હું જાણતો હતો; કે કદમ જોખમી તો છે,
એ પણ હતી ખબર; કે સફર જોખમી તો છે.
બેસી રેʼવાય ક્યાં લગી ખૂણે ને ખાંચરે ?
ઊભો છું જે જગહ; એ જગહ જોખમી તો છે.
છાનાં જો છે તો એમ ને એમ જ રહે ભલે,
એના તમામ ભેદ-ભરમ જોખમી તો છે.
પાણી વિષે રહીને મગર સાથ વેર પણ !
જાણું છું એ ય હું; કે મગર જોખમી તો છે.
હર એક વાતે હોય ન વિગતે ખુલાસો સહુ,
આપી રહ્યો છું હું જે સબબ; જોખમી તો છે.
કોઈક ગાંધીજી જ એની આદરે સફર !
આ સત્ય કેરી સખ્ત ડગર; જોખમી તો છે.
લાગે કે દિલ્હી દૂર નથી; આ રહ્યું નજીક !
જે જઇ રહી એ તર્ફ સડક જોખમી તો છે.
તણખો બનીને આગ એ વિકરાળ થઇ શકે !
શાયરનો શબ્દ છે; એ શબદ જોખમી તો છે.
કાયમ સલામ કોઇને ભરવી પડે છે ત્યાં !
હદથી વધારે હોય અદબ; જોખમી તો છે.
નામર્દની તો કૈં જ નથી; કૈં જ પણ કિમ્મત;
ને હોય છે જે વ્યક્તિ મરદ; જોખમી તો છે.
ચારિત્ર્યહીન હોય ભણેલાઓ, અર્થ શો ?
માની લીધું, કે સહુએ અભણ જોખમી તો છે.
વાતાવરણ વિશે ય કલેશો જ છે ફકત,
એનું વધારે જિદ્દી વલણ; જોખમી તો છે.
જેઓ બચી ગયા છે એની પણ દશા ખરાબ !
હિંસા ને ખૌફની ય અસર જોખમી તો છે.
ખામોશ કઇ રીતે એ રહી પણ શકે અહીં ?
વાંચન-લેખન ને સાથ મનન જોખમી તો છે.
ચળકાટ સૌને એનો પમાડે છે મોહ બહુ,
દુનિયા મહીં સોનાનું હરણ જોખમી તો છે.
તન્હાઇ તો એથી ય વધારે છે જોખમી !
લોકોનું આગમન ને ગમન જોખમી તો છે.
જો હોય કાચબાની ગતિ – મોડું થઇ શકે,
હદથી વધારે હોય ઝડપ; જોખમી તો છે.
સંબંધ રોજ રોજ વધારો ભલે ‘પ્રણય’,
મારગ એ જોખમી છે; કળણ જોખમી તો છે.
તા. ૨૫-૦૭-૨૦૨૨
શ્રીજિત મુખરજીની બંગાળી ફિલ્મ “ઉમા” લોકભોગ્ય અને રસપ્રદ છે. તેમ છતાં થોડા ફેરફાર સાથે મુખરજી આને હજી વધારે સુગઠિત અને અસરકારક બનાવી શક્યા હોત.
દિગ્દર્શક મુખરજીનો અતિ ઉત્સાહ “ઉમા”ની મુખ્ય મર્યાદા છે — અને તે એ રીતે કે ઘણા ય પ્રસંગોમાં જરૂર વગરનું લંબાણ તે નિવારી શક્યા નથી. મુખ્ય કથાનકના પ્રવાહમાં ઘણી બધી બાબતોનો સમાવેશ કરવાના લોભને કારણે કેટલાક પ્રસંગો બિનજરૂરી રીતે લંબાઈ ગયા છે. તેને કારણે ફિલ્મની ગતિ ધીમી અને અસર થોડી ફિસ્સી થઈ જાય છે. એક ઉદાહરણ : હિમાદ્રિ એના મિત્રો સાથે બ્રહ્માનંદ ચક્રવર્તિ સમક્ષ આ પૂજાનો પ્રસ્તાવ મૂકવા જાય છે ત્યારે, ચક્રવર્તિની નિરાશાવાદી માનસિક સ્થિતિની ભૂમિકા સમજાવવા, તેની પત્ની સાથેના તેના ક્ડવાશભર્યા સંબંધોનું નિરૂપણ છે. આ પ્રસંગનું જે રીતનું લંબાણ અહીં છે, તેને બદલે તે અંગેનો થોડોક જ ભાગ દર્શાવીને વધુ અસરકારકતા ઊભી કરી શકાઈ હોત.
सेवा वाली इला भी ऐसा ही एक नमूना थीं. गांधी ने सीधे उन्हें नहीं गढ़ा था, गांधी ने उन्हें छुआ था वैसे ही जैसे महानात्माएं हमें दूर से छूती हैं और गहरे आलोकित करती हैं. जहां तक मैं जानता हूं, 7 सितंबर 1933 को जनमी और 2 नवंबर 2022 को जिस इला भट्ट का अवसान हुआ, उन्हें कभी गांधी का सीधा साथ नहीं मिला और न वे गांधी आंदोलन में शरीक ही रहीं. होना संभव भी नहीं था. वकील पिता तथा महिलाओं के सवालों पर सक्रिय मां की बेटी इला तब 15 साल की थीं और स्कूलों-कॉलेजों की सीढ़ियां चढ़ रही थीं जब गांधी मारे गए. इसलिए उनके जीवन में गांधी को किसी पिछले दरवाजे से ही दाखिल होना था. वे उसी तरह दाखिल हुए भी. उनके साथ मिल-बैठ कर, बातें करते हुए मुझे सहज महसूस होता था कि यह गांधी की आभा से दीपित आत्मा है. वे छोटी कद-काठी की थीं, धीमी, मधुर आवाज में बोलती थीं जिसमें तैश नहीं, तरलता होती थी लेकिन आस्था की उनकी शक्ति न दबती थी, न छिपती थी. बहस नहीं करती थीं बल्कि बहसें उन तक पहुंच कर विराम पा जाती थीं क्योंकि आत्मप्रत्यय से प्राप्त एक अधिकार उनकी बातों में होता था. वे तर्कवानों की बातों की काट नहीं पेश करती थीं. काटना या तुर्की-ब-तुर्की जवाब देने जैसे हथियारों का वजन उठाना उनके व्यक्तित्व के साथ शोभता ही नहीं था लेकिन एक मजबूत इंकार की अभिव्यक्ति में वे चूकती भी नहीं थीं. सादगी की गरिमा और आत्मविश्वास का साहस उनमें कूट-कूट कर भरा था.
पहुंचे अहमदाबाद जहां एक मजदूर आंदोलन की खिंचड़ी पक रही थी. साराभाई-परिवार के कपड़ा मिलों का साम्राज्य तब बहुत बड़ा था. यहां के मजदूरों के संघर्ष की कमान गांधी ने संभाली. वह पूरी कहानी छोड़ कर इतना ही कि उस संघर्ष के गर्भ से पैदा हुआ मजूर-महाजन संगठन मजदूर आंदोलनों के इतिहास में गांधी की अपनी देन है. इला की ‘सेवा’ के पीछे मजूर-महाजन संगठन से मिला अनुभव था.