Pio Gama Pinto

‘I first met Pinto in Kisumu in 1961. ‘I was then 16 years old. Our meeting happened under very unique circumstances. Pinto had been released earlier from detention. My father Achieng’ Oneko had been moved from Marsabit to Kapsabet where he was under house arrest. I do not know how Pinto learnt of my father’s placement under house arrest but he drove all the way from Nairobi to our home in Kisumu.

From Kisumu, we drove to Kapsabet. On the way, he promised he would have me transferred to Kapsabet High School. He would also avail all the books that I needed. He kept his word. When we got to Kapsabet, he parked the car two kilometres to the location where my father was placed under house arrest.

Pio Gama Pinto at the unveiling of Jomo Kenyatta’s statue in December 1964 at the Lumumba Institute in Nairobi. 

He tucked a parcel in my pocket and instructed me not to touch it. Then he asked me to pass by a tailoring shop owned by his friend Okuto Bala and inform him a certain person would be visiting.

I did this and proceeded to my father’s restriction place. When I got to the restriction house, my father went straight to my pocket, pulled the parcel and retreated into another room to check its contents.

It was only after doing so that he talked to me. Later, after my father was released and moved to his home in Uyoma, that I learnt that the person whom Pinto had asked me to inform Bala was coming was actually my father. Pinto had arranged to meet my father in one of the rooms behind the tailors shop.

At the meeting, he briefed him about the parcel he was sending with me (money and letters from other freedom fighters).

The reason he sent the parcel with me was because my father was not allowed to meet people without permission from colonial government; not least Pinto who was constantly trailed by the Special Branch.

I did not meet him again until 1964 when I returned from university studies in Russia. When I returned to Kenya, I went to see my father who had been appointed by President Jomo Kenyatta as Minister for Information and Broadcasting. In the intervening period, my father had employed Pinto’s wife as his private secretary. Pinto had also learnt that I was back from studies and came to see me in the office.

Later that evening, he drove me around Nairobi to help me get acquainted with the city that had radically changed from the time I left. This evening drive was to become a ritual and I remember him coming everyday to pick me from home at six in the evening.

The Kapenguria Six comprising: Bildad Kaggia, Kung’u Karumba, Jomo Kenyatta, Fred Kubai, Paul Ngei, and Achieng’ Oneko. They were arrested in 1952 and detained in Kapenguria.

In a booklet published in 1966 for his first anniversary but never circulated, Jaramogi Oginga Odinga points out that it was Pinto who organised lawyers to defend the freedom fighters when they arrested by the colonial government.

During the struggle for freedom from the British, Pinto maintained political liaison and supplied arms and money to the fighters from supply lines in Nairobi.

When the men in the forests required support, he sent money and arms secretly. He knew the consequences if he was caught— detention, even death—but nothing could stop him. When the (colonial) authorities caught up with his activities, he served his term of detention.

When he was assassinated, it became apparent that Pio Gama Pinto had spent all his money in the fight against the colonial government and its remnants in the new independent Kenya government. His wife and three daughters would have remained destitute were it not for his socialist friends who opened a trust fund to help the family.

In a strange twist of irony, the government made of former freedom fighters which he fought so hard to put in power, would not contribute a single cent to the trust fund.

Additional information from www.awaazmagazine.com

in News Analysis February 26, 2015 

Dr Ongong’a Achieng’, an economics lecturer at the Technical University of Kenya and son of freedom fighter Achieng’ Oneko, carries the testimony of Pio Gama Pinto’s concerns for families of liberators. He tells Gitahi Ngunyi of his relationship with Pinto.

http://mediamaxnetwork.co.ke/peopledaily/137836/pinto-played-big-brother-freedom-heroes-families/

As a college student she was sensitive to the issues that surrounded the society. She was instrumental in collecting donations and charity for the victims of Anamat Aandolan of 1989 in Gujarat. She had kept them in her house and would distribute with her friends to victims, only to get a threat of her house being burntif she gave it to Muslims. She was aghast.

Now, After two decades, when Dr. Damini has come out with a book “Muslim Ghettoisation : A tragedy” there is that element of commitment which is fast evaporating from our society called ‘sensitivity to the issues that surround not necessarily to you but to your people, who may not belong to the community and religion you are born or live with.

Dr. Damini Shah is a lecturer at Gujarat Vidyapeeth who is a scholar and researcher for years is a simple, short statured lady with steel like determination and courage. She did what many could not do or document, many did not bother or avoided to be heard of even. 

Dr. Shah has systematically analysed various aspects of living conditions and depicted the present scenario of the Muslim settlements in her 172 paged book  which has been written with reference to 2002 riots in Gujarat. 

In her documented research thesis, Dr Shah narrates the first account of the settlement dwellers that once many of them were once well to do, had good and clean hygienic conditions to live with and to boast of being civilised progressive Muslims. But, after riots, they said they were shocked to see their own people disowning them, not willing to see them back in their very areas where together they had passed years..and at a place which was rightfully owned by the, Yet, how they were made to be away from it and then the land grabbers in different forms and avatars ‘swallowed’ their land and houses.   

She has taken care to document small to big daily life issues like civic conditions, roads, lanes by lanes, rations hops, voting venues, public transportation, banks, drinking water, water to use, schools, hospitals, post offices, telephone booths, clinics etc present in these settlements and their condition. 

She has chosen to explain her point with the help of bar diagrams, maps and pictures. 

On page 128 of her book Dr Shah writes “the way American Whites tortured and victimized Black Americans and disallowed them to live a lfie of dignity and civilized life, in a similar manner the 2002 Gujarat riots left minority community in a similar condition in Gujarat.

At the book release function held at Gujarat Vidyapeeth Dr. Shah presented her views in simple and through clear statements, which echoed the adverse and unwilling role of Gujarat police, Gujarat government in giving justice to the victims both for punishing the main culprits and to give them basic amenities and housing to live in till today after 13 years of the tragedy.

Dr. Shah also described as she documented it… the ugly and unbelievably sad picture of these victims and their dear ones living in utmost horrible living conditions in Ahmedabad itself which is being projected throughout the nation and the world as ‘developed city of a highly developed and model state of India’ and is being replicated in many other stated under the present government. She lamented the fact that till date no drinking clean water is available to these people who live very much in Ahmedabad city so to say. She showed with pictures how they are compelled to ‘buy’ the drinking water from the meagre source of income which speaks of their pathetic state of living. 

Most of them do not have jobs or have lost their skills due to various factors mainly of being removed and dislocated from their original places of living. 

Dr. Shah’s speech and words are based on the firsthand account of statements and reactions to her questionnaires in these pockets which she carried on for several months now and substantiated with pictures and power point presentation for her readers. 

Mountain of filth which speaks of itself and the ghettoisation near the Mumbai Hotel area of Ahmedabad is not a hidden place. But, one needs guts to face this to believe how is it possible, to check our insensitive levels, but, Dr Shah did it which was not mandatory for her but she chose to do so, to let the world know what it is to live this life. She is not a politician or politics propagator but an ordinary middle class educated woman with a heart and mind which speaks for others and of others’ misery. 

Dr. Shah said due to the ghettoisation of Muslims following the 2002 Gujarat riots, there has been shocking rise in religious obscurantism in the Muslim colonies, most of which were set up by Islamic non-government organizations in order to provide security to the riot victims. 

Dr. Shah also explained that many of them have been forced to live here due to non-compliance of arrangement made for them by the state and authorities. 

She also made an interesting statement as she said that despite all this darkness, the silver lining was that still they wanted to live with the mainstream and by the side of Hindu neighbours but in ‘safe’ areas which are a rare sight or not present in today’s Ahmedabad. 

Perhaps the first book of its kind in Gujarati language, “Muslim Ghettoisation: Ek Karun Dastan” (Muslim Ghettoisation: A Tragedy), released at a formal function in Ahmedabad, has particularly noted that all the dozen resettlement colonies surveyed have “imposing mosques and madrasas attached to them, with all the necessary facilities”, in sharp contrast to the poor housing facilities in which the resettled Muslims live in sub-human conditions.
Giving example of the type of "revivalism" that is prevailing in these resettlement colonies, Dr Shah quotes maulvis of the mosques as saying that “the Muslims had to suffer in the 2002 riots they failed to properly pray to the Allah.”
Comments Dr Shah, “Following insecurity and fear because of the riots, there was a sharp rise in religious identity and a simultaneous rise in the grip of religious leaders on the resettlement colonies, with the community quietly and unwittingly supporting them.” 

As a result of this, Dr Shah feels, the situation that has developed is such that, “while swearing by the name of religious freedom, these Muslims are unable to dissociate themselves from their communal framework.” Dr Shah’s book is based on a PhD thesis which she completed under the guidance of Dr. Anandiben Patel, head, social work department of the Gujarat Vidyapeeth. 
Based on spot interviews in 12 Muslim resettlement colonies of Ahmedabad, Sabarkantha and Anand districts set up after the Gujarat riots, Dr Shah says that ghettoisation has led to “sharp rise in religious polarization” with 92 per cent Muslims, who used to meet Hindus earlier, have no contact with them any more”. 

Interesting observations made by Dr Shah in her book also take us to the pre-riots days of these very Muslims who had chance to live with their Hindu counterparts with whom they were brought up and played with.

She said these people who are today not exposed to the other community for days months and years now are totally isolated and are unaware of what is happening in other parts of the city …are left to themselves.

Earlier, they would celebrate Diwali and Holi with others, make items which were used by their Hindu neighbors and relatives, look at the temples and respect the sentiments and beliefs of others around. They lived with harmony and peace with their neighbours and friends and vice versa.

Published by ‘Gurjar Sahitya Prakashan’ and available at Sanskar Sahitya Mandir and ‘Gurjar Sahitya Bhavan’ in Ahmedabad, book book of Dr Damini Shah “Muslim Ghettoisation : A tragedy”  is  in Gujarati. It is priced at Rs. 247.

Scholarly remarks and short review of the book have been published on the last cover of the book by eminent social activists and men of words namely Writer and Journalist Prakash Shah and Prof Ghanshyam Shah.

Former Vice Chancellor of Gujarat Vidyapeeth Sudershan Iyengar and famous columnist and orator Prakash Shah also addressed the gathering on 24th February 2015.

Rafat Quadri, Editor : www.bilkulonline.com and BILKUL English Fortnightly newspaper 

આ અંક પ્રેસમાં જવામાં છે એના પૂર્વકલાકોમાં, રાષ્ટ્રપતિના અભિભાષણની પરની ચર્ચામાં વડાપ્રધાનની અસરકારક રજૂઆત સાંભળ્યા પછી, હું બે અક્ષર પાડી રહ્યો છું ત્યારે જોઉં છું કે જોગાનુજોગ આજનો દિવસ ગોધરા-અનુગોધરા વરસીનો છે. ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫ની કોઈ એક મહદ્દ લબ્ધિ વખત છે ને હોય તો એ છે કે આટલાં વરસમાં પહેલી વાર, કહો કે ખાંડવ વન દહનના એક આખા દોર પછી કદાચ પહેલી જ વાર, નવી દિલ્હીના એક ખ્રિસ્તી સમારોહમાં નમોએ સરકારની સેક્યુલર ભૂમિકા વિશે અને ધર્મકોમી હિંસાચારના સત્તાવાર વિરોધ તેમ જ નિષેધની રીતે વિચારો વ્યક્ત કર્યા છે, અને એની ઝાંખીપાંખી ઝલક ૨૭મી ફેબ્રુઆરીના લોકસભાના ભાષણમાં પણ જોવા મળી છે.

બને કે ઓબામાએ ભારતની મુલાકાત આટોપતી વેળાએ તેમ જ અમેરિકા પહોંચ્યા પછી પણ આપણે ત્યાંના ધર્મકોમી હિંસાચારી પ્રવાહો અને પરિબળો વિશે દો ટૂક વચનો ઉચ્ચાર્યા તેથી નમોને પક્ષે આ એક પીઆર અનિવાર્યતા પણ ઊભી થઈ હોય. આપણે કારમાં બેઠા હોઈએ (અલબત્ત, ડ્રાઇવ બીજું કોઈ કરતું હોય) અને માનો કે ગલૂડિયું કચડાઈ મરે તો પણ અરેરાટી થાય છે એવી બોબડી, કંઈક ખંધી, કંઈક માસૂમ સંમિશ્ર સમજૂત ગોધરા-અનુગોધરા સંદર્ભે આપી શકતી અને એમ તબિયતથી હાથ ઊંચા કરી શકતી શખ્સિયતને પક્ષે આ ઓબામા ઇફેક્ટ એ ગુણાત્મક સુધારો ગણાઈ શકે ? નીવડ્યે વાત.

ફેબ્રુઆરીના છેલ્લા અઠવાડિયાનો નકરો જોગાનુજોગ જ નહીં પણ સમયસંધાનપૂર્વકનું આયોજન કહી શકાય તે મુસ્લિમોના ઘેટ્ટોઆઇઝેશન વિશે (જેનો એક પેરેલલ ભગવદ્દગોમંડલે આપણા અંત્યજવાડામાં જોયો છે એને વિશે) સંવેદનસિક્ત એટલા જ સ્વાધ્યાયપ્રવણ શોધપ્રબંધના પ્રકાશનનું છે. જે અલાયદી વસાહતો છે જ નહીં એવો દાવો એક તબક્કે રાજ્ય સરકારનો હતો તે પૈકીની કેટલીકનો આ સીધો અભ્યાસ છે, અને ટાપુદુનિયાના એક અલગ અહેસાસનો કંઈક અંદાજ એમાંથી મળે છે. આ રીતે ધરાર છૂટા પાડી દેવાયેલાઓ, પછીથી, ‘રાષ્ટ્ર’ના અંગભૂત હોવા વિશે વિશ્વાસની કટોકટી અનુભવે, નાગરિકને નાતે એક વિતૃષ્ણાના દોરમાંથી પસાર થાય અને નાગરિક સમાજની મર્યાદાઓ તેમ જ રાજ્ય સરકારની પ્રતિગામી ભૂમિકાવશ આખું વસાહતી જીવન ધર્મકોમની અલાયદી ઓળખને તાબે થતું ચાલે, એ કોની સિદ્ધિ ? કોની જવાબદારી ? ભલા ભાઈ, આખરે તો, કોઈ પણ સાંકળ એની નબળામાં નબળી કડી જેટલી જ મજબૂત હોઈ શકવાની છે એટલું તો તમારા સ્વાર્થને ખાતર પણ સમજો.

‘રાષ્ટ્રવાદ’ અને ‘મજબૂત સરકાર’ જ્યારે નાગરિક સમાજનાં મૂલ્યોથી ઉફરા એવા એક ખયાલ તરીકે વિકસે એટલે કે વકરે છે ત્યારે તે એક ઝનૂની સંપ્રદાયનું રૂપ લે છે અને દલિતવંચિત સૌ, કહો કે ‘ધ અધર’ ઉર્ફે નઠારાનકામા અમારા સિવાયનાઓ તરીકે, એને હસ્તક ઉપેક્ષા ને શોષણનો ભોગ બને છે. હકીકતે, એડવર્ડ સઇદે ‘અધરાઇઝેશન’ની જે પ્રક્રિયા (વસ્તુતઃ વિક્રિયા) વર્ણવી છે – બધાં દૂષણો સામેવાળામાં પરબારાં આરોપવાં – તે આપણા સમયનો એક અભિશાપ છે; જેમ કે ‘વિકાસ’-‘વિકાસ’ની લાયમાં આપણને વિકાસથી થતા વંચિતોની સુધબુધ રહેતી નથી. કદાચ, એની ભાળસંભાળ જરૂરી નથી લાગતી. બલકે, ‘વિકાસવિરોધીઓ’માં આતતાયીનાં દર્શનની માનસિકતા બની આવે છે.

જમીનની અધિગ્રહણ જોગવાઈ નિમિત્તે નમો સરકારનાં વટહુકમી વલણોમાં (અને અગાઉની સરકાર વખતે શક્ય બનેલ કોન્સેન્સસને સ્થાને ખેડૂતને વંચિત કરી શકતી કલમી મારામારીમાં) તમે આ વિકાસ વિશેનો નવ્ય ‘સાક્ષાત્કાર’ કરી શકો છો. જો કે યુપીએ સરકારનું વિકાસદર્શન તત્ત્વતઃ જુદું નહોતું; પણ ત્યારે રાષ્ટ્રીય સલાહકાર સમિતિ(એન.એ.સી.)ને કારણે શોષણસપાટામાં કંઈક રોક શક્ય બની શકતી હતી, અને જેમ વિકાસથી તેમ વિકાસના વંચિતો છેક જ વિમર્શ બહારના નહોતા બની જતા.

બેશક, એન.એ.સી. વિશે ટીકાત્મક સમીક્ષાની એક ભૂમિકા નાગરિક છેડેથી કદરબૂજ સાથે અને છતાં ત્યારે અવશ્ય હતી. અને તે એ કે એન.એ.સી.ની હેસિયત રાજદરબારનાં નવરત્નોની હશે પણ લોકમત ઘડતાપ્રેરતાદોરતા અને એ રીતે પોતાનો વક્કર ને પોતાનું સૅન્ક્શન ધરાવતા પ્રતિભાપરિબળનું કાઠું એનું નહોતું તે નહોતું. ચાલુ સદીનો બીજો દસકો બેસતે અણ્ણાના લોકપાલ આંદોલન તેમ જ અક્ષરશઃ અસાધારણ એવી નિર્ભયા ઉદ્યુક્તિ સાથે જાહેર જીવનમાં જે બની આવ્યું એ સ્વાભાવિક જ ગુણાત્મકપણે ન્યારું ને નિરાળું હતું. આજે જાહેર સમીક્ષકો ભૂમિ અધિગ્રહણ વટહુકમમાં ‘એન.ડી.એ.ની લોકપાલ મોમેન્ટ’ જુએ છે એનું રહસ્ય આ પૃષ્ઠભૂમાં પડેલું છે. ભૂમિ અધિગ્રહણની અને એવી વિકાસપંથી રાજકીય માન્યતા સામે રાજગોપાલના યોજકત્વમાં અસાધારણ કૂચ યુપીએ સરકારે જોઈ હતી અને એને ઘટતું કરવાની ખાતરી આપી હતી. એ જ દોર, જૂનીનવી સરકારોની અકર્મણ્યતા સંદર્ભે, રાજગોપાલ આગળ ચલાવતા રહ્યા છે. નવી સરકારના વટહુકમે આ દોરને અનુકૂળ જલવાયુ પૂરાં પાડ્યાં અને એણે અણ્ણા સહિતના બહુપક્ષી ને એથી પણ અધિકા જનવિરાટ સમક્ષ મુખોમુખ થવાની નોબત આવી છે.

જ્યાં સુધી અધિગ્રહણ વટહુકમનો સવાલ છે, કેન્દ્રીય મંત્રી વેંકય્યા નાયડુએ કહ્યું છે કે ગૃહમાં ચર્ચા દરમિયાન સૂચનો આવકાર્ય છે, પણ મૂળભૂતપણે પાછા હટવાનો તો સવાલ જ નથી. કદાચ, નમોનું વલણ એક ‘મક્કમ’તાનો સંદેશ આપી છાકો પાડી દેવાનું જણાય છે. ઇંદિરા ગાંધીએ જયપ્રકાશ સાથે સઘળી સંવાદશક્યતાઓ છાંડીને એક મજબૂત નેતા તરીકે જે રાહ લીધો હતો તેનો વિપરીતપરિણામી પેરેલલ આ ક્ષણે કોઈ સંભારી આપે તો તે અપ્રસ્તુત નહીં લેખાય.

જેમ મનમોહન સિંહ સામે અણ્ણાની લોકપાલ ક્ષણવિશેષ હતી તેવી આ એક ભૂમિ અધિગ્રહણ ક્ષણવિશેષ મોદી સામે છે એમ પણ તમે કહી શકો. પણ આ બે પરિસ્થિતિ વચ્ચેનો પાયાનો ફરક પણ તમે જોઈ શકો છો પૂર્વે ભા.જ.પ. પોતાને અણ્ણા આંદોલનના એકંદરે એકમાત્ર અગર વડા લાભાર્થી તરીકે કલ્પતો હતો. અત્યારે, કેમ કે ભા.જ.પ. કેન્દ્રમાં સત્તારૂઢ છે, લાભાર્થીઓ બીજા એટલે કે ભા.જ.પ. સિવાયના પક્ષો હોઈ શકે છે. પણ કેવળ એટલો જ ફરક નથી. ‘આપ’ના પ્રભાવક ઉદય અને દિલ્હીવિજય સાથે આખો વિમર્શ કૉંગ્રેસ-ભા.જ.પ.માં સીમિત ન રહેતાં સ્થાપિત પક્ષોથી ઉફરા એવા વ્યાપક લોકવિમર્શનું સ્વરૂપ પકડી રહ્યો છે. વિકલ્પખોજે કૉંગ્રેસ સામે વખાના માર્યા ભા.જ.પ.માં લાંગરવું પડે એવી અનિવાર્યતાને બદલે એક નવ્ય નાગરિક વિકલ્પ(કહો કે સેક્યુલર વિકલ્પ)ની શક્યતાઓ ઊભી થઈ છે.

અલબત્ત, રોમ રાતોરાત બંધાયું જાણ્યું નથી અને કોઈ નરવોનક્કુર વિકલ્પ રાતોરાત દેશભરમાં બનવો શક્ય નથી એ સાચું. પણ સંકેત અને શક્યતા સહ વ્યાપક વિકલ્પવિચારનું એક વાયુમંડળ બનતું દીસે છે એ પણ સાચું. આ દિવસો, દિલ્હીમાં આપને પક્ષે બીજલીપાની વચનોના અમલના છે. પણ નાગરિક છેડેથી અપેક્ષિત રસ, તપાસ અને આશ ખરું જોતાં એથી આગળ જતી છે. વિકાસવેશી અને સંસ્કૃિતવેશી રાષ્ટ્રવાદની મુશ્કેલી એ છે કે ‘વૃદ્ધિદર’ અને કથિત ‘ચિતિ’ શક્તિના અભિગમમાં સામાન્ય માણસનું કેન્દ્રસ્થ મહત્ત્વ નથી રહેતું. એનું હાંસિયામાં મુકાવું તે, આ ચર્ચામાં કોઈ મુદ્દો જ નથી. રાષ્ટ્રવાદની વ્યાખ્યા અને મજબૂત રાષ્ટ્ર-રાજ્યનું લૉજિક કહો, તર્કશાસ્ત્ર જ નહીં પણ મનોવિજ્ઞાન કહો, એમાં સામાન્ય માણસ કદાચ શોધ્યો જ જડતો નથી.

તો, આ લૉજિકમાં અને આ મનોવિજ્ઞાનમાં તમે જુઓ કે આફ્સ્પા જેવા જુલમી હોઈ શકતા કાયદાનું માપબહારનું મહિમામંડન થાય છે. એમાં ઢીલ મૂકવાની, સુધારો કરવાની, ઉત્તરપૂર્વથી માંડીને કાશ્મીર સુધી રાષ્ટ્રરાજ્યની લશ્કરી રીટ ચલાવવાની નીતિ સ્થાનિક જનતાને ‘ભારત’વિમુખ કરી રહી છે એ વાનું જો આપણી પહોંચ બહાર રહેતું હોય તો એનું કારણ કદાચ એ છે કે રાષ્ટ્રરાજ્યવાદની સામ્રાજ્યશાહી સમજથી આપણી સંવેદના બહેર મારી ગયેલી છે.

Cartoonscape 

[courtesy : "The Hindu", 28.02.2015]

હવે તરતમાં જ જમ્મુ-કાશ્મીરમાં પી.ડી.પી.-બી.જે.પી. મિશ્ર સરકાર રચાઈ રહી છે. શપથવિધિ બાદ સંયુક્ત લઘુતમ કાર્યક્રમ જાહેર થશે. વિગતોમાં જે હશે તે હશે, પણ એક વાત સાફ છે કે ૩૭૦ની નાબૂદીની તાકીદ અને આફ્સ્પાવાદનો દબદબો પૂર્વવત્ રહેવાનો નથી. રાષ્ટ્રવાદની સંઘપરિવારી વ્યાખ્યાથી દેખીતી રીતે જ આ એક જુદી વાત બની રહી છે. હજુ હમણાં સુધી ચૂંટણી પ્રચારમાં જે ઊછાળી ઊછળીને કહેવાતું હતું એના કરતાં આ જુદું વલણ કેવળ વ્યૂહાત્મક મટી કાંઈક મૂલ્યાત્મક બને તો વાત બની શકે. (એમ તો, નાણા પંચની ભલામણને ધોરણે રાજ્યોને વિશેષ હિસ્સો આપવાનું, ‘કો-ઓપરેટિવ ફેડરલિઝમ’નું વલણ પણ એકલઠ્ઠ જડબેસલાક મજબૂત કેન્દ્રવાદી રાષ્ટ્રરાજ્યવાદ કરતાં જુદું પડે છે.)

મુદ્દાની વાત એ છે કે ૧૯૯૨ના અતિરેકી ઘટનાક્રમ પછી ૧૯૯૮થી શરૂ થયેલા એન.ડી.એ. કાળમાં વાજપેયીના નેતૃત્વમાં અડવાણીએ પથસંસ્કરણ(કોર્સ કરેક્શન)ની કોશિશ કરી. સાંસ્કૃિતક રાષ્ટ્રવાદ ઉર્ફે હિંદુત્વ રાજનીતિને એકંદરે સુશાસન(ગવર્નન્સ)ના ખાંચામાં અને ઢાંચામાં ઢાળવાની કોશિશ આ અચ્છા કૉપીકારની હશે, પણ ૨૦૦૨ સાથે એમનો આશામિનાર ધ્વસ્ત થઈ ગયો; કેમ કે અમેરિકી ટિ્વન ટાવર્સને જેમ કોઈ બીજાની જરૂર ધ્વસ્ત થવા માટે હતી તેવી જરૂરત આ આશામિનારને નહોતી – એણે પોતે જ વિધ્વંસને પાળ્યો હતો. ૨૦૦૨ને કારણે કૉંગ્રેસ-યુ.પી.એ.ને દેશમાં એક દાયકો મળી ગયો એ નફામાં. ગમે તેમ પણ, આજે મોદીવ્યૂહ અગાઉના વીસ ટકા મતને બદલે ભા.જ.પ.ના ખુદના સુવાંગ ત્રીસ ટકા મતે દિલ્હી પહોંચ્યો છે તે જો હકીકત છે તો એ પણ એટલું જ સાચું છે કે અડવાણીએ કોશિશ કરી હતી એના કરતાં અનેકગણું પથસંસ્કરણ એણે કરવાનું છે. એક વસ્તુ અડવાણી-મોદી બેઉને સમજાવી જોઈએ કે ‘એકં સદ્ વિપ્રાઃ બહુધા વદન્તિ’નો શુકપાઠ ૧૯૯૨ અને ૨૦૦૨ પછી તમને ડાઇરેક્ટ ઍક્શન પછીના એ ઝીણાની પંગતમાં મૂકી આપે છે જેમાં પાક બંધારણ સભામાં સેક્યુલર ભૂમિકાની એમની જિકર બેમતલબ બની રહી હતી.

રાષ્ટ્રવાદની તમારી આખી પરિભાષા અને પરિકલ્પના આમૂલ પુનર્વિચાર માગે છે એટલું તો સમજો, ભાઈ !

ફેબ્રુઆરી ૨૭, ૨૦૧૫

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 01 માર્ચ 2015, પૂ. 01, 02 અને 15