મોતની સડક

ચાલ પ્રિયે, ચાલીએ આ મોતની સડક,
ચાલ પ્રિયે, ચાલીએ લઈ મોતનું કફન.
તારા હાથમાં લઈ લે તું બચકું,
મારા હાથમાં લઉં વસ્તાર હું,
ગજવાં ભરી લે હિંમતનાં,
ચાલ પ્રિયે, ચાલવું જ પડશે, મોતની સડક.
હું ભરી લઉં બાટલો પરસેવાના એક એક બુંદનો,
તું પણ ભરી લે તારું દિલ પ્રેમથી, બસ પ્રેમથી.
નહીં ખૂટે આ સડક જો મન ગયું ખૂટી,
તારા અડવાણા પગને કેવી શેકતી હશે સડક,
ચાલ્યા કર પ્રિયે, આ અન્યાયની સડક.
પ્રિયે લથડતી નહીં, જો આ બાળ પણ ચાલે,
તું આંખ બંધ ના કર પ્રિયે, કોણ ચાલશે સડક?
કોણ જાણે ક્યારે ઘર આવશે, જીતાશે આ સડક?

• 

વૉરિયર

અહીયાં વૉરિયર જન્મથી પેદા થાય છે,
બધાંને લડવાનો હક નથી,
સફાઈ કામદારોને આખરે વૉરિયર કહ્યાં,
એમના જન્મથી, નહીં?
કલમ નહીં, પણ ઝાડુ પકડો,
તલવાર નહીં, આ ચામડું પકવો,
ગામ આખું ચમકાવો પણ
ગામમાં ના પેસો વૉરિયર,
કોરોના કોઈને અછૂત નહીં ગણે,
બાથ ભીડો વૉરિયર,
તમે કોઈ દિવસ અડ્યાં બી નહીં પડછાયાને પણ,
આજે વૉરિયર કહો છો?
કદાચ, જ્યારે જ્યારે દેશ સંકટમાં હતો,
ત્યારે આમ જ વૉરિયર કહ્યાં હોત.
પણ જન્મ વિશેષાધિકારના મદમાં
માનવમૂલ્યોની આહુતિ આપી દીધી.

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” − ડિજિટલ આવૃત્તિ; 11 મે 2020

સરકારી તંત્ર એટલે શું? આવો પ્રશ્ન મને કોઈ પૂછે અને એક અઠવાડિયાના અનુભવના આધારે જવાબ માગે તો હું કહું કે —

સરકારી તંત્ર એટલે કશીક છૂટ આપવાની કે સુધારો કરવાની વાત, માગણી કે આગ્રહ થાય ત્યારે "પ્રશ્ન વિચારણા હેઠળ છે”, તેવો જવાબ આપતું અને પરિસ્થિતિ પોતાના અણઘડ નિર્ણય થકી હાથમાંથી સરકી જાય ત્યારે, તાકીદના ધોરણે "પ્રતિબંધ" મૂકવામાં માહેર તંત્ર !

પરિણામ? અરાજકતા, અંધાધૂંધી. જેમ કે, ગુજરાત બહારના શ્રમિકોને એમના વતનમાં મોકલવાનો "પ્રશ્ન વિચારણા હેઠળ" હતો. ચાલીસ દિવસ પછી કામ શરૂ થયું, પણ અરાજકતા તો ફેલાઈ જ. વિવાદ તો થયો જ. મહામારીનો સામનો કરવામાં અપેક્ષિત સફળતા ન મળી, એટલે ઘાંઘા થઈને અમદાવાદમાં દૂધ, દવા સિવાયની બધી દુકાનો બંધ કરાવતો પ્રતિબંધ લાદવો. પરિણામઃ અરાજકતા, અંધાધૂંધી અને અવિશ્વાસ!

કોરોનાની મહામારીના વધતા વ્યાપ, તેના સમાચાર મોટા મથાળે જે અખબારોમાં છપાય છે તેના એક ખાસ ખૂણે અચૂક છપાતી વાત છે રાશિ ફળ. તેમને એસ્ટ્રોલૉજી વૉરિયર કહેવાય કે નહીં, ખબર નથી. પણ કોરોનાના સંક્રમણ વચ્ચે આ એક જ બાબત સુખરૂપ છે. જ્યોતિષીઓ પણ સલામત છે. એમને કોઈ ભય નથી. એટલે હળવા મને કોરોનાની અસર સિવાય બીજા ગ્રહો કેવી સારી, નરસી અસર પાડશે તેની જ વાત તે જણાવતા રહે છે.

અમારી અંતઃસ્ફુરણા કહે છે કે જ્યોતિષીઓ કોરોના નામક નીચ ગ્રહ સાથે સોશિયલ ડિસ્ટન્સિંગ રાખી રહ્યા છે. એટલે જ કોરોના આધારિત રાશિ ફળ લખતા નથી! એસ્ટ્રોલૉજી વૉરિયર તરીકેની તેમની આ સેવાઓની કદર તો બાજુ પર રહી, તે લગભગ વણદીઠી રહી ગઈ છે. અલબત્ત, આ વૉરિયરોને એ પૂછવું નહીં કે તેમાંથી કોણે કોરોનાના આગમનની આગાહી કરી હતી. આમે ય, અત્યારનો સમય પૂછવાનો ક્યાં છે? સાંભળવાનો જ છે ને?

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” − ડિજિટલ આવૃત્તિ; 11 મે 2020

ચીનના વુહાનનાં લેખિકા ફેન્ગ ફેન્ગે (Fang Fang) લૉક ડાઉન દરમિયાન રોજેરોજ ‘વુહાન ડાયરી’ લખીને વિશ્વને સાચી માહિતીથી અવગત કરાવ્યું. ચીનના સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર તેમની ડાયરી ચીની ભાષામાં લખાતી હતી અને તેનો ઝડપભેર અંગ્રેજીમાં અનુવાદ યુનિવર્સિટી ઑફ કૅલિફોર્નિયાના પ્રૉફેસર માઇકલ બેરી દ્વારા થયો છે. આ ડાયરી વુહાનમાં લૉક ડાઉન દરમિયાન કેવી સ્થિતિ હતી તેનો ચિતાર આપે છે. ચીનના તંત્ર સામે પડીને લખવાનું હોવાથી તેમાં કેટલોક ભાગ સૅન્સર પણ થયો.

ડાયરીના એક પોસ્ટમાં ફેન્ગ લખે છે : “આજે ફરી વધુ ખરાબ સમાચાર આવ્યા. મારી દીકરીએ મને કહ્યું કે તેના મિત્રના પિતા લીવર કેન્સરથી પીડાતા હતા અને હવે તેઓ કોરોના-શંકાસ્પદ છે. તેમને હૉસ્પિટલે લઈ જવામાં આવ્યા, પણ ત્યાં તેમની સારવાર માટે કોઈ ન હતું અને માત્ર ત્રણ કલાકમાં તે મૃત્યુ પામ્યા.” આ રીતે ફેન્ગ વુહાનને સૌપ્રથમ કોરોના વિશે ચેતવનારા ડૉક્ટર લિ વેનલિઆન્ગના મૃત્યુના સમાચાર આવ્યા ત્યારે તે વિશે લખ્યું હતું : “આજે લિ વેનલિઆન્ગના મૃત્યુના સમાચાર આવ્યા. હું ખૂબ અસ્વસ્થ છું. મારા મિત્રવર્તુળમાં સૌએ કહ્યું કે સમગ્ર વુહાન લિના મૃત્યુના શોકમાં રડી રહ્યું છે. શબ્દરૂપી આંસુઓની ઇન્ટરનેટ પણ જાણે ભરતી આવી છે.”

ફેન્ગની ડાયરી હાર્પર કૉલિન્સ દ્વારા જૂન, 2020માં પ્રકાશિત થવાની છે. ડાયરીની સાઠ પોસ્ટમાં વુહાન મહામારી દરમિયાન કેવી સ્થિતિમાંથી પસાર થયું તેનું ચિત્ર મળે છે અને ચીન સરકારે જે સ્થિતિ રજૂ કરી હતી તેનાથી ફેન્ગ ફેન્ગે દર્શાવેલું વુહાન વેગળું દેખાઈ આવે છે. ચીનનું મીડિયા જ્યારે સરકારની જ આંખે જોતું ને બતાવતું હોય ત્યારે ફેન્ગની દૃષ્ટિ વાસ્તવિકતા જોવા માટે ખૂબ અગત્યની છે. ફેન્ગની જેમ હાલમાં જે ડાયરીની ચર્ચા થઈ રહી છે તે યુનાઇટેડ કિંગડમના બ્રેડફોર્ડ રોયલ ઇન્ફરમરી હોસ્પિટલમાં ફરજ બજાવતા ડૉ. જ્હોન રાઇટની છે. 9 એપ્રિલના રોજ ડાયરીમાં ડૉ. જ્હોન રાઇટ નોંધે છે : “વિશ્વમાં હાલમાં કોરોનાના પાંચ લાખ કેસ છે અને યુનાઇટેડ કિંગ્ડમમાં 55,000. અહીં મૃત્યુઆંક 6,000 સુધી પહોંચી ચૂક્યો છે. તમે જ્યારે યુદ્ધના મેદાને હો ત્યારે શાંતિથી વિચારવું તમારા માટે અઘરું છે.”

ડૉ. રાઇટે આફ્રિકા અને અન્ય દેશોમાં પ્રસરેલી મહામારીમાં સીધું ફિલ્ડ પર કામ કર્યું છે અને તે અંગે સંશોધન પણ કર્યું છે. 18 એપ્રિલની પોસ્ટમાં તે લખે છે : “અહીં બે બાબત અગત્યની છે. પ્રથમ, કોરોના પ્રસરવાની ભીતિ અતિ ગીચ વસ્તીમાં છે અને બીજું જેઓ ડાયાબિટીસ, બ્લડપ્રેશરથી પીડાતા હોય તે. દક્ષિણ એશિયાના લોકોમાં સામાન્ય રીતે આ બીમારીઓ વધુ જોવા મળે છે.” ડૉ. જ્હોન રાઇટે ઓનલાઇન ડાયરીમાં એવું ઘણું લખ્યું છે જે ડૉક્ટરો અને સામાન્ય લોકો માટે ઉપયોગી છે.

આ સિવાય પણ વર્તમાનમાં કોરોના ડાયરી લખાઈ રહી છે. અગાઉ મહામારી વિશે લખાયેલી ડાયરીઓની વિગતનાં સંશોધનમાં સેમ્યુઅલ પેપીસનાં નામ સામે આવે છે. સેમ્યુઅલ પેપીસ ઇંગ્લેન્ડ નેવીના વહિવટી અધિકારી અને સાંસદ પણ રહી ચૂક્યા છે. તેમણે ઇ.સ. 1660થી 1669 દરમિયાન લખેલી ડાયરીમાં લંડનના પ્લેગનું ચિત્રણ મળે છે. 1665માં લંડનમાં પ્લેગના મોતના આંકડા વિશે સેમ્યુઅલે ડાયરીમાં નોંધ્યું, “ઑગસ્ટના અંત સુધી પ્લેગનો મૃત્યુઆંક 6,102 સુધી પહોંચી ચૂક્યો છે, પણ સાચો આંકડો દસ હજાર જેટલો હોઈ શકે છે. જે શહેરી ગરીબ વર્ગમાં આવે છે તેમનાં મૃત્યુનો સમાવેશ આમાં થયો નથી. સપ્ટેમ્બર આવતાં પ્લેગને કાબૂ કરવાના તમામ પ્રયાસ નિષ્ફળ રહ્યા. સોશિયલ ડિસ્ટન્સિંગ પણ ક્યાં ય દેખાતું ન હતું.” આ પ્રકારનાં લખાણ અપ્રસ્તુત બનતાં નથી એ કરુણતા છે.

e.mail : kirankapure@gmail.com

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” − ડિજિટલ આવૃત્તિ; 11 મે 2020