાની પ્રથમ પેઢી જીવન પર્યંત આ આશા લઈને જીવેલી.

મધ્યકાલીન યુરોપમાં દેશનિકાલની સજા સૌથી ખરાબ મનાતી. એમાં હીણપત અને ઝુરાપાની વેદના હતી. મહાકવિ દાન્તેને દેશવટાની સજા થઈ ત્યારે એમને તો ફ્લોરેન્સથી માત્ર સોએક માઇલ દૂર વસવાનું હતું પણ એમને મન એ સામાજિક મૃત્યુ હતું. દેશવટે રહીને એમણે ‘ઇન્ફર્નો’ની રચના કરી, તેમાં પણ એમની આ વ્યથાનો પડઘો ઝિલાયો છે. માતૃભૂમિ માટે તેમને એક એવું આંતરિક ખેંચાણ અને અકલ્પ્ય લાગણી હતી કે હવે વતનનાં ઝાડ ફરી જોવા નહીં મળે એનો વસવસો અને વ્યથા લઈને આજીવન અજંપા સાથે જીવેલા.

ઐતિહાસિક દૃષ્ટિએ જોતાં, વિશ્વના કોઈ પણ ખૂણે સ્થળાંતર થઈ વસેલા આ આપ્રવાસીઓના અનુભવ અને અર્થ સમયની સાથે બદલાતા રહ્યા છે અને બદલાતા રહે છે. દરેક આપ્રવાસીની જેમ મારી ય આજ વ્યથા વેદના છે. લાખ મનાવ્યે ય મન માનતું નથી ને વાતે વાતે ઊડીને એ વતનમાં પહોંચી જાય છે. નવા દેશની દરેક વાતનો સાંધો હું સીધો મારા દેશ જોડે જોડી દઉં છું. એ મારી એક વણઉકેલ સમસ્યા છે. સીએન ટાવરને હું કુતુબ મિનાર સાથે સરખાવવાની અભદ્ર કોશીશ કરું છું. સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટીને જોઉં છું ત્યારે તાજમહેલ મારા મનમાંથી ખસતો નથી અને નાયગ્રાના ફોલને નિહાળી વિહ્વળ થઈ જાઉં છું કે આટલું બધું પાણી વ્યર્થ વહી જાય છે ને મારા દેશમાં લોકો પાણી માટે વલખાં મારે છે.

વિદેશની નાગરિકતા સ્વીકાર્યા છતાં ય એક આપ્રવાસી તરીકે હું વતન અને વિદેશ બેમાંથી એક પણ દુનિયામાં રહી શકતો નથી. માતૃભૂમિ પ્રત્યેની મારી નિષ્ઠા, પ્રેમ, વફાદારી અને સંસ્કૃિત, બધામાં વિદેશી ભેળસેળ થઈ ગઈ છે. વિદેશમાં એક નવી દુનિયાનો માણસ બની રહેવાનો પ્રયાસ કરું છું. મારા ઘરને હું માતૃભૂમિની પ્રતિકૃતિ બનાવવા માંગું છું. જેમાં મોટા ભાગે મને કોઈ કામયાબી નથી મળતી તો ય એક ત્રિશંકુની જેમ બેવડું જીવન જીવી રહ્યો છે.

થોડા વખત પહેલાંની મારી વતનની મુલાકાતમાં હું મારા શહેરને ખૂણે ખૂણે ફરી વળ્યો ત્યારે મને ખ્યાલ આવ્યો કે અહીં તો હવે સાઇબર કૅફે, મૅકડૉનલ્ડ, પાશ્ચાત્ય ફૅશનોનો પ્રચાર પ્રસાર કરતાં બૂટિક, ઊંચી ઇમારતો અને નાઇટ ક્લબો પણ છે ! મારી સ્મૃિતમાં સંઘરાયેલા, સચવાયેલા શહેરનો રડ્યોખડ્યો અંશ પણ માંડ જોવા મળ્યો. દેશની સભ્યતા અને વિદેશી સભ્યતા વચ્ચેની ભેદરેખા લગભગ ભુંસાઈ જવાને આરે હોય એમ બન્ને વચ્ચે ખાસ કઈં અંતર મને જોવા ન મળ્યું.

મને સમજાયું કે મારું વતન મારી સ્મૃિતમાં બહુ ઊંડે બરફની જેમ જામીને સચવાયેલું છે જે મારી અંદર ધબકતું રહેશે પરંતુ હવે ભારતમાં તો એનું અસ્તિત્વ નથી જ. બહુ જ અણમોલ મૂડી ગુમાવ્યાનું દુ:ખ લઈને ત્યાંથી નીકળ્યો ત્યારે જે ભૂમિ પર પાવન થવાં મન ઉભરાતું હતું એ હવે સાવ શમી ગયું લાગે છે. કેનેડાના મૂળિયાં અંકુર ફૂટી આકાર લઈ રહ્યાં છે ત્યારે માતૃભૂમિમાં મન મુકીને સીંચેલા મૂળિયાં હવે પળે પળે સૂકાતાં જાય છે. જેમ સૂકાઈ ગયેલા છોડનાં મૂળિયાંને બાગ સાથે કોઇ સંબંધ નથી રહેતો તેમ ઊખડી ગયેલા છોડની જેમ મારું અસ્તિત્વ કોહવાતું જાય છે. કેનેડાની અતિ વ્યસ્ત જીવનશૈલીએ મને એકલપંડો કરી દીધો છે. અતિશય શાંતિએ મારા મનમાં કોલાહલ પ્રત્યે નફરત ભરી દીધી છે. દર્દની આ એક એવી દાસ્તાન છે, વેદનાનો એક એવો ચિતાર છે જેને અહીંના સો હાસ્યનાં ઊંડાણમાં છુપાવી દે છે. મારાં અસ્તિત્વમાંથી કોઈ કિંમતી વસ્તુ ઝૂંટવાઇ ગઈ હોય એવું લાગે છે તો ય ફરીને ફરી રોજ એ જ આશા સાથે સવારે ઊઠું છું કે કદાચ જીવવા માટે પાછો કોઈ ભ્રમ મળી જાય.

'ભવાટવિ' માં હવે પછી સાંસ્કૃિતક અને સામાજિક દ્રષ્ટિકોણને આધારે હું ડાયસ્પોરાની વાત કરીશ. મારી વાતમાં ગુજરાતી ડાયસ્પોરાની સમસ્યાઓ, સંઘર્ષો, પુનર્વસન માટેના પ્રયત્નો જેવી અનેક બાબતો ઉપરાંત મૂળ દેશની સામાજિક – સાંસ્કૃિતક બાબતો સાથે અપનાવેલ દેશની સામાજિક – સાંસ્કૃિતક બાબતો અને ભૌતિક સંસ્કૃિત, સમકાલીન સંસ્કૃિતને કઈ રીતે પ્રભાવિત કરે છે તેનું નિરૂપણ કરીશ. નીઓ ફ્રોઈડીઅન અભિગમને ધ્યાનમાં રાખીને મારી વાતમાં બદલાયેલા વિશ્વનો તાગ મેળવવાની કોશિશ કરીશ. નીઓ-ફ્રોઈડીઅનો ‘વૈયકતિક મનોવિજ્ઞાન’ને સમાજ અને સાંસ્કૃિતક પ્રવાહો સાથે જોડે છે. સમાજશાસ્ત્રના અભ્યાસી ડેવિડ રીસમનના મતે, સમાજનું સ્વરૂપ બદલાય તેમ વ્યક્તિત્વનાં લક્ષણો પણ બદલાય છે. મનુષ્યની વૃત્તિઓ, અભિવ્યક્તિ અને સંતોષ – અસંતોષ જુદા જુદા સમય અને પ્રદેશના જુદા જુદા સમાજની જીવન પદ્ધતિઓથી પ્રભાવિત થાય છે.

ભારતીય ડાયસ્પોરા વિશ્વના આશરે ૧૧૨ દેશોમાં ફેલાયેલો છે. તેમાંથી ગુજરાતી ડાયસ્પોરા આશરે ૪૪ દેશોમાં વ્યાપ્ત છે. ખાસ કરીને બ્રિટન, અમેરિકા, કેનેડા અને પૂર્વ આફ્રિકાના દેશોમાં વિસ્તૃત રૂપે. ‘ભવાટવિ’માં મને સાંપડેલ પ્રસંગો, પાત્રો અને પરિસ્થિતિઓનું મૂલ્યાંકન બદલાયેલી સામાજિકતા સંદર્ભે આપ સૌની સમક્ષ નિરૂપણ કરવાની નમ્ર કોશિશ સાથે …… હું …

મધુરમ્ જોસેફ  મેકવાન, મૂળ ભારતીય ગુજરાતી, રહેવાસી કેનેડા, નાગરિક…….. ઇન્ડો-કેનેડિયન !

(‘ભવાટવિ’)

સૌજન્ય : http://madhurammacwan.blogspot.co.uk/2014/11/blog-post_7.html

When he spoke on the possible consequences of a nuclear conflict, it was visible from the press gallery that not only MPs but evenhis cabinet colleagues were taken aback by his revelations.

The Mahatma was India’s liberator and Jawaharlal Nehru, its moderniser as well as founder of its secular and “socialistic” democracy. Assiduously, he shaped and nurtured every institution that underpins the democratic system. Among these, Parliament was of paramount importance. Nehru devoted much of his time and energy to ensure that it functioned smoothly and effectively in both its roles — as the voice of the people and as a keen watcher of the government that could last only as long as it retained the confidence of the Lok Sabha, originally named the House of the People.

For the last several decades, Parliament has been greatly devalued and often made dysfunctional by its own “honourable” members who think nothing of rushing into the well of the House and even using a pepper-spray there. The character of the Rajya Sabha or the Council of States has been distorted to the point of destruction by a joint effort of all political parties, even though some of them detest one another. In Nehru’s time, things were totally different. The British political scientist, W.H. Morris-Jones, already quoted in this series, wrote that India’s Parliament was, in some ways, “Nehru’s sound box or tuning fork”, but it had also become the “Grand National Council” to debate and decide on all national issues, and should therefore be a “role model” for nations that were being liberated from “Western colonial rule”. He deservedly gave Nehru full credit for this.

Illustration by: C R Sasikumar

Having covered Parliament for long years, I have been witness to the great respect Nehru always showed it. He attended it regularly, unlike some prime ministers in later years. He also treated all its members with regard. After the Bandung Conference in 1955, he had invited President Gamal Abdel Nasser of Egypt. Nehru noted the visitor’s surprise at the number of communist MPs present at a reception in his honour and said to him: “Gamal, you put your communists in prison; I put them in Parliament.” Alas, sometimes, Nehru had to teach many MPs not only parliamentary norms but also elementary manners. For instance, in the spring of 1951, Parliament’s first late-night sitting became necessary because of the urgency to pass a particular bill. All concerned were also promised dinner. The moment the meal began, there was a virtual rain of chicken bones on the grassy plot. Nehru handed his plate to someone and started picking up the discarded bones. In the ensuing shockwave, everyone joined him shamefully.

Several were the occasions when his role was that of a teacher for the whole House. For instance, in an illuminating speech once, he told the MPs that the mere size and bravery of the troops weren’t enough. Technology mattered more. The first invention that had changed the nature of war was that of the stirrup. It gave the Tatars huge superiority over rival horsemen. From this grew the concept of the centaur. On another occasion, when he spoke on the possible consequences of a nuclear conflict, it was visible from the press gallery that not only MPs but even his cabinet colleagues were taken aback by his revelations. They seemed to be unaware of what was at stake until Nehru declared that after a nuclear holocaust the “living would envy the dead”.

At one stage in the mid-50s, Feroze Gandhi, Nehru’s son-in-law and a very hardworking Congress MP, won fame by exposing various scandals. The climax was reached in 1958, when he unveiled what came to be known as the “Mundhra Affair”. It related to the Life Insurance Corporation’s dubious investments in Mundhra’s near-bankrupt firms. Feroze’s performance was devastating and was applauded by both sides of the House. Nehru began his response by welcoming the “majesty of Parliament” and ended it by instituting an inquiry by Justice M.C. Chagla. Consequently, Finance Minister T.T. Krishnamachari had to resign, and several top officials lost their jobs.

Nehru’s habit of threatening to resign frequently is well known. But the two occasions when he did so in Parliament are noteworthy. One was when he firmly rejected a conservative Congress member’s resolution demanding a complete ban on cow slaughter. The latter had the temerity to claim that a majority of the ruling party backed him, whereupon Nehru thundered: “I would rather resign than accept this futile, silly and ridiculous demand.” The other occasion was much more serious. For the first and last time, he read a written statement to his party to say that he had “grown tired and stale… and had decided to give up his office, even if temporarily”. For a minute there was stunned silence, and then the loudest shouts of “no, no”. Eventually, he was persuaded to stay and take a brief holiday in the hills.

From 1959 until the humiliating defeat in the border war with China in 1962 was the toughest time for Nehru in Parliament. His China policy understandably came under sharp attack. Even his staunch admirers on the treasury benches silently agreed with the opposition’s criticism. However, except for rare occasions, his critics continued to treat him with respect. Even at the height of heated exchanges, there could also be humour. For example, when Acharya Kripalani said that India’s agreement with China on Tibet was “born in sin”, Nehru rose to say: “Come to think of it, all of us are born in sin.” Prolonged laughter and cheers greeted this.

Though he sometimes rambled, Nehru usually dominated the debates. Only once he was beaten by Syama Prasad Mookerjee, a powerful orator and founder of the Jana Sangh, which later morphed into the BJP. After a spellbinding speech against the Preventive Detention Bill, he addressed Nehru directly and said: “In my speech there is not one word of mine. I have been quoting what one of our greatest leaders had said in the Central Assembly in 1921 against the Rowlatt Act. His name: Motilal Nehru.”

The writer is a Delhi-based political commentator

http://indianexpress.com/article/opinion/columns/a-teacher-for-the-house/99/

courtesy : “The Indian Express”, November 12, 2014

The death of Jawaharlal Nehru signalled an end to an era of open-mindedness. It remains to be seen if India will ever recover a Nehruvian self-confidence and recreate institutions, which in their heydays brimmed with brilliant ideas

On May 28, 1964, I was a 10-year-old carried across by waves of mourners in Delhi, from the ramparts of Red Fort towards the Yamuna, to see flames rising from the funeral pyre of Prime Minister Jawaharlal Nehru. Twenty years later, I was again a part of several processions for peace near my home in Jangpura Extension, this time fearfully watching flames leap out of shops and homes belonging to Sikhs, which had been singled out and become the target of arson in the aftermath of the assassination of Prime Minister Indira Gandhi. In those 20 years, the idea of India, embodying diversity and democracy, tolerance and self-confidence, had given way to a closing of the Indian mind and an upsurge of xenophobia. The “foreign hand” phobia was particularly strong during Prime Minister Indira Gandhi’s many years in office, especially during the internal state of Emergency.

In June this year, an Intelligence Bureau (IB) report accused some “foreign-funded” non-governmental organisations, including Greenpeace, of “serving as tools for foreign policy interests of western governments,” by sponsoring agitations against nuclear and coal-fired power plants across the country. Their actions, according to the IB, had a negative impact on India’s GDP growth!

Receptivity to ideas



Immediately after Independence, we might have expected India to suspect the motives of imperialist powers. But there was actually no xenophobia at that time. Jawaharlal Nehru’s receptivity to ideas from all quarters was phenomenal in its range and depth. S. Gopal, Nehru’s biographer, points out that the socialist Nehru believed in the marketplace of ideas, not commodities. He invited a number of intellectuals to be his interlocutors. Mahatma Gandhi had affirmed with supreme confidence: “I do not want my house to be walled in on all sides and my windows to be stuffed. I want the cultures of all lands to be blown about my house as freely as possible. But I refuse to be blown off my feet by any ….” Sardar Patel, remembered as the Iron Man, played a key role in safeguarding India’s “steel frame.” He granted constitutional protection to all Indian Civil Service (ICS) officers who opted to serve independent India (Article 314, repealed in 1972). In 1934, Nehru had declared that he would have nothing to do with the ICS tradition, as it was neither Indian, nor civil and much less a service. But he did not object to Sardar Patel’s proposal to provide constitutional safeguards to ICS officers and its successor services.

Powerful countries will always want to advance their foreign policy agenda and they are bound to gather all manner of intelligence to that end. But this need not create paranoia and bans on foreign funds. In 1950, the U.S. State Department must have worried about Nehru’s admiration of the achievements of the Soviet Union and his sympathy for the 1949 revolution in China. Anxiety about the advance of communism in Asia may have prompted the U.S. to encourage Paul Hoffman, former administrator of the Marshall Plan and president of the Ford Foundation, to visit India. When Nehru learnt that Hoffman wished to visit India, he sent to him a warm and welcoming letter in which he praised his leadership of the Marshall Plan and told him that India, recently liberated from colonial dominance, was more deserving of reconstruction and development than countries ravaged by World War II.

Bold experiments



Paul Hoffman visited India in 1951, later followed by Douglas Ensminger, a rural sociologist from the U.S. State Department, Nehru sent them to visit a rural development project in Etawah which he greatly admired. This project was a brainchild of Horace Holmes, an agricultural extension specialist, and Albert Meyer, a city planner. Hoffman’s visit led to the Ford Foundation opening its first international office in New Delhi with Ensminger as its representative. Ensminger’s claim that he was Nehru’s closest confidant should be taken with a pinch of salt. But it is a fact that the Indian Prime Minister granted this private American foundation diplomatic privileges and authorised land to be leased to it in the Lutyens’s Bungalow Zone, where an American architect, Joseph Allen Stein, built his “Steinabad” to blend with Lodi Garden.

Nehru turned to Paul Appleby, a Ford Foundation consultant, for ideas to restructure the machinery of government. He accepted Appleby’s recommendation that India needed a premier institution to train officers in the art and science of policymaking. Nehru became the founding president of the Indian Institute of Public Administration in 1954. In his foreword to his first report on public administration, Appleby said: “it is my general judgement that the Government of India is a highly advanced one, and in the revelation of the government’s hospitality to criticism and its insistent search for improvement.” Nehru encouraged the Ford Foundation to prepare a report on India’s food crisis. He went through the report carefully. He asked for more specific proposals to implement its recommendations. The second report resulted in the Intensive Agricultural District Programme, piloted initially in seven agriculturally well-endowed districts. These districts became the proving ground for the Green Revolution launched in 1965 under the stewardship of C. Subramaniam. The confidence which Nehru reposed in India’s scientists and his encouragement to them to seek out foreign interlocutors, was inspiration enough for M.S. Swaminathan to invite Norman Borlaug to India in 1963 and followed up his visit with experiments in India to adapt Mexican wheat varieties to Indian conditions.

Nehru took a personal interest in many of the innovative projects and ideas of consultants brought to India by the Ford Foundation. Wolf Ladejinsky impressed upon Nehru the urgency of land reforms to arrest the growing numbers of landless labourers. Land to the tiller became his rallying call. But it fell on the deaf ears of the Congress party’s leadership in many States which remained imbued with the “old zamindari mentality,” as Nehru called it. Unlike the land reforms programme, which failed, there were other foreign-inspired ideas which had more successful outcomes. Nehru encouraged the Ford Foundation to support the National Council of Applied Economic Research (NCAER) established in 1956 to provide independent policy advice to both government and the private sector. P.S. Lokanathan, its first director, left a legacy of professional integrity that has endured to this day. On the advice of Pupul Jayakar, Nehru invited Charles and Ray Eames to visit India. The 1958 Eames Report was warmly received by Nehru. It led to the establishment of the National Institute of Design (NID), which is a tribute to the genius of Indian design and what the Eameses called “vernacular expressions of design” (they wrote paens of praise for the lota) and “everyday solutions to unspectacular problems”. NID remains an invitation to “make in India,” for civilisational reasons, not for the crass and commercial reasons now in vogue.

A remark by Vinobha Bhave, to the effect that the days of politics and religion were gone and the days of science and spirituality have come, greatly impressed Nehru. He was struck by the symbolism of the Trimurti of Elephanta Caves gazing benignly across the Arabian Sea at the Atomic Research Centre in Trombay, a monument to the triumph of India’s scientists. Nehru kept in touch with Robert Oppenheimer, listened to J.B.S. Haldane, and entrusted to Verrier Elwin plans to safeguard tribals in the northeast of India.

Inputs for policy



Nehru welcomed the participation of a number of foreign scholars in a grand experiment of democratic socialism. He hand-picked Mahalanobis and Pitambar Pant to shape the Planning Commission. The Planning Commission and the Indian Statistical Institute were encouraged by Nehru to invite brilliant minds to visit and work in India — these included Ragnar Frisch, Jan Tinbergen, Oskar Lange, Charles Bettelheim, Richard Stone, Simon Kuznets, N. Georgescu-Roegen, Branko Horvat, Paul Baran, Ian Little, Michał Kalecki, Nicholas Kaldor, Gunnar Myrdal and Joan Robinson. No other institution anywhere in the world would have welcomed, with such supreme self-confidence, such a vast range of ideas and debates concerning India’s most important policy choices. Milton Friedman visited India and criticised the Mahalanobis model. Nehru, ever an ardent disciple of Harold Laski, did not find those ideas compelling.

The death of Nehru signalled an end to an era of open-mindedness. The Planning Commission’s collaborative project with the MIT Center for International Studies ended in 1964. Sukhamoy Chakravarty, Kirit Parikh, Henri Lefebvre, Richard Eckhaus, Alan Mann, all scholars of impeachable integrity, came under the Central Intelligence Agency (CIA) cloud. This was the moment when the Planning Commission became fearful of foreigners. It remains to be seen if India will ever recover a Nehruvian self-confidence and recreate an institution which in its heyday brimmed with brilliant ideas.

(R. Sudarshan, former staff of UNDP and the Ford Foundation, is Dean, Jindal School of Government and Public Policy, Sonipat.)

courtesy : “The Hindu”, 12 November 2014