આના માટે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીને પણ અભિનંદન આપવાં જોઈએ કે તેમણે લોકોની અંદર કોટો જાળવી રાખ્યો હતો. સરેરાશ આમ આદમીને એમ લાગતું હતું કે વડા પ્રધાને એવો મોટો હથોડો માર્યો છે કે બસ આજકાલમાં શ્રીમંતોની આત્મહત્યાના સમાચારો આવવાના શરૂ થઈ જશે. બસ, કોઈ બચવાનું નથી એમ નરેન્દ્ર મોદી કહેતા રહ્યા અને લોકો શ્રીમંતોની આત્મહત્યાઓની ખબરની રાહ જોતા રહ્યા એમાં સંકટના દિવસો વીતી ગયા

ઇટ ઇઝ ઑફિશ્યલ. નોટબંધીનો નિર્ણય નિરર્થક સાબિત થયો છે એનો આડકતરી રીતે સરકારે સ્વીકાર કરી લીધો છે. નોટબંધી પછી જૂની નોટમાં જો કોઈ પાસે અમર્યાદિત પ્રમાણમાં કાળું નાણું હોય તો એને જમા કરાવવા માટે ઍમ્નેસ્ટી સ્કીમ જાહેર કરવામાં આવી હતી. હવે સરકારે કબૂલ કર્યું છે કે એ સ્કીમ હેઠળ માત્ર પાંચ હજાર કરોડ રૂપિયા જાહેર થયા છે. જ્યારે નોટબંધી જાહેર કરવામાં આવી ત્યારે દેશમાં કુલ ૧૭.૭૭ લાખ કરોડ રૂપિયાની નોટ બજારમાં ફરતી હતી અથવા બૅન્કોમાં જમા હતી. આમાંથી પાંચસો અને હજારની નોટમાં ૧૪.૧૮ લાખ કરોડ રૂપિયા હતા. જો ટકાવારી કાઢવી હોય તો કુલ ચલણના ૦.૨૭ ટકા થયા. આટલી મામૂલી સફાઈ માટે આટલી મોટી હેરાનગતિ? એના કરતાં વધુ રૂપિયા તો નવી નોટ છાપવા પાછળ ખર્ચાયા હશે.

વડા પ્રધાને ૮ નવેમ્બરે નોટબંધી જાહેર કરી ત્યારે આવું આકરું પગલું ભરવા પાછળનાં ત્રણ કારણ આપ્યાં હતાં. પહેલું મોટું કારણ કાળાં નાણાંને પકડવાનું અને આર્થિક સફાઈનું હતું. બીજું કારણ ત્રાસવાદીઓને મળતા ફન્ડને અટકાવવાનું હતું અને ત્રીજું કારણ નકલી નોટોને ચલણમાંથી બહાર કાઢવાનું હતું. સરકારે એમ પણ કહ્યું હતું કે દુશ્મનદેશ નકલી નોટો છાપે છે અને ભારતમાં ઘુસાડે છે. ત્રાસવાદીઓનું નેટવર્ક પણ નકલી નોટોનો ભારતને અસ્થિર કરવા માટે ઉપયોગ કરે છે. વડા પ્રધાનની જાહેરાત પછી દેશમાં સોપો પડી ગયો હતો. સરકારે જ્યારે આવડું મોટું અને પ્રજાને હેરાન કરનારું પગલું ભર્યું છે તો સરકારે પૂરી તૈયારી કરીને ભર્યું હશે એમ માનવામાં આવતું હતું. એક રીતે જુઓ તો સરકારે મોટું સાહસ કર્યું હતું.

ત્રણ તૈયારીની અપેક્ષા મુખ્ય હતી. એક તો કેટલું કાળું નાણું દેશમાં સંગ્રહાયેલું છે એનો કોઈ અંદાજ સરકાર પાસે હોવો જ જોઈએ. રિઝર્વ બૅન્કે કેટલી નોટો છાપી છે અને એમાંથી કેટલી નોટો બૅન્કિંગ સિસ્ટમમાં ફરી રહી છે અને કેટલી નથી ફરી રહી એના આધારે કાળું નાણું કેટલું છે એનો ચોક્કસ નહીં તો પણ કાચો અંદાજ માંડી શકાય. મોટા પ્રમાણમાં કાળું નાણું હોય તો જ સરકાર પ્રજાને હેરાન કરતું પગલું ભરે એમ માની લેવામાં આવ્યું હતું. બીજી અપેક્ષા એવી હતી કે કાળું નાણું પાછલે બારણેથી બૅન્કોમાં જમા ન થાય એની સરકારે પાકી વ્યવસ્થા કરી હશે. ખાળે ડૂચા અને દરવાજા ખુલ્લા જેવી બેવકૂફી તો સરકાર ન જ કરે. જેના ઘરમાં દસ-પંદર લાખ કરતાં વધારે રૂપિયા પાંચસો અને હજારની નોટમાં પડ્યા હશે એ કાં તો પસ્તી થઈ જશે અને કાં ઍમ્નેસ્ટીના માર્ગે અમુક રકમ સરકારની તિજોરીમાં જમા કરાવીને નાણાં સફેદ કરવાં પડશે. એ પણ સરકાર ઍમ્નેસ્ટીનો વિકલ્પ આપે તો. સરકારે જે દિવસે નોટબંધીની જાહેરાત કરી ત્યારે હજી ઍમ્નેસ્ટીનો વિકલ્પ જાહેર નહોતો કર્યો, એટલે પસ્તીની સંભાવના મોટી હતી. ત્રીજી અપેક્ષા એવી હતી કે રિઝર્વ બૅન્કે પૂરતા પ્રમાણમાં નવી નોટો છાપીને જમા રાખી હશે એટલે વધુમાં વધુ પખવાડિયામાં સાફસૂફી પણ થઈ જશે અને નવી નોટોમાં દેશનું અર્થતંત્ર પાટે ચડી જશે.

આગળ કહ્યું એમ દેશમાં સોપો પડી ગયો હતો. દરેક માણસ એમ માનીને ચાલતો હતો કે આવડો મોટો નિર્ણય સરકારે લીધો છે તો એની ગણતરી અને તૈયારી બન્ને પાકી હશે. એટલે તો પ્રારંભમાં વિરોધ પક્ષો નોટબંધીના નિર્ણયનો વિરોધ કરતાં ડરતા હતા. આ લખનાર સહિતના રાજકીય સમીક્ષકોએ નિર્ણયને આવકાર્યો હતો. કોઈને ત્યારે એમ નહોતું લાગતું કે સરકારે કોઈ ગણતરી અને તૈયારી વિના આવડું મોટું સાહસ કર્યું હશે. એ પછી જે બન્યું એ હાસ્યાસ્પદ ઇતિહાસ છે. ગણતરીના દિવસોમાં લોકોને જાણ થઈ ગઈ કે સરકારે કોઈ તૈયારી નથી કરી. કેન્દ્રના નાણાપ્રધાન અરુણ જેટલીએ લોકસભામાં કહ્યું હતું કે નોટબંધી જાહેર કરી એ પહેલાં સરકાર પાસે કોઈ ભરોસાપાત્ર અંદાજ નહોતો કે કેટલું કાળું નાણું દેશમાં ફરી રહ્યું છે. છીંડાં બંધ કરવામાં નહોતાં આવ્યાં એટલે લોકોએ જે મળ્યા એ માણસોને લાઇનમાં ઊભા રાખીને બૅન્કોમાં પૈસા જમા કરાવી દીધા હતા. વાળીચોળીને જેટલા પૈસા હતા એ જમા થઈ ગયા હતા. લોકો તો કહે છે કે ૮ નવેમ્બરે નોટબંધી જાહેર કરી એ દિવસે રિઝર્વ બૅન્કે પાંચસો અને હજારની નોટનો જે આંકડો આપ્યો હતો એના કરતાં વધુ રૂપિયા જમા થયા છે. રિઝર્વ બૅન્ક ચૂપ છે અને સાચો આંકડો જાહેર નથી કરતી. આ ઉપરાંત નોટોની મોટી તંગી પેદા થઈ હતી જેનો હજી અંત નથી આવ્યો.

આમ નોટબંધી કરવા પાછળના ત્રણેય ઉદ્દેશ નિષ્ફળ નીવડ્યા હતા. સરકારને પણ સમજાઈ ગયું હતું કે કારણ વિનાનું નોટબંધીનું દુસ્સાહસ રાજકીય રીતે મોંઘું પડી શકે એમ છે એટલે ગોલ-પોસ્ટ બદલીને કૅશલેસ ઇન્ડિયાનું નવું ગતકડું રમતું કરવામાં આવ્યું હતું. જ્યારે નોટબંધી જાહેર કરવામાં આવી ત્યારે કૅશલેસનો ઉલ્લેખ સુધ્ધાં કરવામાં નહોતો આવ્યો. યેનકેનપ્રકારેણ નોટબંધીના નિર્ણયને યોગ્ય ઠેરવવાનો હતો. સરકાર નસીબદાર કે પેટ ચોળીને પેદા કરવામાં આવેલા શૂળમાં સરકાર બચી ગઈ. આને માટે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીને પણ અભિનંદન આપવાં જોઈએ કે તેમણે લોકોની અંદર કોટો જાળવી રાખ્યો હતો. સરેરાશ આમ આદમીને એમ લાગતું હતું કે વડા પ્રધાને એવો મોટો હથોડો માર્યો છે કે બસ આજકાલમાં શ્રીમંતોની આત્મહત્યાના સમાચારો આવવાના શરૂ થઈ જશે. બસ, કોઈ બચવાનું નથી એમ નરેન્દ્ર મોદી કહેતા રહ્યા અને શ્રીમંતોની આત્મહત્યાઓની ખબરની રાહ જોતા રહ્યા એમાં સંકટના દિવસો વીતી ગયા.

આ તો કાળાં નાણાંની વાત થઈ. રોકડ નાણાંના અભાવમાં દેશના અર્થતંત્રને જે નુકસાન પહોંચ્યું છે એ તો રોકડું નુકસાન છે. સાડાસાત ટકાનો GDP આ વરસના જાન્યુઆરી-માર્ચના ત્રિમાહીમાં ૬.૧ ટકા પર નીચે આવી ગયો છે. ડૉ. મનમોહન સિંહે રાજ્યસભામાં બોલતાં જે અંદાજ વ્યક્ત કર્યો હતો એનાં કરતા એક ટકો વધુ નીચે જતો રહ્યો છે. હવે નાણાપ્રધાન અરુણ જેટલી બચાવ કરે છે કે વિકાસદરના પ્રમાણમાં થયેલો ઘટાડો નોટબંધીનું પરિણામ નથી. કદાચ આખા જગતમાં આમ માનનારી તેઓ એકમાત્ર વ્યક્તિ છે. તેમણે બીજી વાત એ કરી છે કે નબળા અર્થતંત્રના સંકેત નોટબંધી પહેલાંથી જ નજરે પડવા લાગ્યા હતા. જો એમ હોય તો કોઈ ડાહ્યો માણસ નોટબંધી કરીને પ્રતિકૂળતામાં વધારો કરે? કયા દૃષ્ટિકોણથી નોટબંધીનો બચાવ કરવો? એકેય તર્ક નજરે નથી પડતો.

સૌજન્ય : ‘કારણ-તારણ’ નામે લેખકની કોલમ, “ગુજરાતી મિડ-ડે”, 03 જૂન 2017

ગયા સપ્તાહે ફરી એકવાર ‘ફેક ન્યૂઝ’ આવ્યા. 22મી મેના રોજ ભાજપના સાંસદ એક્ટર પરેશ રાવલે ટ્વિટર ઉપર એવું સૂચન કર્યું કે કાશ્મીરમાં ‘પથ્થરબાજને આર્મીની જીપ સાથે બાંધવાને બદલે અરુંધતી રોયને બાંધવી જોઇએ’ કેમ? કારણ કે લેખિકા અને એક્ટિવિસ્ટ અરુંધતી રોયે ‘એક પાકિસ્તાની સમાચારપત્રને ઇન્ટરવ્યૂમાં એવું કહ્યું હતું કે ભારતીય સેનાના 70 લાખ જવાનો કાશ્મીરની ‘આઝાદી ગેંગ’ને પરાજિત નહીં કરી શકે.’

રાવલની ટ્વિટ એ જ દિવસે આવી જે દિવસે સેનાએ કાશ્મીરમાં તૈનાત મેજર ગોગોઇનું એ ‘બહાદુરી’ માટે સન્માન કર્યું, જેમાં મેજરે પથ્થરબાજી કરી રહેલાં ટોળાં ઉપર ગોળીબાર કરવો ન પડે તે માટે કાશ્મીરી યુવાન ફારુક દારને એની જીપના બોનેટ સાથે બાંધ્યો હતો. કાશ્મીરમાં આવી વસમી સ્થિતિમાં કપરી કામગીરી કરી રહેલી ભારતીય સેનાનું મનોબળ તૂટે એવી ‘દેશ-વિરોધી’ ટિપ્પણી અરુંધતી કેવી રીતે કરી શકે? પરેશ રાવલે સૂચવેલી ‘સજા’ના બહુ બધા સમર્થક નીકળ્યા. તો બીજી તરફ ઉદારવાદી, સંવેદનશીલ લોકો પરેશ ઉપર તૂટી પડ્યા.

સમાચારપત્રો, ટેલિવિઝન, ડિજિટલ માધ્યમો અને સોશિયલ મીડિયા ઉપર બે દિવસ ‘રમખાણ’ થયું. આમાં એક જ હકીકત નજરઅંદાજ થઇ અને તે એ કે અરુંધતી રોયનો ઇન્ટરવ્યૂ પ્રકાશિત ક્યાં થયો હતો એ કોઇને ખબર ન હતી. ખુદ અરુંધતીએ એક ન્યૂઝ સાઇટને કહ્યું કે હું ન તો શ્રીનગર ગઇ છું અને ન તો મેં એવું કોઇ નિવેદન આપ્યું છે. એ પછી ખબર પડી કે પાકિસ્તાનમાં કોઇ એક વેબસાઇટે અરુંધતીનો નકલી લેખ પ્રગટ કર્યો હતો અને એના ‘સમાચાર’ સોશિયલ મીડિયામાં ફરતા હતા તે વાંચીને પરેશ રાવલે ‘અરુંધતીને જીપ સાથે બાંધો’ એવું સૂચન કર્યું હતું.

ફેક ન્યૂઝ અથવા ફેંકુ સમાચાર એક એવું દૂષણ છે જે ટેક્નોલોજીના પાવરના કારણે ઘણું પ્રચલિત થઈ ગયું છે અને રાજનૈતિક કે આર્થિક ફાયદા માટે જાણી જોઇને એને ‘ફોરવર્ડ’ની દુનિયામાં ફરતું કરાય છે. ફેંકુ ન્યૂઝ એટલે ઉપજાવી કાઢેલા સમાચાર, જેને હકીકત સાથે, સચ્ચાઇ સાથે, તથ્ય સાથે કોઇ જ લેવા-દેવા ન હોય અને છતાં લોકો એને સાચા માની લે અને હોંશે હોંશે એને ફોરવર્ડ પણ કરે અને ઝનૂનપૂર્વક એની ચર્ચાય કરે.

ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ માટે કહેવાય છે કે તેમણે ચૂંટણી પ્રચાર વખતે પ્રતિસ્પર્ધી હિલેરી ક્લિન્ટનથી લઈને ઓબામાની સરકાર સુધી સિલસિલેવાર જૂઠા સમાચારોથી મતદારોને ગુમરાહ કર્યા અને તેમાં એમને રશિયન એજન્સીઓનો દુષ્પ્રચાર પણ કામ આવ્યો હતો. ભારતમાં નોટબંધી વખતે એવા ‘સમાચાર’ ફોરવર્ડ થયા હતા કે 2000ની નવી નોટમાં એવી ચિપ બેસાડાઇ છે જે જમીનમાં 120 મીટર નીચે દબાયેલી નોટનો સંકેત આપી શકે છે. આ ‘સમાચાર’ એટલા ચાલ્યા કે નાણામંત્રી અરુણ જેટલીએ ખુલાસો કરવો પડ્યો કે આવી કોઇ ચિપ નવી નોટમાં નથી.

પ્રશ્ન એ છે કે માણસો બનાવટી સમાચારોમાં યકીન શા માટે રાખે છે, અને શા માટે બીજા લોકોને પણ એ પ્રેરણા આપે છે? આપણી સામાન્ય સમજ એવી છે કે માણસ વિવેકબુદ્ધિ અને તર્કશક્તિથી વિચારો કરે છે, અને એના નિર્ણયો કે માન્યતાઓ વસ્તુલક્ષી એટલે કે હકીકત આધારિત હોય છે. અસલમાં મગજ આવી રીતે કામ કરતું નથી. આપણે આપણી તર્કશક્તિથી જ ખુદને પણ છેતરતા રહીએ છીએ. આપણા વિચારો લાગણીઓ, વૃત્તિઓ અને સામાજિક પરિસ્થિતિથી પૂર્વગ્રહિત હોય છે.

એક સાદા ઉદાહરણથી સમજવું હોય તો તમે વૉશિંગ મશીન ખરીદવા ગયા હો તો એની પસંદગીથી લઇને ભાવ-તાલ એકદમ તાર્કિક હોય છે. પણ માની લો કે કોઇ ચોક્કસ બ્રાન્ડનું મશીન તમારી મમ્મી વાપરતી હતી અને તમને બચપણથી એની સરસ યાદગીરી છે. અથવા માની લો કે એ વૉશિંગ મશીનમાં કરંટ આવ્યો હતો અને પપ્પાનો હાથ સળગી ગયો હતો. આ લાગણીનો સંબંધ થયો. પહેલા કિસ્સામાં તમે એ બ્રાન્ડના મશીનને લઇને સારા રિપોર્ટ ન હોય તોપણ મમ્મીની યાદગીરીમાં તમને એ જ મશીન સર્વ શ્રેષ્ઠ લાગશે અને બીજા કિસ્સામાં એ બ્રાન્ડને દુનિયાના તમામ એવોર્ડ મળી ગયા હોય તોપણ તમને એમાં ‘ખામી’ દેખાશે. એટલે જેમાં જરૂરિયાત અને સસ્તા-મોંઘાનો વૈજ્ઞાનિક અભિગમ હોવા છતાં એ નિર્ણયને લાગણીનો પૂર્વગ્રહ અસર કરે છે.

આને મોટિવેશનલ રિજનિંગ એટલે કે ઇરાદાપૂર્વકનો તર્ક કહેવાય. આપણી રાજકીય ચર્ચાઓ અને માન્યતાઓમાં આપણા સબકોન્શિયસ મગજમાં આવી રીતે ઠસાયેલા પૂર્વગ્રહો આપણા જાગૃત મગજને પ્રભાવિત કરે છે. એટલે નરેન્દ્ર મોદી કેમેરા સામે જોઇને ન બોલતા હોય તો અને કોઇ વ્યક્તિને જોઇને બોલતા હોય અને વચ્ચે કેમેરા આવે તોપણ આપણે એવું જ માનતા હોઇએ કે મોદીને તો પોતાનો ફોટો પડાવવાની બહુ ટેવ છે.

માણસો એમના પૂર્વગ્રહોને મળતી આવતી વિગતોને સરળતાથી ‘તથ્ય’ તરીકે સ્વીકારે છે અને અનુકૂળ ન હોય તેવાં તથ્યોને ‘અનુમાન’ ગણીને નામંજૂર કરે છે. ફેંકુ ન્યૂઝની ‘લોકપ્રિયતા’નું કારણ આ જ છે. અરુંધતી રોયે ભલે કોઇ ઇન્ટરવ્યૂ આપ્યો ન હોય પરંતુ એ બોલે તો આવું જ બોલે એટલે પરેશ રાવલે જે ‘સજા’નું સૂચન કર્યું છે તે વાજબી જ છે એ મોટિવેશનલ તર્ક કહેવાય. જાણકાર માણસોને મનાવવા અઘરા હોય છે. સચ્ચાઇનું વિરોધી જ્ઞાન કે સંશય કે અશ્રદ્ધા નથી, પણ ગલત જાણકારી છે. એકવાર તમે એક માન્યતા બાંધી દો પછી લાગણીઓ એ માન્યતાની રક્ષા કરવા સક્રિય થઈ જશે.

તમે એ માન્યતા ગલત છે તે પુરવાર કરવા તર્ક પેશ કરો, દાખલા-દલીલ કરો, આંકડા આપો, તથ્યો આપો કે દસ્તાવેજી પુરાવા આપો તો એ જાણકાર માણસ એને માનવાનો ઇન્કાર કરશે એટલું જ નહીં, તમારી જાણકારીનો સ્રોત ગલત છે તે સાબિત કરવા પ્રયાસ કરશે. સોશિયલ મીડિયામાં જે હુંસાતુંસી, આક્રમક દલીલો, તૂ તૂ મૈં મંૈ અને ક્યારેક ગાળાગાળી થાય છે તે આ મોટિવેશનલ રિજનિંગમાંથી થાય છે. ગમે તેટલી સચ્ચાઇ છતાં માણસો સોશિયલ મીડિયામાં પોતાની માન્યતા સાથે બાંધછોડ કરતા નથી.

ઇન ફેક્ટ, સચ્ચાઇ સાથે કોઇને લેવા-દેવા પણ નથી. એમને તો ફક્ત એમનો મત રજૂ કરવામાં જ રસ હોય છે. જૂઠ બીજા માટે નહીં, ક્યારેક જાત સાથે ય બોલાતું હોય છે. ફેંકુ ન્યૂઝ એ જાત સાથે બોલાતું જૂઠ છે. 

સૌજન્ય : ‘બ્રેકિંગ વ્યૂઝ’ નામક લેખકની સાપ્તાહિક કટાર, ‘રસરંગ’ પૂર્તિ, “સન્નડે ભાસ્કર”, 04 જૂન 2017

હોટેલના બારથી લિફ્ટ માત્ર ૧૫/૨૦ યાર્ડને અંતરે જ હતી, પણ જૂઈને ત્યાં પહોંચતાં જોજનો ચાલી હોય તેવું લાગ્યું. કુશળ એનો હાથ પકડી ઉપર લઈ જાય એવી એની વાસ્તવિક ઈચ્છાને પાછળ છોડી તો પણ મનમાં એક તાર પર લટકતાં કરોળિયાની જેમ ઈચ્છતી રહી કે હમણાં કુશળ કહેશે, ‘વેઈટ, જૂઈ, આઈ’મ કમીંગ’. પણ લિફ્ટ ઉપર જવા લાગી, ત્યારે પેલી એક તાર પર લટકી રહેલી ઇચ્છાની તૂટી જવાની વેદના વળ ખાઈને સ્થિર થઈ ગઈ.

એ કાંઈ કરોળિયો નથી કે ફરી ફરી જાળાં બાંધ્યા કરે! એના મનના એક ખૂણે અત્યાર સુધી તૂટેલી, કચડાયેલી ઇચ્છાઓનાં જાળાંનાં ઢગલા થઈ ગયા છે. એ ઢગલાઓ ઉપર જ બેસીને સૂનમૂન જિંદગી એ જીવતી હતી, તેમાં ….. એક ક્ષણ એને થયું કે કુશળ સાથેનાં લગ્ન અને આ રિશેપ્શન બધું સ્વપ્નું તો નહીં હોયને?

પણ ના, એ સ્વપ્નું નથી એની ખાતરી થઈ, જ્યારે એ હોટેલની લિફ્ટમાંથી એના હનીમૂન સ્યુટવાળા માળે -હનીમૂન સ્યુટના બારણા પાસે આવી અટકી ત્યારે.

કુશળ એને ઊંચકીને અંદર લઈ જશે, એ કોડભાર્યા વિચારને ઠપકારી ‘ડોન્ટ ડિસ્ટર્બ’ના બોર્ડ સાથે ટિંગાડવાનો પ્રયત્ન કરતી કરતી એ રૂમમાં પ્રવેશી. પણ ના, એ વિચાર તો પાંપણને ટેરવે જઈને બેઠો. એને થયું કે આવા બધા વિચારોને પણ જો કહી શકી હોત, ‘ડોન્ટ ડિસ્ટર્બ મી!’ તો આ કમભાગી આંખોને થોડો આરામ તો મળતે!

બારણું ખોલતાં જ રૂમની લાઈટો ઝબકી અને અંધકાર એની બાજુમાંથી પસાર થઈ બહાર ભાગ્યો. તેંત્રીસ તેંત્રીસ વર્ષોથી એને અંધકારને પચાવવાની આદત પડી ગઈ છે. મમના પેટનો અંધકાર વિસ્તરી વિસ્તરીને કાયમ એની સાથે જ રહ્યો છે. પ્રકાશ તો ક્યારેક ડોકિયું કરવા જ આવે. અને કુશળે જ્યારે લગ્ન કરવાની ઇચ્છા પ્રગટ કરી ત્યારે એ બેબાકળી થઈ ગઈ હતી. અંધકાર ઝૂંટવાય જવાનો ડર હતો કે પ્રકાશની ક્ષણિકતાથી ડરતી હતી! આખરે અંધકાર અને પ્રકાશથી પર, વર્ષોથી ધરબી રાખેલા સ્ત્રી સહજ અરમાનો જીતી ગયા કે નિર્દય વિધાતા જીતી ગઈ, કોને ખબર?

અચાનક એની નજર રૂમમાં રાખેલા ફુલ સાઈઝના અરીસા પર પડી. વેડીંગ ગાઉનમાં સજ્જ જૂઈને એ જોઈ રહી. એ હંમેશાં અરીસામાં જોવાનું ટાળે પણ આજે વેડીંગ રિશેપ્શન પહેલાં તૈયાર કરવા માટે આવેલી પેલી છોકરીએ મેઈકપ કર્યા પછી અરીસામાં જોવા એને મજબૂર કરી. એણે ડરતાં ડરતાં ફુલ સાઈઝ અરીસામાં જોયું અને કદાચ પહેલીવાર એની નજર ચામડી પર ન પડતાં એના ફિગર પર પડી અને ઑફ વાઈટ કલરના વેડીંગ ગાઉનમાં એ ફિગરને એ જોતી જ રહી ગઈ – ‘આ … આ હું છું?’ અને એ નિર્જીવ પ્રશ્ન પણ હસી ઉઠ્યો! ‘યસ, આ હું જ છું!’ એના આશ્ચર્યની પૂરતી કરી પેલી મેઈકપ કરતી છોકરીએ, ‘યુ આર સો બ્યટીફુલ, જૂઈ’, પણ જૂઈને લાગ્યું કે એ છોકરીએ વાક્ય અધૂરું છોડ્યું છે.

ત્યાં તો એના નાનકડા પર્સમાં રાખેલો મોબાઈલ રણક્યો. કુશળે રિશેપ્શન દરમ્યાન જૂઈને સાચવવા આપ્યો હતો તે મોબાઈલની રીંગ વાગતી હતી. શું કરું? લઉં કે નહીં?ની વિમાસણ બહુ ટકી નહીં. કારણ મોબાઈલ પણ એના મનની જેમ ધ્રૂજાતો હતો. એણે નામ ઉપર નજર નાંખી, ‘મીનાઆન્ટી’ – એણે જીભ કચડી, સાસુજી’નો ફોન હતો!

આખરે ફોન લીધો, ‘હાય મમ ……. એ તો હું જૂઈ છું.’ મીનાબહેને થોડી ઔપચારિક વાતો કરી, ‘રિશેપ્શન કેવું રહ્યું, પૂછ્યું.’ જૂઈ આ ઘડીએ કોઈની સાથે વાત કરવાનાં મૂડમાં નહોતી એટલે ‘થોભો મમ, કુશળને આપું, એ નીચે એના ફ્રેંડ સાથે બેઠો છે’ કહી જલદી જલદી લિફ્ટ પાસે પહોંચી, લિફ્ટને આવતાં વાર લાગશે વિચારી, દાદર તરફ દોડી, પછી જલદી જલદી નીચે બાર પાસે પહોંચી.

દૂરથી જ ‘કુશળ, મમનો ફોન’ બોલવા જાય ત્યાં તો સૂરજે કુશળને પૂછેલા પ્રશ્ને થીજવી દીધી.

‘ઓ.કે. કૂશ, સીન્સ, તેં જૂઈ સાથે લગ્ન કરવાની હા પાડી છે, ત્યારથી એ ક્વેશ્ચન મારા મનમાં છે….’’

‘એ જ ને કે શી ઈઝ સો બ્લેક – લાઈક આફ્રિકન પીપલ, એન્ડ હાઉ કમ આઈ એગ્રી તુ મેરી હર?’

જૂઈ લિફ્ટ પાસે રાખેલા પ્લાન્ટની પાછળ અનાયાસે જ જતી રહી અને એના કાનમાં પ્રાણ લાવીને સાંભળવા તત્પર થઈ ગઈ. સામે છેડે ફોન ચાલુ છે તે પણ ભૂલી ગઈ.

‘યુ નો (know) સમહાઉ આઈ ઓલવેઈઝ લાઈક ડાર્કનેસ’ કુશળ બોલીને થોડું અટક્યો.

ભાગ્યે જ એણે એના પોતાનાં વખાણ કોઈને મોઢે સાંભળ્યા છે. હંમેશાં જે સાંભળ્યું છે તે વાતોએ એને અંદરથી એટલી બધી ખોતરી કાઢી છે કે એ સડેલો અને જખ્મોથી ભરેલો ખાડો કોઈ કાળે ભરાય એવો નથી રહ્યો. મમ-ડેડના વાક્યોએ મલમ લગાડવાનું કામ કર્યું છે, પણ તો ય એની પાછળ સત્ય પર ઢાંક-પીછોડો કરતાં હોય એવો જ એને ભાસ થયો છે.

એના શરીરને સજ્જડ ચોંટીને રહેલી ‘કાળી’ ચામડી એણે થોડી જ પસંદ કરી હતી? એને સારું લગાડવા કે પોતાના મનને મનાવવા મમ અને ડેડ એ રંગને ‘શ્યામ’ કે ‘ઝાંખો’ કહે એથી શો ફેર પડવાનો હતો?

મમની સરખામણીમાં ઘઉંવર્ણા રંગથી ય ડાર્ક કહેવાય એવો પતિ કેમ એણે પસંદ કર્યો હતો? એને ઘણીવાર એ સવાલ મમને પૂછવાનું મન થતું, અને એ ચૂપ રહેતી કારણ મમ અને ડેડના શાંત રોજીંદા વ્યવહારની નીચે કોઈ ખદબદતાં લાવારસનો પડઘો એણે સાંભળ્યો છે, એટલું જ નહીં મમના મનનો વિષાદ એણે ગર્ભમાં હતી, ત્યારે પણ કદાચ અનુભવ્યો હતો. અને એટલે જ ઘણીવાર મમની અકથ્ય લાગણીને એ અનુભવી શકતી હતી. માત્ર એને એ બન્નેનાં લગ્નની મજબૂરીનાં કારણની જાણ નહોતી. વગર વાંકે જિંદગીને જીરવી લેતાં ડેડને જોઈને અનહદ કરુણા અનુભવતી જૂઈને એ મજ્બૂરીનું કારણ જાણવું હતું તો પણ ક્યારે ય હિંમત કરી શકી નહોતી.

એ જન્મી, ભણીને મોટી થઈ યુનાઇટેડ કિંગ્ડમમાં પણ એશિયન લોકોની ડાર્ક રંગ તરફની નેગેટિવ ફીલિંગ્સને એ પહેલાં તો સમજી જ શકી નહોતી. કાળા કૃષ્ણ ભગવાનને પૂજતા સમાજનો દંભ એને અકળાવે છે. જાણતા-અજાણતા આ સમાજે કરેલી ટીકાઓએ એના નાજૂક મનને ઉઝરડી નાંખ્યું છે. પરંતુ એ ઉઝરડામાંથી લોહી ઝરે છે, જ્યારે ચામડીને ‘ફૅર’ કરવાના ઉપાયો એના નજીકના લોકો સૂચવ્યા જ કરે! ઈંડિયાથી મોટાબા અને બીજાં મમનાં સગાંઓ ‘ગોરાં’ થવા માટેની આયુર્વેદિક દવાઓ મોકલે!

અત્યાર સુધીમાં માત્ર ગેરીએ એને એક સ્ત્રી તરીકે સન્માની હતી પણ એ આફ્રોકેરેબિયન છે અને એની અને આપણી સંસ્કૃિત જુદી છે કહી એને ત્યાં જ અટકાવી દીધી – અને એ અટકી ય ગઈ! ત્યારે ઉંમર ૧૭-૧૮ વર્ષની. કાયમ મમનો છેડો પકડીને ચાલતી જૂઈ – અટકી ગઈ! પણ થોડી વધારે મેચ્યોર થઈ ત્યારે એશિયન લોકોને પોતાનાં બાળકોને ‘ધોળિયા’ સાથે ખુશી ખુશી પરણાવતાં જોયાં. એ દંભી સમાજને એ મનથી ધિક્કારવા માંડી. એને હવે ખ્યાલ આવ્યો કે જુદી સંસ્કૃિત તો બહાનું હતું, પરંતુ ‘દીકરીએ ‘કાળિયા’ સાથે લગ્ન કર્યા?’ની શરમ હતી એ તો! ધોળિયા સાથે લગ્ન કરતે તો મમ-ડેડ કદાચ ખુશ થતે!

તેમાં ઓછું હોય તેમ ૧૫ /૧૬ વર્ષે ગાલ પર ખીલ – પીમ્પલ્સે હૂમલો કર્યો, કેટલા ય ઉપચારો કર્યા પણ પેલા મન પર પડેલા જખ્મોની જેમ એ ય તેમની નિશાનીઓ છોડતાં ગયા. મનમાં પડેલા અને મોઢા પર ઠરી ગયેલા ખાડાઓ ક્યારે ય ભરાયા નહીં! એના મનમાં ઇન્ફીરિયર કોંમ્પ્લેક્ષ-લઘુતાગ્રંથિ ધીમે ધીમે દ્રઢ થતાં થતાં ગઠ્ઠો બની ગયો. વાળ ઓળવા માટે અરીસામાં જોવું પડે એટલું જ બાકી હંમેશાં પોતાનું પ્રતિબિંબ જોવાની એને બીક જ લાગે.

જૂઈ ગ્રેજુએટ થઈ ગઈ, એની બધી ફ્રેંન્ડસ ધીમે ધીમે પરણી ગઈ અને એ એના મનમાં જ કોકડું વળીને પડી રહી. બહાર શાંત દેખાતી જૂઈએ અધમૂઆ થઈ ગયેલા મનને સંભાળવાની જગ્યાએ મરવા દીધું.

મમ અને ડેડે જેની સાથે લગ્ન કરવા હોય તેની સાથે લગ્ન કરવાની છૂટ મોડી મોડી પણ આપી! પણ હવે શું? ગેરીને ક્યાં શોધે?

એને મેરેજ મેટ્રોમોનીમાં જોઈંટ થવા કહ્યું પછી થોડી એ માટે ધકેલી પણ એ જાણે જિંદગી બોજની જેમ વેંઢારતી હોય તેમ ચુપચાપ જીવતી હતી. પહેલાં એકાક્ષરી અને પછી જાણે એની વેદનાને પ્રતિબિંબિત કરતી હોય તેમ સાવ જ મૂંગી બની ગઈ.

૩૩ વર્ષની દીકરીને આમ જીવતી જોઈને મમ-ડેડે સીધા આડકતરા કાંઈ કેટલા ય પ્રયાસો કર્યા પણ સરવાળે માત્ર ‘નો, મમ, ડેડ, આઈ એમ ફાઈન એઝ ઈટીઝ. જસ્ટ ડોન્ટ ફોર્સ મી’ કહી એ લોકોને ય શાંત કરી નાંખ્યાં.

ત્યાં તો સાથે જૉબ કરતા જૈમિને એને એક દિવસ એને એની વાઈફની બર્થડે પાર્ટીમાં આમંત્રી. સામાન્ય રીતે પાર્ટીઓમાં જવાનું ટાળતી જૂઈને જૈમિનની વાઈફે પણ આગ્રહ કરી બોલાવી અને એ ક મને ગઈ – કે નસીબે એને મોકલી – ખબર નહીં!

ત્યાં એને જૈમિને એના એક સગા ‘કુશળ’ સાથે પરિચય કરાવ્યો. એઝ યુઝવલ જૂઈએ ઔપચારિક રીતે ‘હાય, હેલો’ કર્યું. ઓપોઝીટ સેક્સ તરફની એની ‘લાગણી’ કહો કે ‘કેમેસ્ટ્રી’ સાવ જ ‘નમ’ થઈ ગઈ છે.

સૌ હાથમાં પ્લેઈટ લઈ ખાવાનાનો આનંદ લેતાં હતાં. એ ગૂમસૂમ એક ચેરમાં બેસી રહી હતી ત્યાં તો કુશળે આવી એને ‘કેમ કાંઇ જમતાં નથી?’ પૂછ્યું અને એના હાથમાં ખાલી પ્લેટ પકડાવી દીધી અને સહજતાથી એને પોતાની સાથે જમવાની ક્યુમાં જોડાવા લઈ ગયો.

વધારે સમય ન ગુમાવતાં બીજે દિવસે જૈમિને એને સીધું જ ‘કુશળ’ કેવો લાગ્યો પૂછ્યું ત્યારે એક ક્ષણ તો એ મૂઢની જેમ જૈમિનને તાકી રહી! ઉદ્ધત લાગે એવી રીતે એનાથી પૂછાઇ ગયું, ‘વોટ?’ પછી કળ વળી હોય તેમ કહ્યું, ‘લુક, જૈમિન, આઈ એમ નોટ ઈન્ટ્રેસ્ટેડ ઇન એની વન, ઓ.કે!’

‘જો જૂઈ, તું મને અને મારી વાઈફને ખૂબ ગમે છે.’

જૂઈ તરફથી કોઈ પ્રતિભાવ ન મળ્યો એટલે એણે વાત આગળ વધારી, ‘તને બધી સાચી વાત જ કહીશ,’ કહી અટકીને જૂઈ સામે જોયું. તટસ્થતા ધારણ કરેલાં મોઢા પર આવેલી આંખે દગો દીધો અને એક પ્રશ્નાર્થ આવીને ત્યાં બેસી ગયું.

‘ઓ.કે. હી ઇઝ અ વિડોઅર.’

કોઈ રસ ન બતાવતી જૂઈથી બોલવું નહોતું તો ય બોલાઈ ગયું, અને ફરી એ જ એક્સેપ્રેશન દર્શાવાઈ ગયું, ‘વોટ?’

‘તું સાંભળ તો ખરી!’

મોઢા પર કોઈ ભાવ ન લાવતી જૂઈના મોઢા પર પણ ‘ઉપહાસ’ જેવું કંઈ આવ્યું.

‘કુશળનું ફેમિલિ અમેરિકા રહે છે. એનાં લગ્ન પછી બે વર્ષમાં જ એક ગોઝારી ઘટના બની અને એની પત્ની ‘રીના’ કાર અકસ્માતમાં મૃત્યુ પામી. કોઈ બાળક નથી. કુશળ મા-બાપનો સૌથી નાનો દીકરો છે. સગપણમાં એ મારો દૂરનો સાળો થાય. તારાથી બે વર્ષ નાનો છે પણ તને કોઈ વાંધો ન હોય તો …. ’

‘જો, જૈમિન, મને ખબર નથી કે તેં મને આ બધું શા માટે કહ્યું. પણ મારે લગ્ન જ નથી કરવાં, એન્ડ ઓફ ધ સ્ટોરી’

‘પણ કેમ?’

અરે, આવો પ્રશ્ન તો મમ-ડેડે પણ નથી પૂછ્યો અને આમ જુઓ તો એટલું દેખીતું કારણ છે છતાં ય મને કારણ પૂછે છે? મનમાં ને મનમાં જૂઈને એવો તો ગુસ્સો ચઢ્યોને!

‘એનો જવાબ હું તને શા માટે આપું?’ એક ધારદાર જવાબે એક સેકંડ માટે જૈમિનને મૂંગો કરી દીધો, પણ હાર સ્વીકારવાની તૈયારી ન હોય તેમ એણે સામે પૂછ્યું, ‘કેમ નહીં?’

હવે મુંઝાવાનો વારો આવ્યો જૂઈનો. પોતાના દેખાવ માટે વધુ પડતી સભાન અને ‘અપમાન થશે’ના ભયથી છળી ઊઠતી જૂઈ પાસે કોઈ નક્કર જવાબ ન મળ્યો.

એક દિવસ ગોઠવાય ગયો, અને જૂઈ મળી કુશળને.

કુશળ તરફથી બધું સાંભળ્યા પછી કોઈ દિવસ સ્પષ્ટ ન્હોતું વિચાર્યું તે વાત ખબર નહીં ક્યાંથી અચાનક નિશ્ચિત બની, જૂઈના મોઢેથી નીકળી, ‘આઈ નેવર લાઈક ટુ બી અ સેકન્ડ ચોઈસ, નેવર!’

થોડીવાર શૂન્યમાં તાકીને જોઈ રહેલા કુશળે જે કહ્યું તેનાથી સાચ્ચે જ જૂઈ પ્રભાવિત થઈ, ‘આઈ નો (know), તમારી જગ્યાએ હું હોઉં તો મને પણ ન ગમે, પણ …..’

થોડું અટકીને બોલ્યો, ‘રીના મારી ફર્સ્ટ ચોઈસ હતી જ નહીં, માત્ર જુવાનીનાં શારીરિક આકર્ષણ સિવાય કાંઇ નહોતું, અને સાચું કહું, એનો ખ્યાલ તો અમે હનીમૂન પરથી પાછા આવ્યાં ત્યારથી આવી ગયો હતો – અમને બન્નેને.’

પોતે કુશળની ફર્સ્ટ ચોઈસ છે એમ તો એણે ક્યારે ય કીધું નહોતું, તો ય લાગણી ભૂખ્યું મન ‘સ્વીકાર’ થયાના ઉન્માદમાં ‘હા’ કહી બેઠું કે એને નસીબ કહેવાય?-ખબર નથી!

બસ, બન્ને તરફથી ચોખવટ થઈ ગઈ હતી અને સૌનાં આશ્ચર્ય વચ્ચે લગ્નની ‘હા’ થઈ ગઈ અને માત્ર રજિસ્ટર મેરેજ કરવાનો જ કુશળનો આગ્રહ હતો. એટલે રજિસ્ટર મેરેજ પછી આજે વેડીંગ રિશેપ્શન આપી, જૂઈના મમ-ડેડે સંતોષ માની લીધો. કુશળનાં પેરન્ટ્સ અમેરિકાથી નાદુરસ્ત તબિયતને લીધે આવી શક્યા નહોતાં.

વીજળીના ઝબકારની જેમ બધી વાત ઝબકીને જતી રહી, અને જૂઈને કાને બન્ને ફ્રેંડ્સની વાતચીત પડી.

જૂઈનું હૃદય એટલા જોરથી ધબકવા લાગ્યું. એને થયું કે એ ધબકારાં કુશળ અને સૂરજને પણ સંભળાતા હશે. અને અનાયાસે જ એણે છાતી પર જોરથી હાથ દાબી દીધો.

કેમ કુશળ કાંઈ બોલતો નથી? જૂઈને ત્યારે થયું કે ‘અરે, આ સવાલ તો મારે કુશળને પૂછવો જોઈતો હતો!’ અડધી મિનિટમાં તો એના મન – પ્રાણમાં ઘમાસાણ મચી ઊઠ્યું.

આસ્તેથી શેમ્પેઈનની ચૂસ્કી લઈ એ બોલ્યો, ‘લુક, સૂરજ, ઈન અ ડાર્ક રૂમ શી ઇઝ યોર બ્રીટ રોબર્ટસન ઓર શી ઇઝ યોર નીકોલા પેલ્ઝ અને એ જ તારી કટરીના કેફ – યુ સી ડિપેન્ડસ ઓન યોર ઈમેજિનેશન્સ!’

જૂઈને થયું કે એ બેભાન થઈ જશે.

સૂરજને પણ શું બોલવું તે ન સૂઝ્યું.

તો ……. તો એ ફર્સ્ટ ચોઈસ તો નહીં જ સેકન્ડ ચોઈસ પણ નહોતી? અરે એ કોઈની ચોઈસ જ ક્યાં હતી એ તો હતું માત્ર એક સ્ત્રી શરીર જે અંધારામાં જ…. !!!!!!

એના હાથમાંથી ફોન પડ્યો એના અવાજથી કુશળ અને સૂરજે પાછળ જોયું. ફોન ઉપાડવા પણ રોકાયા વગર જૂઈ પાસે જ પેસેંજરની રાહ જોતી લિફ્ટ ઊભી હતી તેમાં જતી રહી, રૂમમાં ગઈ, નાનકડી ઍટેચી લઈ કોરિડોરમાં આવી .. એ જાણે બેભાન અવસ્થામાં જ હોય તેમ એ દાદર તરફ દોડી. સામેથી બેબાકળા થઈ દોડતા આવતા કુશળે એને બાવડેથી પકડી હલબલાવી નાંખી, ‘ વોટ આર યુ ડુઈંગ જૂઈ, લીસન, જૂઈ, જસ્ટ વન મિનિટ, જૂઈ લીસન ……….’

હવે સાંભળવાનું શું બાકી હતું? જે સાંભળવાની કલ્પના સુધ્ધાં નહોતી તે સાંભળ્યું એટલું જ બચવા માટે પૂરતું હતું!

એક વખત ડેડે એને ટપારી હતી, ’બેટા, તને નથી લાગતું કે તું વધારે પડતી સેન્સીટિવ છે?’

તો શું એણે આવો માથાવાઢ ઉપાલંભ પચાવી લેવાનો – સ્વમાનના ભોગે?

એક સેકંડ માટે એને મમે આપેલી શીખામણ યાદ આવી, ‘દીકરા, જીવનમાં સાથની જરુર યુવાનીમાં નહીં, ઓલ્ડ એઈજમાં જ વધારે હોય છે. અને એ મેળવવાના બદલામાં ખૂબ મોટો ભોગ આપવો પડે છે.’….. પછી જરા અટકી કહ્યું હતું, ‘સ્ત્રીઓએ તો ખાસ ..’ હમણાં એ વાત એને સમજાઈ.

જરા ય નહીં, ક્યારે ય નહીં! ૩૩ વર્ષ સુધી એકલી જીવી અને આયુષ્યનાં બાકીનાં વર્ષો પણ એમ જ જીવી લેવાશે, પણ આવું અપમાન આવો ઘોર ઉપાલંભ કેમ કરીને સહન થાય?

‘લીસન … લીસન’નો અવાજ, કોરીડોરમાં તમાશો જોતી આંખો અને માંડ માંડ આંખોમાં આંજેલાં સ્વપ્નો બધું જ … બધું જ પાછળ રહી ગયું. કાર સ્ટાર્ટ કરી, અને કાર પણ ઘોડાગાડીને જોતરેલા ઘોડાની જેમ અને એના મનની જેમ જાણીતે રસ્તે દોડવા લાગી. પણ કુશળને ગમતી ‘ડાર્કનેસે’ એનો પીછો નહીં મૂક્યો, એની કારમાં પણ આવીને ભરાઈ બેઠી અને એ ‘ડાર્કનેસ’ કદાચ આખું જીવન એના ડાર્ક કોમ્પલેક્ષનમાં (કાળો!) ડાઘો બનીને રહેશે .. આવી પરિસ્થિતિમાં પણ એનાથી ખીન્ન સ્મિત થઈ ગયું! કાળી ચામડી પર કાળો ડાઘ કોઈને પણ દેખાશે નહીં, માત્ર એણે જ જોયા કરવાનો હવે આખ્ખે આખ્ખી જિંદગી!

ઓચિંતુ બારણું ખુલવાનાં અવાજથી જાગી ગયેલાં જૂઈનાં મમ-ડેડ ગભરાઈને નીચે આવ્યાં અને જોયું તો જૂઈ કરમાઈ ગયેલી વેલની જેમ સોફામાં ફસડાઈ પડી હતી.

29, Lindisfarne Road, Syston, Leicester LE7 1QJ U.K

e.mail : ninapatel47@hotmail.com