રમેશ ઓઝા

મંગળવારે ગૃહ પ્રધાન અમિત શાહે વિરોધ પક્ષોને સલાહ આપી હતી કે મણિપુરની સ્થિતિ એટલી બધી ગંભીર છે કે તેણે મણિપુર વિષે સંસદમાં રચનાત્મક ચર્ચા કરવી જોઈએ.

બોલો. આપણને તો આ વાતની ખબર જ નહોતી કે મણિપુરમાં સ્થિતિ ગંભીર છે. આપણને તો એમ લાગતું હતું કે વડા પ્રધાને ૭૯ દિવસ સુધી બોલવાની જરૂર ન પડી અને એ પછી મણિપુર વિષે માત્ર ૩૦ સેકન્ડ બોલ્યા તો સ્થિતિ સામાન્ય હોવી જોઈએ. એની વચ્ચે કર્ણાટકમાં ચૂંટણી પ્રચાર કર્યો, સેંકડો ટન ફૂલ ઉડાડ્યાં, ગળું બેસી જાય એટલાં ભાષણ કર્યા, નવાં સંસદભવનનું ઉદ્ઘાટન કર્યું, વિદેશયાત્રાઓ કરી, ભારતની પૂર્વ દિશા તરફ મોઢું પણ ન કર્યું, મણિપુરના કોઈ પ્રતિનિધિમંડળને મળવાની જરૂર ન લાગી આ બધું જોતાં એમ લાગતું હતું કે મણિપુરની સ્થિતિ ગંભીર નહીં હોય. આપણા વડા પ્રધાન એટલા બધા અસંવેદનશીલ થોડા છે કે મણિપુરમાં સ્થિતિ ગંભીર હોય અને બોલે પણ નહીં!

આ જ રાહે આપણે એમ પણ માનીને ચાલવું જોઈએ કે ચીનની સરહદે પણ સ્થિતિ ગંભીર નથી અને ભારત ઉપર કોઈ જોખમ નથી. ચીન છાતી પર ચડીને બેઠું છે, ચીન કબજો કરેલ ભૂમિ ખાલી કરતું નથી, લદાખમાં ૬૪માંથી ૨૭ પેટ્રોલિંગ થાણાં ભારતે ગુમાવી દીધાં છે જ્યાં ભારતીય લશ્કર જઈ શકતું નથી, ચીને અરુણાચલ પ્રદેશનું અને તેનાં શહેરો અને પ્રદેશોનાં નામ બદલી નાખ્યાં છે, અરુણાચલ પ્રદેશના નવા નકશા બનાવ્યા છે, ભૂતાને ભારત સાથેની સમજૂતી તોડીને ભારતને બાજુએ મૂકીને સીધી ચીન સાથે સરહદી વાટાઘાટો શરૂ કરી છે, ભૂતાન બારોબાર ચીન સાથે સમજૂતી કરી રહ્યું છે, નેપાળે ભારતનાં પ્રદેશ પર દાવો કર્યો છે અને નકશા બદલી નાખ્યાં છે વગેરે વાતો થઈ રહી છે એ ખોટી હોવી જોઈએ. આપણા વડા પ્રધાન એટલા બધા બેજવાબદાર થોડા છે કે સરહદે આટલું બધું બની રહ્યું હોય અને એક શબ્દ બોલે પણ નહીં!

ના ના, એવું ન બને. સંરક્ષણ પ્રધાન રાજનાથ સિંહ અને વિદેશ પ્રધાન એસ. જયશંકર વળી ક્યારેક ક્યારેક ચીન સાથેની સ્થિતિની ગંભીરતા વિષે અને ચીનની આડોડાઈ વિષે બોલે છે એ તેમનું ઉતાવળાપણું હોવું જોઈએ અથવા અજ્ઞાન. અમિતભાઈ પણ મણિપુરની સ્થિતિ વિષે વિશેષ જાણતા હોય એવું લાગતું નથી અથવા સ્વભાવ ઉતાવળો હોવો જોઈએ. બાકી આપણા વડા પ્રધાન અસંવેદનશીલ અને બેજવાબદાર ન હોઈ શકે.

આંખ ફેરવી લેવાથી અને મૂંગા રહેવાથી પરિસ્થિતિની ગંભીરતા આપોઆપ ઘટી જાય છે એવી રાજકીય સમજનો ભારતને પહેલીવાર અનુભવ થઈ રહ્યો છે. એમાં કોઈ શંકા નથી કે ઉપેક્ષા પણ એક પ્રતિક્રિયા છે અને પ્રતિસાદ પણ છે. માતા પણ પ્રારંભમાં બાળકની માગણીની, ફરિયાદની, જીદની, રુદનની ઉપેક્ષા કરે છે. એ તેની પ્રતિક્રિયા અને પ્રતિસાદ બન્ને હોય છે. પણ પ્રારંભમાં. જ્યારે તેને ખાતરી થવા લાગે કે બાળક પોતાની વાત છોડતું નથી કે ભૂલતું નથી ત્યારે માતા તેના તરફ ધ્યાન આપે છે. એમાં જવાબદાર માતાની સમજદારી અને વાત્સલ્ય બન્ને જોવા મળે  છે. કેટલી ઉપેક્ષા કરવી અને ક્યારે અને કેવો પ્રતિસાદ આપવો એનું ભાન હોવું જોઈએ. પણ એ ત્યારે જ બને જ્યારે સાચી નિસ્બત હોય.

પણ કોઈ માતા એમ કહે કે ગમે તે થાય નહીં બોલું તે નહીં બોલું, નહીં સામે જોઉં તે નહીં જ જોઉં, નહીં તેડું તે નહીં જ તેડું, નહીં બોકિયો લઉં તે નહીં જ લઉં તો એવી માતા વિષે તમે શું કહેશો? એમાં કયું તત્ત્વજ્ઞાન કામ કરે છે અથવા કઈ સમજદારી છે એ મારી સમજની બહાર છે! અને ત્યારે જ્યારે આખું ગામ એ રુદન કરતાં બાળક તરફ જોતું હોય, તેના માટે સહાનુભૂતિ ધરાવતું હોય, તેને સાંભળો, તેને કાન આપો એવી સલાહ આપતું હોય, પરાયા લોકો બાળકને છાનું રાખવાનો પ્રયાસ કરતા હોય, તેના દુઃખમાં ભાગીદાર થવાનો પ્રયાસ કરતા હોય ત્યારે પણ ગમે તે થાય નહીં બોલું … વાળો અભિગમ ધરાવવો એ જેવા તેવાનું કામ નથી. આપણા વડા પ્રધાન કોઈક ઊંડી આધ્યાત્મિક તાકાત ધરાવતા હોવા જોઈએ. આધ્યાત્મિકતાના આ સ્વરૂપનો જગતને પહેલીવાર પરિચય થઈ રહ્યો છે. એ અર્થમાં આપણા વડા પ્રધાન વિશ્વગુરુ છે.

ઉપેક્ષા એ શક્તિ છે, પણ મર્યાદિત પ્રમાણમાં. જો ઉપેક્ષા હદબહાર કરવામાં આવે તો એ વિસ્ફોટક બને છે. પરાજયની પીડા કરતાં ઉપેક્ષાની પીડા વધારે ચુભતી હોય છે. પરાજય માટે તો આપણે પણ જવાબદાર હોઈએ છીએ, પણ હળહળતી ઉપેક્ષા માટે ઉપેક્ષા કરનારા જવાબદાર હોય છે. અમારી સાથે વાત તો કરો! અમને અમારી ભૂલ તો બતાવો! અમારી પાસેથી શું ઈચ્છો છો એ તો કહો! પ્લીઝ પ્લીઝ વાત તો કરો! યાદ રહે, મણિપુર એક સરહદી રાજ્ય છે અને ચીન ઇશાન ભારતનાં ખાસ્સા મોટા હિસ્સા પર દાવો કરીને તેની ઉત્તરે છાતી પર બેઠું છે. અને બીજું નવ વરસથી મૂંગા રહેવાની અને આંખ ફેરવી લેવાની નીતિ અપનાવવામાં આવી રહી છે. કોઈ ફાયદો થયો? અંગત અને સરકારની પ્રતિષ્ઠામાં વધારો થયો કે ઘટાડો?

અને છેલ્લે, આંખ મીંચી દેવાથી અને મૂંગા થઈ જવાથી વાસ્તવનો અંત આવે છે ખરો? આ ખોટનો સોદો છે.

પ્રગટ : ‘વાત પાછળની વાત’, નામક લેખકની કટાર, “ગુજરાતમિત્ર”, 27 જુલાઈ 2023

BJP has been in power for the last nine years. The opposition parties have gradually realized that it is not ruling on the lines of the Constitution and neither for inclusive India which should be based on Liberty, Equality, Fraternity and Justice. BJP has also been using the agencies like ED, CBI as the major tool to weaken the opposition parties apart from its policies which on one hand have given boost to the Crony capitalists, and also has been undermining the democratic freedoms. Its politics is centered on the issues related to identity, Ram Temple, Love Jihad and many other jihads, Cow-Beef and hyper nationalistic postures against one neighbor. Its policies have increased the sufferings of the average and poor sections of society, be it the demonetization. Covid 19 lockdown at short notice or be it the rising unemployment, problems of farmers, increasing atrocities against dalits, Adivasis women and religious minorities. One can go on and on.

The selective use of Central agencies is one of the major concerns apart from realization that BJP is the richest national party, enhancing its riches through electoral bonds. PM care fund is another of the mechanisms which is disturbing the applecart of our system. To cap it all BJP has vast support of manpower from the various affiliates of RSS, which without fail; work for this party during elections. All this has made the non BJP parties to come together and form an alliance, INDIA (Indian National Developmental Inclusive Alliance). This got formulated in their second conclave in Bangalore where 26 opposition parties met, to save democracy and constitution and to take on the might of BJP, whose organization goes from booth level to national level and works as a well oiled machinery.

As their coming together is becoming more and more realistic, BJP woke up to the march of the opposition parties. The first thing they did was to bring the NDA from the freezer and tried to put together some38 parties, few known and most unknown rag tags, together under the umbrella of NDA. Most of the party leaders were bowing to the supreme leader, whose photo was the only one which was on the banner. They were deeply stung by the brilliant acronym INDIA. Apart from denigrating these opposition parties some of their leaders also said it is improper to use this acronym. As per them use of the name of INDIA will have undue influence and will be a personation at elections,” news agency ANI reported. They also filed a police complaint at Barakhamba police station in Delhi.  

Assam Chief Minister Hemant Biswa Sarma has tried to take comment at different levels. As per him, our civilizational conflict is pivoted around India and Bharat. The British named our country India and we must try to free ourselves from colonial legacies. Our forefathers fought for Bharat and we will continue to work for Bharat.”

Responding sternly to him, Jairam Ramesh of Congress tweeted, “His (Sarma’s) new mentor, Mr. Modi, gave us Skill India, Start-up India and Digital India—all new names for ongoing programmes. He’s asked CMs of different states to work together as ‘Team India’. He even made an appeal to Vote India! But when 26 political parties call their formation INDIA (Indian National Developmental, Inclusive Alliance), he throws a fit and says use of India reflects ‘colonial mentality’! …”

Stung by this he changed ‘BJP for India’ to ‘BJP for Bharat’ on his twitter handle! As such civilzational conflict and values, which he is mentioning, are being articulated by many pro Hindutva writers. JNU Vice chancellor Shantishri Dhulipudi Pandit pointed out “Reducing India to a civic nation bound by a Constitution disregards its history, ancient heritage, culture and civilization” Many other writers from this stable are saying that civilizational values, should be given preference over values of Indian Constitution.

Their interpretation of Indian civilization is narrow; it harps on mainly Brahmanical traditions of Hinduism. The interaction with Greeks, Huns is ignored and the coming of Islam and Christianity is looked down upon as being a ‘foreign’ invasion on our civilization. This narrative is totally in contrast to the understanding of Indian civilization aptly put by Jawaharlal Nehru, “She was like some ancient palimpsest on which layer upon layer of thought and reverie had been inscribed, and yet no succeeding layer had completely hidden or erased what had been written previously…”

The worldview of Hemant Sarma and company is fixated on the glorious past where the Brahmanical values ruled. In their view even the great Indian traditions contributed by Charvak,Buddha, Mahavir, Emperor Ashok, the contributions of Bhakti-Sufi traditions have no place. Their immense hatred for ‘left’ historians like Romila Thapar, Irfan Habib, Ramsharan Sharma, Harbans Mukhia and the like is also rooted in their view of the civilization revolving around birth based caste and gender hierarchy. These professional historians brilliantly brought out the deeper dynamics of society, they were concerned not just about the ‘religion of the ruler’ but deeply outlined the lives of dalits, women, Adivasis among others, the real diversity of Indian civilization.

As such the colonial legacy is carried on today by the likes of rightwing stream which looks at history through the constructs of colonial masters. Their goal was to divide the society along religious lines so they introduced ‘communal historiography (looking at history ‘though religion of the king). This is the premise of the likes of Hemant Sarma. Capping the communal historiography they have added the upper caste-patriarchal notions in their narrative and have made this the basis of their exclusive politics.

Their main obstacle is the Indian Constitution. As Indian nationalism started growing they began glorifying Manusmriti and its laws and labeled ‘Muslims, Christians and Communists’ as the internal threat to their nationalism. The opposition to the Indian Constitution has been openly articulated by this politics, most clearly by K.Sudarshan, previous RSS Sarsanghchalak, who said the constitution was of no use for the people of the country”.

Undoubtedly the opposition to INDIA of the opposition parties is a major step to oppose the inclusive values of our civilization. As such, the Indian constitution itself is an outcome of evolving Indian civilization. The opposition to the INDIA alliance is also rooted in the thesis which sees ‘civilizations in clash’ (Samuel Huntington), in contrast to what UN report which emphasizes on Alliance of Civilizations, well articulated in Nehru’s above quote. Hope INDIA prevails over the divisive politics of the likes of Hemant Sarma.

https://rampuniyani.com/india-vs-bharat/

“હલ્લો, કોણ? કૈલાસભાઈ!”

“બોલ દોસ્ત! શું હુક્કમ છે!”

“આ વરસે મારે મારી કૉલેજના ગુજરાતી સાહિત્ય મંડળનું ઉદ્ઘાટન આપણા પ્રિય કવિ માઘવ દવે પાસે કરાવવું છે.”

આ માઘવ દવે છે કોણ? અને એનાથી કૈલાસ પંડિત અપરિચિત! કવિ હરીન્દ્ર દવેને હું વહાલમાં માઘવ દવે કહું છું. હરીન્દ્રભાઈને શા માટે માઘવ દવે કહું છું તે મારે ફોડ પાડીને કૈલાસભાઈને સમજાવવું ન પડ્યું.

“આ વરસે તું તારી કૉલેજના ગુજરાતી સાહિત્ય મંડળનું ઉદ્ઘાટન હરીન્દ્રભાઈ પાસે કરાવે એ બહુ જ ખુશીની વાત છે! પણ આમાં તને મારી ક્યાં જરૂર પડી!”

“કૈલાસભાઈ, વ્યક્તિગત રીતે હરીન્દ્રભાઈને હું ઓળખતો નથી. એટલા મોટા ગજાના સર્જકને કઈ રીતે મળી શકું? જો તમે મારી સાથે આવો અને હરીન્દ્રભાઈને મારા વતી વિનંતી કરો તો કદાચ કામ પળવારમાં પતી જશે!

“અરે! સાંભળ, તારે કોઈ ઓળખાણની જરૂર નથી. હરીન્દ્રભાઈ એક પ્રેમની મૂર્તિ છે અને તેનું કાર્યાલય એક મંદિર છે. તેમને મળવા તારે કોઈ પૂજારી કે વચ્ચેના દલાલની જરૂર નથી કદાચ હું સાથે હોઉં કે ન હોંઉં તને કશો ફરક પડવાનો નથી. જેટલું વહાલ હરીન્દ્રભાઈ મને કરશે એટલો જ પ્રેમ એ તને કરશે.”

“કૈલાસભાઈને સાથે આવવા માટે ફોન પર મેં જીદ ચાલુ રાખી એટલે તેમણે મને કહ્યું, સારું આપણે કાલે સાંજે જવાનું નક્કી રાખીએ.”

બીજે દિવસે ઝરમર વરસતી સાંજે અમે તેમના ‘જનશક્તિ’ કાર્યાલયમાં જઈ ચઢ્યા. હરીન્દ્રભાઈ ચોપડાનાં થોથાં તેમ જ ફાઈલોના ઢગલાં વચ્ચે કામમાં પરોવાયેલાં હતા.

કૈલાસભાઈએ ટેબલ પર ટકોરો માર્યો. હરીન્દ્રભાઈએ ફાઈલમાંથી નજર ઊંચી કરી.

“અરે! કૈલાસ …. તું … આવ દોસ્ત!

આવ … અને જાણે હું તેમને કોઈ અંગત પરિચિત મિત્ર ન હોઉં એટલા જ આદરભાવથી કેમ છો? એમ મને પૂછતા તેમણે કહ્યું, ‘જો તમને જરા વાંઘો ન હોય તો પેલી ખુરસીને જરા નજદીક ખેંચી લ્યો.”

થોડીક હળવી વાતચીત બાદ મેં હરીન્દ્રભાઈને કહ્યું, “ખાસ આજ તમને મળવા આવવાનું કારણ આ વરસે મારી કૉલેજના ગુજરાતી સાહિત્ય મંડળનું ઉદ્ઘાટન તમારા હસ્તક કરાવવાની અમારી ઈચ્છા છે!”

“બે હાથ જોડતા તેઓ નમ્ર ભાવે બોલ્યા, “આપણ મહામુંબઇમાં ઘણા વિદ્વાન સાહિત્યકારો છે. આમ કારણ વિના અમથા તમે મને ક્યાં ચણાના ઝાડે ચઢાવો છે!?”

…. અને એ જ વખતે કૈલાસ પંડિતે માઘવ દવે વાળી વાત છેડી!

નાના બાળકની જેમ ખિલખિલાટ હસતા હરીન્દ્રભાઈ બોલ્યા, માઘવને પામવા કરતાં તો તેને શોઘવામાં વઘારે મજા છે. એ જો આપણને એક વાર મળી જાય તો પછી માઘવ પ્રત્યે જે એક પ્રેમનું અદ્ભુત રહસ્ય છે તે પૂર્ણ થઈ જાય મારી દૃષ્ટિએ માઘવના મિલન કરતાં તેના વિરહમાં ઝઝૂમવામાં જ આનંદ છે.” આમ કહી, મેજ પર પડેલ ડાયરીમાં નજર નાખતાં મારું ભાવભીનું આમંત્રણ સ્વીકારતાં એમણે નક્કી કરેલ તારીખમાં સમય સ્થળની વિગત ટપકાવી લીઘી.

૧૯૯૩માં હું અમેરિકાથી સાતઆઠ અઠવાડિયાં માટે મુંબઈ ગયો હતો. એપ્રિલ મહિનાની એક ઘોમઘખતી બપોરે મુંબઈના ફોર્ટ વિસ્તારમાં આંટાફેરા કરતા હું અને કૈલાસ પંડિત કવિ હરીન્દ્ર દવેના ‘જન્મભૂમિ’ કાર્યાલયમાં જઇ ચઢ્યા. ચાપાણી અને વાતોના ગપાટા મારતા કૈલાસભાઈને અચાનક કંઈક યાદ આવી ગયું. વાતને વચ્ચેથી અટકાવીને પૂછી નાખ્યું, “તમને સુખનવર શ્રેણીના બે સેટ મળી ગયાને?”

“હા, મળી ગયા. લગભગ છએક મહિના થયા હશે!” પણ કૈલાસ તને ખોટું ન લાગે તો એક વાત કહું, મને સુખનવર શ્રેણી અઘૂરી લાગી!”

“તમે કઈ રીતે તેને અઘૂરી ગણો છો? બહુ જ મહેનત મુશ્કેલીથી અમે વીસ ઉત્તમ કક્ષાના ગઝલકારોને તારવીને પ્રગટ કર્યા છે!”

“કૈલાસ, તું આ વાત અંગત તારા મન પર ન લઈશ … આ તો મારો ખુદનો અભિપ્રાય છે! કદાચ હું સાચો ન પણ હોઉં. જ્યાં લગી આ શ્રેણીમાં રાજેન્દ્ર શુકલ, મુકુલ ચોકસી, રઈશ મનીઆર કે પછી, જયેન્દ્ર શેખડીવાલા, જેવા યુવાન ગઝલકારોનો સમાવેશ ન થયો હોય ત્યાં સુઘી મારી દૃષ્ટિએ આ સુખનવર શ્રેણી અઘૂરી જ ગણાય”.

“હરીન્દ્રભાઈ, તમારી આ વાતને હું માનું છું પણ અમારે સમયની ગણતરી કરીને પ્રગટ કરવાના ફકત આંગળીના વેઢે ગણી શકાય એટલા ઉત્તમ ગઝલકારો! એટલે અમે આ શ્રેણીમાં દરેક ગઝલકારને સ્થાન નથી આપી શક્યા!”

“કૈલાસ, જો તમારે આ શ્રેણીમાં ફકત ગણતરી કરીને જ ગઝલકારોને સ્થાન આપવાનું હતું તો પછી તમારે મને આ શ્રેણીમાંથી બાકાત રાખવો હતો. મારા બદલે રાજેન્દ્ર શુકલ કે બીજા કોઈ સારા યુવાન કવિમિત્રને સ્થાન આપવું હતું.”

કૈલાસભાઈએ પોતાના અસલ તોફાની મિજાજ પ્રમાણે વળતો જવાબ આપતાં જણાવ્યું, “હરીન્દ્રભાઈ, તમારી જેમ બીજા કોઈ કવિમિત્ર અચૂક ટકોર કરત કે આ સુખનવર શ્રેણી હરીન્દ્ર દવે વિના અઘૂરી છે!”

હરીન્દ્રભાઈએ પોતાના સ્વભાવ પ્રમાણે હસતાં હસતાં પરાજય સ્વીકારતાં કહ્યું કે “આ જગતને કૈલાસ, આપણે કોઈ પણ રીતે ન પહોંચી શકીએ! ચાલ દોસ્ત! આ ઘડીયે બઘું ભૂલી જઈએ અને ચા પીએ. હવે તો તું ખુશને!”

e.mail : preetam.lakhlani@gmail.com