સોનેટ, મંદાક્રાન્તા

માળો બાંધે, વિહગ નમણાં,  પ્રેમની ડાળ માથે, 
તાણાવાણા, સહિત શમણાં, વ્હાલ રાખી જ ગૂંથે. 
આખો દા’ડો, વિકટ જગમાં, જાય હોલો કમાવા, 
વિત્યો થોડો, સમય સરતો, થાય બચ્ચાં પછી તો. 

માદા માળે, સપન સજતી, ભાવ સંસાર તાણે. 
બચ્ચાં નાનાં, કલરવ કરી, જિંદગી મોજ માણે. 
કાળે વિંઘ્યું, સનન કરતું, એક પંખી કટાણે. 
કેવી સર્જી, વિકટ વિપદા, મધ્ય ભાગે હતાશા. 

પાંખો આવી, ઉડ  ઉડ થતાં, દૂર  બચ્ચાં ગયાં ને, 
જૂદાં  જૂદાં, વન વન  ગયાં, એકલો થાય મોભી, 
ચાલ્યા જાતાં, વરસ મહિના, યાદ આવે પ્રિયાની. 
ગોઝારી સૌ, પળ વિરહની, રોજ રાતે રડાવે. 

ખાલી ભાસે, અરવ બિડમાં, મૌન વાતો કરે છે. 
ખોટાં ભાવો, સકળ ફરતાં, હ્યાં જ પાછા ફરે છે.

18/6/2021

e.mail : naranmakwana20@gmail.com

A question often raised among Gujarati NRIs at parties and elsewhere is:  How to preserve the Gujrati culture if children don’t learn the language of their parents and grandparents?  The obvious reason children don’t speak Gujrati, much less read or write, is that adults don’t speak the language at home.  Sadly, this is true among the well educated families in India as well.  It is the same everywhere: in colleges and universities, at public gatherings, as well as in conversations with friends and acauaitances. Pick up any issue of Chitralekha, a widely circulated Gujarati magazine and you will see in it a language that is an easy mixture of Gujarati and English with English words sprinkled almost every other sentence. There is even a name for this new language–Gujlish. It is prevalent all over TV and radio programs and in print media.  Listen, for example, the popular Gujarati radio show by RJ Devaki just for a few minutes and you will hear conversations that are in half Gujarati and half English and sometimes mostly in English while her audience consists mostly of Gujaratis.

We have a country in which English still predominates in our professional lives long after the British left India some seventy five years ago.  Our constitution is written in English.  We do most of our work at the Federal level in English.  High court lawyers as well as our parliamentarians exhort each other in English.  Our best newspapers are printed in English.  Our best professional books are written in English. Most of our higher education is in English.  Our major corporations do their business in English.  It is imperative that a candidate be fluent in English to secure a high paying corporate job. The same would be true of any of the senior civil service jobs.  All this English predominance necessitates that parents send their children to English medium schools to improve their employment prospects and social standing.  Gujarati medium schools are surely there in villages and small towns, but they are almost non-existent in major cities like Mumbai that was once a bustling center of Gujarati education, language and literature. Now, it is not that uncommon to find Gujarati children in major cities who would be unable to read or write Gujarati because they have had their education in English medium schools.

If Gujarati language has eroded in Gujarat itself, why should it be any different in the UK, USA, Canada and Australia where Gujaratis have migrated over the past half century or more?  In these countries, children are surrounded by English which has become their first language.  It is what they hear when they watch their TV shows or play in the neighborhoods and what they are taught in schools and colleges.  English is what they read, write and speak as they move into a world beyond their homes.  It is unrealistic to expect them to be conversant with  Gujarati which for all practical purposes is a foreign language to them much like French or Italian.  Any forced attempt to impose Gujarati on them would be counterproductive. Even if they were to speak Gujarati at home imitating their elders, their rudimentary familiarity of the language will surely evoperate once they leave home and start their own families.

That is not to say that they should not learn Gujarati, a language of their parents and grandparents, if they do so voluntarily.  Indeed, a few selected American universities do teach Gujarati as a foreign language and a limited number of Gujarati students enroll in them.  Similarly, Gujarati Literary Academy of North America and Gujarati Sahitya Academy in the UK are doing admirable work to preserve Gujarati language and literature.  Gujrarati journals such as Opinion in the UK and Gurjari in the U.S. heroically provide a platform for Diaspora Gujarati writing.  Further, several radio and TV channels broadcast their programs in Gujarati in these countries as well as in Australia that work hard to keep the language alive thousands of miles away from home.  These and other valiant efforts, however, are limited in their scope.  They cater primarily to the first generation immigrants and should not be viewed as a panacea for the preservation of Gujarati culture and way of life abroad.

What’s Gujarati culture anyway?  What makes us Gujaratis?  We are Gujaratis because we behave in certain ways.  Our social mores, norms, attitudes, likes and dislikes, family values, religion and rituals; in short, the way we behave both at home and outside is what defines us as Gujaratis. This Gujarati way of life is passed on from generation to generation.  Children learn from their elders.  They see how adults beahve and learn from them. They observe and imitate.  If adults behave badly routinely in a household, it is quite likely that the children would behave accordingly.  This is independent of language.  Bad behavior spoken in Gujarati or English is still the same bad behavior.  Thus we should not be excessively worried about the erosion of Gujarati language as we should be worried about bad bahavior.

A few examples would suffice to assure us how Gujarati way of life–culture, if you like–is likely to survive even in the Western countries such as the USA. Nothing signifies Gujarati culture more than the traditonal annual Navratri Raas Garba.  If we were to visit any large American ciy during the Navaratri days, we would find hundreds of festively dressed young Gujaratis joyously dancing to the tune of Gujrati raases.  This annual ritual in urban America could rival any such event held in Surat, Vadodara, Ahmedabad or any other Gujarati city.  Yet, it should be noted that youngsters in America would hardly know the words or the meaning of the raas they are exhuberenlty dancing.

These youngsters go to Hindu places of worship in America, at the urging of their parents.  However, they would not know the words or significance of aarati they would sing with their parents and other worshippers.  Most Gujarati youths would prefer an Indian wedding ceremony with all its glitter and gold.   Though it is highly unlikely that either the bride or the groom would understand a word of what the officiating priest is chanting as he pronounces them man and wife.

More than the rituals in which the young American Gujaratis enthusiastically participate, their adoption of Gujarati values is more instructive.  A cherished Gujarati family value is how we take care of our elders.  In my fifty years of living in the U.S. I have yet to come across a single Gujrati man or woman who would warehouse their elders in a nursing home.  On the contrary, they would go to a great length to provide loving care to their elders at home. That is not to say that there are no Gujarati elders in nursing homes.  Elders might go there voluntarily to relieve children of the extreme burden of incurable diseases.  But in general adult Gujarati American children behave admirably toward their elders and often speak gratefully how their immigrant parents have sacrificed to raise and educate them.

The extraordinary economic success achieved by successive generations of Gujaratis in America shows how well they have preserved their trademark social capital and traditional heritage.  They possess much of the same entreprenuerial genius, industriousness and economic dexterity that their immigrant parents brought with them from home. This remarkable feat was achieved without any strong familiarity with the language.

In the final analysis, we should accept the continuation of Gujarati culture in the U.S. and elsewhere without an inevitable linkage with the language.  Indeed, this has been the story of all immigrant groups in the U.S. who brought with them their native languages.  Gujaratis will not be able to defy the American melting pot that has assimilated and absorbed a hundred other nationalities and their languages.  However, that does not mean that their social Gujarati capital will be washed away.  It is quite likely to survive the way the American Jews among others have preserved their unique culture and way of life but without the language. 

————————————————————————–

Words: 1355

July 9, 2021

4301 Military Road NW, #510, Washington, DC 20015

એ આવકાર્ય છે કે વિસ્તૃત મંત્રીમંડળમાં સમાવાયેલા મંત્રીઓમાં ગુજરાતના સાત મંત્રીઓ છે. અમિત શાહ તો ગૃહ મંત્રી હતા જ તેમને વધારાનું સહકાર ખાતું સોંપાયું છે. એમનો સહકારી સંસ્થાઓને કેવો સહકાર મળે છે તે જોવાનું રહે. એસ. જયશંકર વિદેશ મંત્રી છે જ, પણ પુરુષોત્તમ રૂપાલા રાજ્ય મંત્રી હતા, તેમને મત્સ્ય ઉદ્યોગ, પશુપાલન અને ડેરીનો હવાલો સોંપી કેબિનેટમાં સ્થાન અપાયું છે તો મનસુખ માંડવિયાને આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ ખાતું ફાળવાયું છે, એટલું જ નહીં, કેમિકલ અને ફર્ટિલાઇઝર્સનો વધારાનો હવાલો પણ તેમને સોંપાયો છે. 1995માં શિક્ષણ સમિતિના સભ્ય તરીકે શરૂઆત કરીને ત્રણ વખત સુરતના સાંસદ તરીકે ચૂંટાનાર દર્શના જરદોશને ટેક્સટાઇલ અને રેલવેના રાજ્ય કક્ષાનાં મંત્રી બનાવાયાં છે તે સુરત માટે ગૌરવની વાત છે. તેઓ સુરતના ટેક્સટાઇલ ઉદ્યોગથી પરિચિત છે ને વખતોવખત કોરોના કાળમાં તેના પ્રશ્નો વિષે સક્રિયતા પણ દાખવી ચૂક્યાં છે, એટલે તેમની પસંદગી યોગ્ય થઈ લાગે છે. સુરતને વર્લ્ડ ક્લાસ સ્ટેશન બનાવવાની વાત વર્ષોથી ચાલે છે, પણ અત્યારે તો તે વર્લ્ડમાં કોઈ ક્લાસ ન હોય એવું જ છે, ઈચ્છીએ કે દર્શના જરદોશ રેલવે સાથે સંકળાયાં છે તો એ દિશામાં પણ કૈં થાય. ટૂંકમાં, તેમની પાસેથી અપેક્ષાઓ હવે વધી છે. આ ઉપરાંત ગુજરાતના ડો. મહેન્દ્ર મુંજપરાને મહિલા અને બાળવિકાસ તથા આયુષના રાજ્ય કક્ષાના મંત્રી બનાવાયા છે તો દેવુસિંહ ચૌહાણને રાજ્ય કક્ષાના દૂરસંચાર મંત્રી બનાવાયા છે. આ ફેરફારો આકસ્મિક નથી, પણ ચોક્કસ ગણતરીને આભારી છે. આવતે વર્ષે ઉત્તર પ્રદેશ અને ગુજરાતની ચૂંટણીઓ આવી રહી છે એટલે ઉત્તર પ્રદેશ અને ગુજરાતના અનુક્રમે આઠ અને સાત મંત્રીઓ મંત્રીમંડળમાં સમાવાયા છે. અપના દળના અનુપ્રિયા પટેલનો વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગના રાજ્ય મંત્રી તરીકેનો સમાવેશ પણ મહત્ત્વનો છે. ઉત્તર પ્રદેશમાં વિપક્ષી એકતા થઈ નથી, એ સ્થિતિમાં અનુપ્રિયાનો મંત્રીમંડળમાં સમાવેશ ઉત્તર પ્રદેશનો ચૂંટણી જંગ જીતવાનો એક પ્રયત્ન હોઈ શકે છે. કેન્દ્રીય મશીનરી કામે લગાડવા છતાં પશ્ચિમ બંગાળ ભા.જ.પ.ના હાથમાંથી ગયું જ. એનું પુનરાવર્તન ઉત્તર.પ્રદેશમાં ન થાય તેનો પૂરતો વિચાર મંત્રીમંડળનાં વિસ્તરણ વખતે કરાયો લાગે છે. રાજયોની ચૂંટણીઓ જીતવાનું ગણતરીપૂર્વક્નું આયોજન કરવાની સાથે જ મંત્રીમંડળમાં 25 રાજ્યોનું પ્રતિનિધિત્વ થયું છે તેમાં પણ બધાંને રાજી રાખવાનો પ્રયત્ન જણાઈ આવે છે.

courtesy : Manjul, the cartoonist

મંત્રીમંડળમાં 43 મંત્રીઓએ શપથ લીધા જેમાં 15 કેબિનેટ કક્ષાના તો 28 રાજ્યકક્ષાના છે. આ ઉપરાંત મંત્રીમંડળ પર હવે અભણ કે વૃદ્ધ મંત્રીઓનો ચાર્જ મૂકી શકાય એમ નથી, કારણ કુલ 78 મંત્રીઓમાંથી 68 મંત્રીઓ પાસે ગ્રેજ્યુએશનની ડિગ્રીઓ છે ને તેમાંના કેટલાક તો ડોકટર, વકીલ, એન્જિનિયર છે તો કેટલાક પીએચ.ડીની ડિગ્રીઓ પણ ધરાવે છે. વિસ્તરણમાં 36 નવા ચહેરાઓ ઉમેરાયા છે જેમાંના 7 એકલા ઉત્તર પ્રદેશના છે. એ સાથે જ ઉત્તર પ્રદેશના જ કુલ 16 મંત્રીઓ થયા છે. લોકસભા સીટની દૃષ્ટિએ ગુજરાતની 26 લોકસભા સીટ છે જ્યાંથી 7 મંત્રીઓ આવ્યા છે એ રીતે વધુ ટકાવારી ગુજરાતની ગણાય. અગાઉ સૌથી ઓછી ઉંમર(38)ના મંત્રીનો યશ સ્મૃતિ ઈરાનીને મળેલો. એ સ્થિતિ બદલાઈ છે અને સૌથી ઓછી ઉંમર(35)ના મંત્રીનો યશ નિશીથ પ્રમાણિકને મળ્યો છે. આમ તો 14 મંત્રીઓ એવા છે જે 50થી ઓછી ઉંમર ધરાવે છે એ જોતાં ઉંમરનો રેશિયો અગાઉ 59.80 હતો તે 58 થતાં લગભગ બે ટકા ઘટ્યો છે. વર્તમાન કેબિનેટમાં 89.50 ટકા મંત્રીઓ કરોડપતિ છે, જેમાં સૌથી વધુ સંપત્તિ (379 કરોડ) નાગરિક ઉડ્ડયન મંત્રી જ્યોતિરાદિત્ય સિંધિયા પાસે છે, તો સૌથી ઓછી સંપત્તિ (6.42 લાખ) પ્રતિમા ભૌમિક પાસે છે. એ રીતે 2019નો કરોડપતિ મંત્રીઓનો રેશિયો પણ 91 પરથી દોઢ ટકા ઘટ્યો છે. કેબિનેટમાં 11 મંત્રીઓ મહિલાઓ છે જે 9 રાજ્યોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. મહિલાઓનાં પ્રતિનિધિત્વ ઉપરાંત જ્ઞાતિ સમીકરણનો પણ ખ્યાલ રખાયો છે. આ મંત્રીમંડળમાં 27 ઓ.બી.સી., બાર દલિત અને 8 આદિવાસી મંત્રીઓ છે એટલે એમ લાગે છે કે આ વખતે તમામ જાતિ-વર્ગને સંતોષ થાય એવું મંત્રીમંડળ રચાયું છે.

એ પણ સારું થયું કે ડો. હર્ષવર્ધન પાસેથી આરોગ્યખાતું આંચકી લેવાયું, કારણ કોરોના મહામારીમાં બીજી લહેર વખતની તેમની ઉદાસીનતા આંખે ઊડીને વળગે તેવી હતી. આ ઉપરાંત 216 કરોડ ડોઝ રસીના ઉપલબ્ધ થવાની વાત કરીને એમણે 135 કરોડ ડોઝ જ ઉપલબ્ધ થવાની વાત કરી એ ઠીક ન થયું. 81 કરોડ ડોઝ ઓછા થવા પાછળનો તર્ક ગળે ઊતરે તેવો ન હતો. હર્ષવર્ધન આ રીતે બીજી વખત પડતા મૂકાયા છે તે સૂચક છે. હવે આરોગ્ય ખાતું મનસુખ માંડવિયાને સોંપાયું છે એટલે તેમની સામે પણ પડકાર તો છે જ. ત્રીજી લહેર આવી તો તેમની કામગીરીની કસોટી થાય તો નવાઈ નહીં. પેટ્રોલિયમ મંત્રાલય ધર્મેન્દ્ર પ્રધાન પાસેથી લઈને હરદીપસિંહ પૂરીને અપાયું છે. ઈંધણના ભાવ મનસ્વી રીતે વધતા રહ્યા છે ને ધર્મેન્દ્ર પ્રધાને તો સાફ કહ્યું પણ હતું કે ઈંધણના ભાવ ઘટાડવાનો સરકારનો ઇરાદો નથી. એ ધર્મેન્દ્ર પ્રધાન નવા મંત્રીમંડળમાં શિક્ષણ મંત્રી બન્યા છે. શિક્ષણ મંત્રી રમેશ પોખરિયાલ હતા, તેમની પાસેથી શિક્ષણ મંત્રાલય લઈ લેવાયું છે, એ પરથી એમ લાગે છે કે નવી શિક્ષણનીતિમાં વડા પ્રધાનનું યોગદાન જ કદાચ સૌથી વધુ છે. એ જો પોખરિયાલની જ નીપજ હોત તો શિક્ષણખાતું તેમની પાસેથી લેવાયું ન હોત. જો કે, પોખરિયાલે રાજીનામું આપવા પાછળ નબળાં સ્વાસ્થ્યનું કારણ આપ્યું છે. એ સાચું હોય તો શિક્ષણખાતું છોડવાનું વાજબી લેખાય. તેમનું ખાતું ધર્મેન્દ્ર પ્રધાન પાસે આવ્યું છે ને નવી શિક્ષણનીતિ લાગુ થવા જઈ જ રહી છે, તો તેમને ભાગે બહુ કામ કદાચ નહીં આવે એમ બને, પણ તેમણે છોડેલું પેટ્રોલિયમ ખાતું હરદીપસિંહની કસોટી કરે એમ બને. જો ઈંધણના ભાવ ઘટાડવામાં સફળ નહીં થાય તો વિપક્ષનો અને જનતાનો સામનો કરવાનો તેમને આવશે. જો કે, છાશવારે ભ્રામક પેકેજો જાહેર કરનારાં અને 75 + સિનિયર્સને રિટર્ન ફાઇલ ન કરવાનું કહીને કરની જવાબદારી ઊભી રાખનારાં નિર્મલા સીતારામનને છેડ્યાં નથી એનું આશ્ચર્ય થાય છે. આ ઉપરાંત રવિશંકર પ્રસાદ, પ્રકાશ જાવડેકર જેવા સિનિયર મંત્રીઓ સહિત કુલ 12 મંત્રીઓના રાજીનામાં પડ્યાં છે એ પરથી એમ લાગે છે કે વડા પ્રધાને મંત્રીઓની કામગીરી પર નજર રાખી છે ને જે મંત્રીઓ નિષ્ક્રિય કે નબળા રહ્યા છે કે વિવાદમાં ફસાયા છે એમને મંત્રીપદ છોડાવ્યું છે. અહીં વડા પ્રધાનનું ખમીર બોલતું હોવાનું કોઈને સંભળાય તો નવાઈ નહીં.

સાચુંખોટું તો વડા પ્રધાન જાણે પણ તેમને વિષે એવું કહેવાય છે કે તેમની અગાઉની સરકારે જે વિદેશી દેવાં બાકી રાખેલાં એ દેવાં ચૂકવવામાં ભાવ વધારો તેમણે ખપમાં લીધો છે. આગલી સરકારે દેવું કરીને કાચું તેલ ખરીદ્યું ને ઈંધણના ભાવ વધવા ન દીધા, ઉપરથી 2,50,000 કરોડની લોન લીધી જેનું દર વર્ષે વ્યાજ 25,000 કરોડ થતું હતું. વડા પ્રધાનના કહેવા મુજબ આગલી સરકારનું દેવું ચૂકવવાની જવાબદારી તેમની સરકાર પર આવી. જો કે 2,50,000 કરોડનું દેવું તેમની સરકારે ચૂકવી દીધું હોવાનું કહેવાય છે. આ ઉપરાંત સંરક્ષણ, રેલવે, વીજળી જેવી ઘણી બાબતો માટેના ખર્ચ હાલની સરકારે ભોગવવાના આવ્યા છે. એ બધો ખર્ચ ઈંધણના ભાવ વધારામાંથી કઢાયો હોવાનું કહેવાય છે. આ બધું વડા પ્રધાનને નામે કોઇકે ચલાવ્યું હોય એ શક્ય છે. આ સાચું માનીએ તો પણ કેટલાક પ્રશ્નો તો રહે જ છે. જેમકે કૉન્ગ્રેસની સરકારે દેવું કરીને ઈંધણના ભાવ વધવા નથી દીધા એ સાચું નથી, કારણ છેલ્લી કૉન્ગ્રેસી સરકારના વખતમાં પણ ઈંધણના ભાવ તો વધ્યા જ છે. એ વખતે ક્રૂડના આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવો જ એટલા હતા કે ભાવ વધારવા જ પડે એની સામે લોકડાઉન વખતે ઈંધણના ભાવ તળિયે ગયા ને છતાં ભાવો તો વધતા જ રહ્યા ને તે પણ એવે વખતે જ્યારે લોકો પાસે આવકના કોઈ ઠેકાણાં ન હતાં. એ પણ છે કે સરકાર પાસે આવકનું આ જ એક સાધન હતું એવું ન હતું. બીજી બધી ચીજવસ્તુઓ પર, આવક પર ટેક્સ તો લાગતો જ હતો. એટલે વડા પ્રધાનનું એમ કહેવું કે ઈંધણનો ભાવ વધારો દેવું ચૂકવવામાં ગયો એ યોગ્ય લાગતું નથી. જો દેવું ચૂકવાઈ ગયું હોય તો હવે તો ઈંધણના ભાવ કાબૂમાં આવવા જોઈએ. જોઈએ, હરદીપસિંહ પૂરી તેની સાથે કેવીક બાથ ભીડે છે તે !

અત્યાર સુધીમાં કેન્દ્ર સરકારે નોટબંધી, જી.એસ.ટી., 370 નાબૂદી જેવા મોટા નિર્ણયો લીધા છે, વિદેશમાં વિશ્વગુરુની હવા પણ ભારતે ઊભી કરી છે, પણ સાધારણ માણસ સુધી સરકાર ઓછી જ પહોંચી છે તે હકીકત છે. આવકનાં ઠેકાણાં નથી ને દૂધથી માંડીને પેટ્રોલ સુધીની બધી જ વસ્તુઓ મોંઘી છે. પ્રજા લૂંટાયેલી છે ને વધુ લૂંટાઈ રહી છે, આવું હોય ત્યારે સરકાર પાસેથી સાધારણ માણસ ભીખની નહીં, પણ રાહતની આશા તો રાખે. એ રાહત ન થાય તો લૂંટનારા બદલાયા છે ને લૂંટ ચાલુ છે, એમ જ પ્રજાએ માનવાનું રહે. ઈચ્છીએ કે મોટું પ્રધાનમંડળ ખોટું સાબિત ન થાય અને કમસેકમ મત મેળવવા જેટલી ગરજ તો એ રાખે જ !

000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

પ્રગટ : ‘આજકાલ’ નામક લેખકની કટાર, “ધબકાર”, 09 જુલાઈ 2021