Opinion Magazine
Number of visits: 9667092
  •  Home
  • Opinion
    • Opinion
    • Literature
    • Short Stories
    • Photo Stories
    • Cartoon
    • Interview
    • User Feedback
  • English Bazaar Patrika
    • Features
    • OPED
    • Sketches
  • Diaspora
    • Culture
    • Language
    • Literature
    • History
    • Features
    • Reviews
  • Gandhiana
  • Poetry
  • Profile
  • Samantar
    • Samantar Gujarat
    • History
  • Ami Ek Jajabar
    • Mukaam London
  • Sankaliyu
    • Digital Opinion
    • Digital Nireekshak
    • Digital Milap
    • Digital Vishwamanav
    • એક દીવાદાંડી
    • काव्यानंद
  • About us
    • Launch
    • Opinion Online Team
    • Contact Us

શરદ પવારને એન.ડી.એ.માં લેવા આટલા ધમપછાડા શા માટે ?

રમેશ ઓઝા|Opinion - Opinion|20 August 2023

રમેશ ઓઝા

અજિત પવારને મહારાષ્ટ્રના મુખ્ય પ્રધાન બનવું છે અને બી.જે.પી. તેમને બનાવવા પણ તૈયાર છે, પણ શરત એ છે કે તેઓ તેમના કાકા શરદ પવારને શાસક મોરચામાં લઈ આવે. તેમને કેન્દ્રમાં પ્રધાન બનાવવામાં આવશે અને તેમને જો પ્રધાન ન બનવું હોય તો તેમની દીકરી સુપ્રિયા સુલેને કેબિનેટ પ્રધાનના દરજ્જા સાથે કેન્દ્રમાં પ્રધાન બનાવવામાં આવશે. જો અજિતદાદા કાકાને ન લાવી શકે તો બી.જે.પી.ને હવે તેમની ખાસ કિંમત નથી. આ એ જ શરદ પવાર છે જેના વિષે અજિત પવારે હજી ત્રણ મહિના પહેલાં કહ્યું હતું કે કાકા વૃદ્ધ થઈ ગયા છે અને વૃદ્ધોએ યુવાનો માટે જગ્યા કરી આપવી જોઈએ.

ગયા અઠવાડિયે અજિત પવાર અને શરદ પવાર વચ્ચે પૂનામાં એક ઉદ્યોગપતિના ઘરે ગુપ્ત બેઠક યોજાઈ હતી. કાકા-ભત્રીજા અને યજમાન સિવાય કોઈને આની જાણ નહોતી, એટલે સંભવતઃ ગુપ્તતા જળવાઈ રહી હોત, પણ એ વાત બહાર આવી ગઈ. હોબાળો મચ્યો અને પવારના ઈરાદા વિષે અનેક પ્રકારની અટકળો કરવામાં આવી. શરદ પવારની મથરાવટી મેલી છે. પહેલીવાર મહારાષ્ટ્રમાં કાઁગ્રેસે પવારના ઈરાદા વિષે શંકા કરી અને જાહેરમાં પૂછ્યું કે તેમણે તેમની ભૂમિકા સ્પષ્ટ કરી દેવી જોઈએ.

આ તો શરદ પવાર છે. ભમરડો જ્યાં સુધી જોરમાં ફરતો હોય ત્યાં સુધી ફરવા દે અને પછી જ્યારે ધીમો થવા લાગે ત્યારે ખુલાસો કરે. તેમણે કહ્યું કે તેઓ એન.ડી.એ.માં જોડાવાના નથી કે કેન્દ્રમાં પ્રધાન બનવાના નથી. તેઓ વિરોધ પક્ષોના મોરચામાં જ રહેશે અને ૨૦૨૪ની ચૂંટણીમાં નરેન્દ્ર મોદી અને બી.જે.પી.ને પરાસ્ત કરવા પોતાનું યોગદાન આપશે. તેમણે અજિત પવારને કહ્યું હતું કે તેમનું જૂથ શરદ પવારનો ફોટો વાપરવાનું બંધ કરી દે અને જો એમ નહીં કરે તો કાનૂની કારવાઈ કરવામાં આવશે. તેમણે ચૂંટણી પંચને પણ કહી દીધું હતું કે તે શિવસેનાની બાબતમાં બન્યું હતું એમ અજિત પવારને પક્ષ અને પક્ષનું ચૂંટણીચિહ્ન આપી દે તો પણ કોઈ ફરક નથી પડવાનો. એ સિવાય તેમણે ગુરુવારે બીડમાં રેલી યોજવાની જાહેરાત કરી હતી જે સફળતાપૂર્વક યોજાઈ હતી. દેખીતી વાત છે કે ગુપ્ત બેઠકની વાત પવાર-જૂથે લીક કરી હોવી જોઈએ. અહીં યાદ અપાવી દઉં કે પક્ષમાં બળવો કર્યા પછી, મહારાષ્ટ્રના પ્રધાનમંડળમાં સ્થાન પામ્યા પછી અને પવાર હવે વૃદ્ધ થઈ ગયા છે એટલે તેમણે નિવૃત્ત થઈ જવું જોઈએ એવી સલાહ આપ્યા પછી માત્ર બે જ દિવસમાં એન.સી.પી.ના નેતાઓ સાગમટે શરદ પવારના આશીર્વાદ લેવા યશવંતરાવ ચવ્હાણ સેન્ટરમાં પહોંચી ગયા હતા. તેઓ આવી રહ્યા છે તેની તેમણે પવારને જાણ પણ નહોતી કરી.

દસ અજિત પવારને લઈ જાવ, પણ એક શરદ પવાર વિના મહારાષ્ટ્રમાં રાષ્ટ્રવાદી કાઁગ્રેસ પક્ષનું રાવણું અધૂરું છે, એટલું જ નહીં, મહારાષ્ટ્રમાં બી.જે.પી. માટે જીતવું અઘરું છે એ પવાર સાબિત કરી આપવા માગતા હતા અને પૂનાની ગુપ્ત બેઠક દ્વારા તેમણે તે સાબિત કરી આપ્યું. દરેક પક્ષને તોડવાની તમારી પાસે તાકાત છે, મહારાષ્ટ્રમાં બે પક્ષને તમે તોડી ચુક્યા છો, અઢળક પૈસા છે, સ્પીકર, ગવર્નર, ચૂંટણીપંચ, અદાલતો અને મીડિયા તમારા કબજામાં છે અને તમારા માટે કામ કરી રહ્યા છે તો પછી શરદ પવારને એન.ડી.એ.માં લેવા માટે આટલા ધમપછાડા શા માટે કરવામાં આવે છે? શા માટે એક વરસથી મુંબઈ સહિતની પાલિકાઓની ચૂંટણીઓ જાહેર કરવામાં નથી આવતી? આ ચૂંટણીઓ ગયા વરસે સપ્ટેમ્બરમાં થવી જોઈતી હતી. ચૂંટણીપંચ નમાલું છે એટલે એ કહેવામાં આવશે ત્યારે ચૂંટણી જાહેર કરશે. અને હવે તો ચૂંટણીપંચના સભ્યોની પસંદગી માટેની ત્રણ સભ્યોની સમિતિમાંથી મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિને પણ હટાવી દેવાના છે.

મહારાષ્ટ્રમાં રાજકીય અનુકૂળતા પેદા કરવા માટે બે ઓપરેશન કરવામાં આવ્યાં. ગયા વર્ષે શિવસેનામાં ફૂટ પાડવામાં આવી. ગવર્નર, સ્પીકર અને ચૂંટણીપંચની મદદથી ઉદ્ધવ ઠાકરે પાસેથી આખેઆખો પક્ષ છીનવી લેવામાં આવ્યો, બાળ ઠાકરે હયાત નથી એટલે તેમનું નામ અને તસ્વીર વાપરવામાં પણ કોઈ રોકટોક નથી, પણ એ છતાં ય એકનાથ શિંદે અને તેમનું જૂથ કશા કામનાં નથી. કારણ એ છે કે મહારાષ્ટ્રમાં શિવસેનાની આખી કેડર ઉદ્ધવ ઠાકરેની સેના સાથે છે અને લોકોની સહાનુભૂતિ પણ. જ્યારે ખાતરી થઈ ગઈ કે શિવસેના ફોડવાથી ભા.જ.પ.નો સંઘ કાશીએ પહોંચી શકે એમ નથી ત્યારે બીજું ઓપરેશન રાષ્ટ્રવાદી કાઁગ્રેસમાં કરવામાં આવ્યું. એ ઓપરેશન પણ વાંઝિયું સાબિત થઈ રહ્યું છે. શરદ પવાર ન હોય તો અજિત પવારનો કોઈ વિશેષ ખપ નથી. માટે અજિત પવારને કહેવામાં આવ્યું છે કે તમારું મુખ્ય પ્રધાનપદ પાકું, પણ પહેલાં શરદ પવારને લઈ આવો.

અજિત પવારના ધમપછાડા, એકનાથ શિંદે જૂથની ન ઘરના ન ઘાટના જેવી દયનીય અવસ્થા, ચારે બાજુ ખાતર પાડ્યા પછી પણ ભા.જ.પ.ની ઝોળી ખાલીની ખાલી એવી હાસ્યાસ્પદ સ્થિતિ તરફ શરદ પવાર મહારાષ્ટ્રની પ્રજાનું અને આખા દેશનું ધ્યાન ખેંચવા માગતા હતા. માટે પૂનામાં ગુપ્ત બેઠક યોજવામાં આવી હતી જે ગુપ્ત નહોતી રહી. પાંચ દિવસ પછી ફેંકવામાં આવેલો ભમરડો ધીમો પડ્યો ત્યારે તેમણે મોઢું ખોલ્યું. ત્યાં સુધીમાં ચર્ચાનો વિષય હમણાં કહ્યા એ ત્રણ મુદ્દા હતા. મહારાષ્ટ્રમાં ભા.જ.પ.નો સંઘ શરદ પવાર વિના અથવા ઉદ્ધવ ઠાકરે વિના કાશીએ પહોંચી શકે એમ નથી. ગમે એટલી ઘરફોડી કરવામાં આવે, ઝોળી ખાલી જ રહેવાની છે.

નરેન્દ્ર મોદી અને અમિત શાહને લોકસભાની ચૂંટણીની ચિંતા છે. મહારાષ્ટ્ર કે બીજાં કોઈ પણ રાજ્યની વિધાનસભાઓની ચૂંટણીઓની ઝાઝી ચિંતા નથી. રાજ્યોને તો પાછળથી પણ ઘરફોડી કરીને કબજે કરી શકાય એમ છે જે રીતે ગોવા, મહારાષ્ટ્ર, મધ્ય પ્રદેશ અને એ પહેલાં કર્ણાટકને કબજે કરવામાં આવ્યાં હતાં. એમાં પાછું મહારાષ્ટ્ર લોકસભાની ૪૮ બેઠકો ધરાવે છે. આજની રાજકીય વાસ્તવિકતા જોતા ઘણી મોટી સંખ્યા કહેવાય. જો દિલ્હી ગુમાવો તો ઘરફોડીની તક પણ ગુમાવો. આ સિવાય શરદ પવારને જો પટાવવામાં આવે તો વિપક્ષી એકતા અને INDIAના ફુગ્ગામાં પંક્ચર પાડી શકાય.

ઉપર કહ્યું એ બધું વિવેચન સાચું હોય અને તર્કસંગત હોય તો પણ શરદ પવાર વિષે આ દુનિયામાં કોઈ ખાતરીપૂર્વક કાંઈ ન કહી શકે.

પ્રગટ : ‘નો નૉનસેન્સ’, નામક લેખકની કટાર, ‘રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”, 20 ઑગસ્ટ 2023

Loading

ચલ મન મુંબઈ નગરી—210

દીપક મહેતા|Opinion - Opinion|19 August 2023

હિંદુસ્તાનનું પહેલું રેલવે સ્ટેશન લાકડાનું બનેલું  હતું  

ગવર્નરના બંગલામાં આજે ચાલે છે હાફકિન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ  

સ્થળ : મુંબઈ મરાઠી ગ્રંથ સંગ્રહાલય, દાદર, મુંબઈ 

પાત્રો : ગોવિંદ નારાયણ માંડગાંવકર, સ.ગં. માલશે, નાચીઝ દી.મ.

ગોવિંદરાવ : જુઓ, આજે સૌથી પહેલા હું તમને એક સવાલ પૂછીશ : બોરી બંદરનું સ્ટેશન જ્યાં બંધાયું છે ત્યાં જ કેમ બંધાયું? 

માલશે : આપ વિક્ટોરિયા ટર્મિનસની વાત કરો છો?

દી.મ. : આપ છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ ટર્મિનસની વાત કરો છો?

ગોવિંદરાવ : એ બધાં નામ તો પછી આવ્યાં. અસ્સલ નામ તો બોરી બંદર. પણ એ ત્યાં જ કેમ બાંધ્યું ગ્રેટ ઇન્ડિયા પેનેનસુલા રેલવે કંપનીએ? 

દી.મ. : એ તો કંપનીના ઈજનેરોને એ જગ્યા સારી લાગી હશે એટલે.

ગોવિંદરાવ : ના જી. તમે એક વાત નોંધ્યા નથી લાગતા : સ્ટેશન ટ્રેનનું પણ તેના નામમાં ‘બંદર’ છે. જુઓ, એ વખતે રેલવે માટેનાં એન્જિનથી માંડીને નાના સ્ક્રૂ સુધીનો બધો જ સામાન ગ્રેટ બ્રિટનથી લાવ્યા હતા, કારણ તેમાંનું કશું જ એ વખતે આપણા દેશમાં બનતું નહોતું. પણ આટલો બધો સામાન વહાણોમાં આવે તે ઉતારવો ક્યાં? 

દી.મ. : વહાણમાં કેમ? સ્ટીમરોમાં કેમ નહિ?

ગોવિંદરાવ : કારણ એ વખતે સ્ટીમરો હતી જ નહિ! જ્યાં પહેલું રેલવે સ્ટેશન બાંધવાનું હતું તે જગ્યાથી થોડે દૂર ખડકાળ દરિયા કિનારો હતો. નાના મછવા ત્યાં નાંગરતા. પણ તેમાં ચડ-ઉતર કરનારાઓને ખડકોને લીધે ભારે અગવડ પડતી. એટલે પહેલાં તો એ બધા ખડકો તોડીને દૂર કર્યા. પછી ત્યાં કામચલાઉ ‘જેટી’ બનાવી. સૌથી પહેલાં રેલના પાટા લાવ્યા અને બોરી બંદરથી રેલવે સ્ટેશનની જગ્યા સુધી કામચલાઉ પાટા નાખ્યા. પછી બીજો સામાન આવતો ગયો તેમ તેમ એ પાટાની મદદથી તેને સ્ટેશન બાંધવાની જગ્યા સુધી લઈ ગયા. પછી બોરી બંદર સ્ટેશનથી થાણે સુધી પાટા નાખ્યા. પછી ટ્રેનનાં એન્જિન અને ડબ્બા લાવ્યા, વહાણમાં જ હોં! એ વખતે આજના જેવાં કોઈ સાધન-સગવડ નહિ. એટલે બધું કામ મજૂરો જ કરતા. રેલવે લાઈન નખાઈ ગઈ, સ્ટેશન બંધાઈ ગયું, પછી પેલા દરિયા કિનારાથી સ્ટેશન સુધીના પાટા ઉખેડી નાખ્યા. અને હા, એ પહેલું બોરી બંદર સ્ટેશન કાઈ ઈંટ-ચૂનાનું બનેલું નહોતું.

દી.મ. : તો શેનું બનેલું હતું? 

ગોવિંદરાવ : લાકડાનું.

દી.મ. : કેમ લાકડાનું? રેલવે કંપની પાસે પાકું સ્ટેશન બાંધવાના પૈસા નહોતા?

માલશે : ના, એવા વાત નથી. પણ પહેલાં બોમ્બેમાં ઘણાં મકાન લાકડાનાં જ બંધાતાં. અને ગ્રેટ બ્રિટનમાં પણ એમ જ હતું. મહેતા, તમે જૂની અંગ્રેજી કાદમ્બરીઓ – સોરી, તમે તેને શું કહો? હા, નવલકથા – તો વાંચી જ હશે.

દી.મ. : હા, ૧૯મી સદીનું જે કાંઈ હોય તેમાં મને પહેલો રસ પડે.

માલશે : તો એક વાત તમારા ધ્યાનમાં આવ્યા જ હશે. તેમાંની ઘણી નવલકથામાં આગનો બનાવ આવતો હોય છે અને તેને લીધે પાત્રોના જીવનમાં અને તેથી કથામાં પણ, મોટો અણધાર્યો વળાંક આવતો હોય છે. પણ પછી જેમ જેમ ટાઈમ આગળ વધ્યો તેમ તેમ જીવનમાં અને તેથી નવલકથામાં આગના પ્રસંગ ઓછા થતા ગયા. જો કે ૧૮૦૩માં કોટ વિસ્તારમાં બહુ મોટી આગ લાગેલી અને તેમાં ઘણાં બધાં મકાન બળીને ખાખ થઈ ગયેલાં, કારણ એ લાકડાનાં બનેલાં હતાં.

દી.મ. : ઓકે, હવે સમજ્યો. પણ પેલા લાકડાના બોરી બંદર સ્ટેશનના ફોટા જોવા મળે કે નહિ?

ગોવિંદરાવ : ના. 

દી.મ. : પણ કેમ?

માલશે : કારણ એ વખતે હજી આપણા દેશમાં ફોટોગ્રાફીની માંડ શુરુઆત થયેલી, અને તેમાં ય આઉટ ડોર ફોટોગ્રાફી તો વધુ મોડી આવી. પણ લાકડાના ભાયખળા સ્ટેશનનો એક ફોટો મેં જોયો હતો એવું યાદ છે.

લાકડાનું બનેલું ભાયખળા સ્ટેશન

દી.મ. : હા, જી. એ ફોટો તો મેં બી જોયેલો છે. પણ અમારે કેવી મજા? મોબાઈલમાં જ કેમેરા, એક નહિ, બે-ચાર! હાલતાં-ચાલતાં, ઊઠતાં-બેસતાં બસ, મન થાય ત્યારે ફોટા પાડ્યે રાખો!

માલશે : અને પાંચ-પંદર દિવસ પછી ડિલીટ કરતા જાવ!

ગોવિંદરાવ : તમને બીજી એક મજેની વાત કહું, મહેતા. ૧૮૭૮માં જ્યાં વિક્ટોરિયા ટર્મિનસનું આલિશાન મકાન બાંધવાનું શુરુ થયું એ જગ્યાએ લાકડાનું બોરી બંદર સ્ટેશન આવેલું નહીં હતું. એ આવેલું હતું આજના સી.એસ.એમ.ટી. અને મસ્જિદ બંદર સ્ટેશનની વચ્ચે.

દી.મ. : પણ સ્ટેશનની જગ્યા બદલી કેમ?

માલશે : જેથી ટ્રેન વહેવાર ખોરવાય નહિ.

ગોવિંદરાવ : એટલે સુ કર્યા કે પહેલાં વી.ટી.નું આલેશાન મકાન બાંધ્યું, પ્લાટ ફોરમ વગેરે બાંધ્યા, અને પછી લાકડાના બોરી બંદરથી નવા વી.ટી. સુધી પાટા નાખ્યા અને ટ્રેનોને નવા સ્ટેશન સુધી દોડતી કરી. થોડા વખત પછી પેલું જૂનું, લાકડાનું સ્ટેશન તોડી પાડ્યું. 

માલશે : આ મહેતાએ ભાયખળાનાં નામ લીધા તેના પરથી એક વાત યાદ આવ્યા. એક વખત હતો જ્યારે મુંબઈમાં પીવાના પાણીના ઘણા જ તકલીફ હતા. વસતી ઓછી હતી ત્યાં સુધી તો કૂવા-વાવડીના પાણીથી લોકો જેમતેમ કામ રોડવતા. પણ પછી વસતી વધતી ગઈ તેમ પાણીની હાલાકી વધવા લાગી. એટલે શહેરમાં જુદી જુદી જગ્યાએ સખી-દાની પુરુષોએ તળાવ ખોદાવ્યાં. આવા એક તળાવ ભાયખળામાં શેઠ માણેકજી ખરશેદજીએ ખોદાવેલા. એ કાંઈ મોટા શાહુકાર નહિ હતા. સ્મોલ કોઝ કોર્ટમાં તીસરા જજ હુતા.

ભાયખળા સ્ટ્રીટ ૧૯૨૩

ગોવિંદરાવ : એ જમાનામાં ધીમે ધીમે ભાયખળાના મહત્ત્વ વધતા જતા હતા. ગોરા સૈનિકોનાં છોકરા અને છોકરીને ભણાવવા માટે અહીં બે અલગ નિશાળ હતી. છેક ૧૭૧૯માં એ શુરૂ થઈ હતી. જો કે એ શુરૂ થઈ હતી કોટ વિસ્તારમાં આવેલી ગોરા સૈનિકો માટેની બરાકની પાસે. પછી ૧૮૩૮માં બે નવાં મકાન ભાયખળામાં બાંધી તેને અહીં ખસેડી. આ સ્કૂલો માટેનાં બે મકાન બાંધવાનો કુલ ખરચ ૬,૧૯૦ રૂપિયા જેટલો આવ્યો હતો. તેનાથી થોડે દૂર રણમલ લાખા નામના એક લુવાણાએ મોટું મંદિર બંધાવેલું. તેની પાછળ ૫૦-૬૦ હજાર રૂપિયા ખરચેલા એમ કહેવાય છે. 

માલશે : પછી તો ભાયખળાથી માજગાંવ સુધી મોટા, સુંદર બંગલા અંગ્રેજો, પારસીઓ, ગુજરાતી વાન્યાઓ, મુસલમાનો, અને યહૂદીઓએ બંધાવ્યા. મોટો બંગલો. એની સાથે મોટો, સુંદર બગીચો. એમાં પાણીનાં ઝરણાં, ફુવારા. ક્યાંક નાનું તળાવ બનાવી તેમાં રંગબેરંગી માસળી તરતી મૂકે. 

ગોવિંદરાવ : અને મલબાર હિલ પરનો ગવર્નરનો બંગલો તો પછી બન્યો. તેના અગાઉ પરળમાં આવેલા એક મોટા બંગલામાં ગવર્નર સાહેબ રહેતા.

ગવર્નર્સ હાઉસ, પરળ

દી.મ. : છેક પરળ કેમ?

માલશે : કારણ એ વખતે પરળ તો હવા ખાવાનું સ્થળ ગણાતું. ત્યાંનાં હવાપાણી એકદમ ચોખ્ખાં. બીજા કેટલાક શાહુકારોના બંગલા પણ ત્યાં આવેલા હતા. 

દી.મ. : આ જગ્યા વિષે મને થોડી ખબર છે. અસલ તો અહી વૈજનાથ મહાદેવનું મોટું મંદિર આવેલું હતું. પોર્ટુગીઝોએ મુંબઈનાં ઘણાં મંદિર તોડ્યાં એમ આ મંદિર પણ તોડી નાખ્યું અને એની જગ્યાએ જેસુઈટ પાદરીઓને રહેવા માટે આલીશાન મકાન બાંધ્યું. કાર્સટેન નેબુર નામના એક પ્રવાસીને તો તે એટલું ગમી ગયેલું કે તેણે લખ્યું છે કે આ ઈમારતનું નામ The Peerless, એટલે કે ‘અપ્રતિમ’ પાડવું જોઈએ. પણ એક નાટકમાં ગીત આવતું હતું ને કે :

પીપળ પાન ખરંતાં હસતી કુંપળિયાં 

મુજ વીતી તુજ વીતશે, ધીરી બાપુડિયાં.

તેમ અંગ્રેજોનું રાજ થયા પછી આ ઈમારત કંપની સરકારે લઈ લીધી. જેમના નામ પરથી હોર્નબી રોડ અને હોર્નબી વેલાર્ડ નામ પડેલાં એ ગવર્નર વિલિયમ હોર્નબી આ મહેલ જેવા મકાનમાં રહેવા આવનાર પહેલા ગવર્નર હતા. પછી ગવર્નરનું ઘર ફરી બદલાયું અને પહોચ્યું મલબાર હિલ. જ્યાં આજે પણ મહારાષ્ટ્રના ગવર્નર વસે છે.

માલશે : પરળની ઈમારતમાં પછીથી હાફકીન ઇન્સટિટ્યૂટ શુરૂ થઈ, જે આજે પણ ત્યાં જ છે.

દી.મ. : હા, આગલા ભાગમાં નવી ઊંચી ઈમારત બાંધી છે, પણ તેની પાછળ હજી સુધી તો અસલ ઈમારત જળવાઈ રહી છે.

શિવડીનો કિલ્લો

ગોવિંદરાવ : તમને એક બીજા વાત કહું. અસલ તો આ પરળનો અલગ ટાપુ હતો. એ વખતે હજી અંગ્રેજોની સત્તાના પાયા બહુ ઊંડા ગયેલા નહિ હતા. સીદીઓ, મરાઠાઓ, મોગલો, દરિયાઈ ચાંચિયાઓ અવારનવાર મુંબઈ પર ચડી આવતા. તેમનાથી બચવા માટે કંપની સરકારે જુદી જુદી જગ્યાએ નાના-મોટા કિલ્લા બાંધેલા. પરળના ટાપુને છેડે આ રીતે બાંધેલો કિલ્લો તે શિવડીનો કિલ્લો. એ બંધાયો ઈ.સ. ૧૬૮૦માં. પરળના ટાપુને છેડે આવેલી એક ટેકરી પર કંપની સરકારે એ બાંધેલો. એના પરથી પૂર્વમાં દરિયા ઉપર અને બીજી બાજુ લાંબે સુધી ભૂમિ ઉપર નજર રાખી શકાતી. ત્યાં લશ્કરના પચાસ સૈનિકો સતત પહેરો ભરતા. ઉપરાંત, ત્યાં આઠ તોપ પણ બેસાડવામાં આવી હતી. છતાં ૧૬૮૯માં સીદીઓ વીસ હજાર સિપાઇઓની સેના લઈને આવ્યા અને આ શિવરીનો કિલ્લો તો જીતી લીધો, પણ સાથોસાથ મઝગાંવ અને માહિમના કિલ્લા પણ સર કર્યા. અને તેમણે માહિમના ગામ પર હુમલો કરી લૂંટ ચલાવી. જો કે ૧૭૭૨માં પોર્ટુગીઝ સેના મુંબઈ પર ધસી આવી ત્યારે આ જ શિવડીના કિલ્લાએ તેને શિકસ્ત આપી પાછી તગેડી મૂકી હતી. 

માલશે : પછી જ્યારે બહારના આક્રમણની બીક ન રહી અને કંપની સરકાર સલામત બની ત્યારે શિવડીના કિલ્લાને કેદખાનું બનાવવામાં આવ્યો. પછી ત્યાં બોમ્બે પોર્ટ ટ્રસ્ટના ગોડાઉન બન્યા. 

દી.મ. : દાયકાઓ સુધી બીજા ઘણાખરા કિલ્લાની જેમ શિવડીનો કિલ્લો પણ ખંડેર બની રહ્યો. હવે છેલ્લા થોડા વરસથી સમારકામ, રંગરોગાન કરી, થોડી નવી જરૂરી સગવડ ઊભી કરી તેને એક ‘ટુરિસ્ટ સ્પોટ’ બનાવવાનો પ્રયત્ન થઈ રહ્યો છે. 

માલશે : આ મુંબઈ શહેરની એક ખાસ વાત છે. એને ગઈ કાલ કરતાં આજ અને આવતી કાલમાં વધુ રસ છે. અને એટલે જ્યાં જળ ત્યાં સ્થળ, અને જ્યાં સ્થળ ત્યાં જળ એમ સતત બદલાતું રહે છે. રાજ કપૂરના પેલા જાણીતા ગીતમાં કહ્યું છે ને: ‘ચલના જીવન કી કહાની, રુકના મૌત કી નિશાની.’ અને મુંબઈ તો ફક્ત ચાલતું નથી, દોડતું રહે છે.

દી.મ. : હા જી. આપણી આ બધી વાતોમાં સમય પણ ક્યાં દોડતો ગયો તેની ખબરે ન પડી. પણ હવે વધુ વાતો કરવા મળશું આવતા શનિવારે. 

e.mail : deepakbmehta@gmail.com 

xxx xxx xxx

(પ્રગટ : “ગુજરાતી મિડ–ડે”; 19 ઓગસ્ટ 2023)

Loading

ચાલો, હરારી પાસે -16 : LLMs 

સુમન શાહ|Opinion - Opinion|19 August 2023

સુમન શાહ

મનુષ્ય અને કમ્પ્યૂટર વચ્ચેની ક્રિયાપ્રતિક્રિયાઓ અતિ વેગે વિકસી રહી છે.

‘એ.આઈ.’ સિસ્ટમ્સ માનવભાષા સમજી શકે છે એ તો ખરું, પણ નૉંધપાત્ર હકીકત એ કે માનવભાષાનું સંસૃજન કરી શકે છે. કોઇક સહજ – નેચરલ – ભાષાની ઉત્પાદક સામગ્રીને – ઇન્પુટ્સને – પ્રોસેસ કરે છે અને પોતે જેને પામ્યું હોય એ પછીના શબ્દની આગહી કરે છે, અને તે પછીનાની, અને તે પછીનાની … એ અર્થમાં એ સંસૃજન પર સંસૃજન કરી જાણે છે.

એ સંસૃજન વધારે શક્ય બન્યું છે, LLMsને કારણે – લાર્જ લૅન્ગવેજ મૉડેલ્સને કારણે. હાલ એમાં OpenAI સર્જિત GPT – 3, 4 વગેરે તેમ જ Google-સર્જિત BERT, LaMDa અને PaLM મૉડેલ્સ સવિશેષે જાણીતાં છે.

‘લાર્જ લૅન્ગ્વેજ મૉડેલ્સ’ ‘એ.આઈ.’-નો ઘણો શક્તિશાળી પ્રકાર છે. એમાં ભાષાઓને ટૅક્સ્ટ અને કોડના લાર્જ એટલે કે અતિ વિશાળ ડેટાસૅટ્સથી તાલીમ અપાઈ હોય છે.

તેથી ટ્રૅડિશનલ ‘એ.આઈ.’ મૉડેલ્સથી આ મૉડેલ્સ વધારે પરિષ્કૃત હોય છે.

‘એ.આઈ.’-ના વેગવર્ધકોએ -.ઍક્સેલરેટર્સે.- એનું કદ વિસ્તાર્યું હોય છે. એથી ઘણી મોટી માત્રાના ટૅક્સ્ટડેટાને પ્રોસેસ કરી શકાય છે, કેટલીયે વાર એ ડેટા ઇન્ટરનેટથી ખૅંચી લેવાયા હોય છે.

એનાં એ ઑલ્ગોરીધમ્સ ડીપ લર્નિન્ગ હોય છે – ઊંડું શીખવાની ક્ષમતાવાળા. તેથી ધ્વનિ, અભિવ્યક્તિ તેમ જ અર્થ વચ્ચેના સૂક્ષ્મ ફર્કને, એટલે કે ભાષાના નુઆન્સિસને, એ ઝટ શીખી લે છે અને એકદમ સુસંગત તેમ જ ઉપકારક પ્રતિભાવો પેદા કરે છે. મેં અગાઉના લેખમાં કહેલું કે એને ‘ચાંદલો’ જેવા સંસ્કૃતિ સાથે જોડાયેલા શબ્દની પતીજ નહીં પડે, પણ આ મૉડેલ્સ એવી ચીજોને પણ ઓળખી બતાવે, તો નવાઈ પામવાનું કારણ રહેશે નહીં.

‘લાર્જ લૅન્ગ્વેજ મૉડેલ્સ’ અનેક રીતે વિશિષ્ટ છે :

એક નિષ્ઠાવાન યુવતી કે યુવક એવાં કામોમાં મચી પડે છે જેથી બાપોતી મિલકતમાં વધારો થાય છે. કાદચ એ જ રીતે આ મૉડેલ્સ આર્ટિફિસિયલ ઇન્ટેલિજન્સના જ ક્ષેત્રની પ્રગતિ થાય તે માટેનાં સંશોધનોની વ્યવસ્થાઓ પૂરી પાડે છે. જેમ કે, કેવાંક સંશોધનો થાય તો ‘એ.આઈ.’ વિકસે, સહજ ભાષાઓને માટેની પ્રક્રિયાઓ વિકસે, મશીન લર્નિન્ગ વિકસે, વગેરે.

સ્હૅજ ફંટાઈને પણ આ ક્ષણે સમજી લેવાની જરૂર છે કે ‘મશીન લર્નિન્ગ’ શું છે. કેમ કે મશીન લર્નિન્ગની તાલીમ માટે ય ‘લાર્જ લૅન્ગ્વેજ મૉડેલ્સ’-નો વિનિયોગ થાય છે. તેથી મશીનો માનવ્યવહારોને સમજી શકે છે અને વિવિધ આગાહીઓ કરી શકે છે.

મશીન લર્નિન્ગ ‘એ.આઈ.’-નો સબસૅટ છે, ઉપ વ્યવસ્થા. એ આપણાં કમ્પ્યૂટરોને, એટલે કે મશીનોને, કશી અલગ રીતે પ્રોગ્રામ્ડ કર્યા વિના, તેઓ જાતે પ્રગતિ કરી શકે એવું સામર્થ્ય આપે છે. મશીન લર્નિન્ગ ઑલ્ગોરિધમ્સને ડેટાથી તાલીમ અપાઈ હોય છે, એટલે પછી એને શીખવવું પડતું નથી કે ડેટાને આમ વાપર કે તેમ વાપર. મશીન શાણું થઈ જાય છે.

જેમ કે, કૂતરા અને બિલાડીની છબિઓના ડેટાસૅટ પર વિકસાવાયેલું મશીન લર્નિન્ગ ઑલ્ગોરિધમ, એવી તાલીમ પછી, જો નવી છબિઓના સમ્પર્કમાં મુકાશે તો તરત કૂતરા અને બિલાડીને જુદાં દર્શાવી શકશે, એટલું જ નહીં, તે પછી પણ, નવી નવી છબિઓને ઓળખીને એ બન્નેને જુદાં દર્શાવી શકશે. ટૂંકમાં, કમ્પ્યૂટરોને કહેવું નહીં પડે, જાતે જ બધું કરવા માંડશે.

મશીન લર્નિન્ગ ઉપ વ્યવસ્થા ઝડપથી વિકસી રહેલું ક્ષેત્ર છે. એના વિકાસ માટેના નવા ને નવા તરીકા નિરન્તર ઉમેરાઈ રહ્યા છે.

‘લાર્જ લૅન્ગ્વેજ મૉડેલ્સ’-ની વાત સાથે પાછા જોડાઈ જઈએ. ’એ.આઇ.’-નાં એના વડે સંસૃજનકારી મૉડેલ્સ સરજાય છે. દાખલા તરીકે, ચૅટબોટ્સ કે વર્ચ્યુઅલ આસિસ્ટન્ટ્સ. એથી મનુષ્યો સાથેની એની આન્તરક્રિયાઓ વધારે ‘કુદરતી’ અનુભવાય છે.

કોઈપણ નવી માહિતીમાં ગુંથાયેલી ભાત અને તેની સાથેના સમ્બન્ધોને એ બહુ ઝડપથી અપનાવી શકે છે. આપણ સાહિત્યકારોને રસ પડે પણ ચિન્તા ય થાય એવી વાત એ છે કે એ સુપેરે સર્જનાત્મક ટૅક્સ્ટનાં રૂપ સરજી શકે છે, એટલે કે કાવ્યો, લેખનો, સંગીતી ચીજો, પત્રો, અને ઇમેઇલ્સ તો ખરા જ ખરા.

કેમ કે એની પાસે માનવભાષાની સંરચના સમજવાની ક્ષમતા હોય છે. ઉપરાન્ત, ‘નેચરલ લૅન્ગ્વેજ પ્રોસેસિન્ગ’-થી નેચરલ – સહજ – ભાષાની ચૉક્કસાઇ વિશે સુધારા કરી જાણે છે, મશીન ટ્રાન્સલેશન્સ કરી જાણે છે, કોઈપણ ટૅક્સ્ટના સંક્ષેપો કરી જાણે છે. એટલું જ નહીં, આપણા મુશ્કેલ કે વિચિત્ર સવાલોના જવાબ ઘડી પળમાં આપી શકે છે, અલબત્ત, માહિતીના રૂપમાં.

મેં એક વાર પૂછ્યું કે ‘હુ ઍન્ડ વ્હૉટ ઇઝ સુમન શાહ ઇન ગુજરાતી લિટરેચર?’ તો, જવાબ ન આપી શક્યું, દિલગીરી દર્શાવી. કેમ કે એની પાસે ‘સુમન શાહ’-ની નહીં પણ ‘સુમનચન્દ્ર ગોવિન્દલાલ શાહ’-ની માહિતી હતી. મારા એ નામે એણે મારી સાહિત્યિક કારકિર્દીની ઘણી સાચી વાતો પીરસી દીધી. મેં એને કહ્યું કે મારાં પુસ્તકો ‘સુમન શાહ’ નામે છે, તો એણે ‘સૉરિ’ લખીને ઉમેર્યું કે, ‘આઈ વિલ કરેક્ટ ઇટ’. આ સવાલજવાબ મેં ગુજરાતી ભાષામાં ઇચ્છ્યા હોત તો પણ એ એટલી જ સારી રીતે કરી શક્યું હોત.

ઉત્તરોત્તર વિકસતાં જશે આ ‘લાર્જ લૅન્ગ્વેજ મૉડેલ્સ’ એટલે કમ્પ્યૂટર સાથેના આપણા વ્યવહારમાં હજી ઘણાં મોટાં પરિવર્તનો આવશે, ક્રાન્તિ સરજાશે. કેમ કે, એને વધારે ચૉક્કસ અને વધારે ઉપકારક માહિતીઓ માટે તૈયાર કરાયાં હશે. ખાસ તો એ વાસ્તવિક અને સર્જનાત્મક લાગે એવાં વસ્તુ – કન્ટેન્ટ – માટે પ્રયોજાશે; વપરાશકારોને કુદરતી દીસે અને પકડી રાખે એવા ઇન્ટરફેસિન્ગને વધારે તાદૃશ કરી દેશે.

હરારી “21 Lessons for the 21st Century”-માં લખે છે, ‘LLMs બે-ધારી તલવાર છે’, કહે છે, ‘They can be used for good or evil. It is up to us to decide how we will use them.’ (P. 117). કહે છે કે ‘આ મૉડેલ્સ આપણાં જીવનોને અંકુશમાં લઈ શકે એટલાં બધાં શક્તશાળી બની જશે’. કહે છે, ‘They could decide what information we see, what decisions we make, and even what we think.’ (P. 118).

હરારી માને છે કે ટૅક્નોલૉજિના વિકાસને કારણે નવતર વિચારધારાઓ જનમશે અને સમાજ ઘણો બદલાશે. આ મૉડેલ્સ પાસે એ બદલાવોને વેગીલા બનાવવા માટેનું સામાર્થ્ય છે, જે વિકસી રહ્યું છે. જો કે એ ખોટી માહિતી પણ પ્રસરાવશે, બનાવટી સમાચારો પણ ઘડી કાઢશે, લોકમાનસને વાપરશે અને દોરશે પણ ખરું. આગવી કાર્યદક્ષતા વડે આ મૉડેલ્સ મનુષ્યનાં જ ગણાય એવાં વિલક્ષણ ક્ષેત્રો પણ સર કરશે.

સરવાળે, બુદ્ધિમત્તા અને ચેતનાનાં ખરાં સ્વરૂપો શું છે એ પ્રશ્નો પણ જાગશે.

હરારી ઉમેરે છે, આ મૉડેલ્સ માણસ હોવા વિશેની આપણી સમજણને જ પડકારે છે !

= = =

(08/19/23 : USA)
સૌજન્ય : સુમનભાઈ શાહની ફેઇસબૂક દીવાલેથી સાદર

Loading

...102030...1,0211,0221,0231,024...1,0301,0401,050...

Search by

Opinion

  • સત્ય, તથ્ય અને નિસબતનો દસ્તાવેજ એટલે ડાર્વિનની આત્મકથા
  • રાજનીતિમાં વૈચારિક સફાઈના આગ્રહી: પંડિત દીનદયાલ
  • દમ પતી જાય એને દંપતી કહેવાય 
  • સ્ક્રીનની પેલે પાર : જ્યારે ડિજિટલ એસ્કેપ મોતનો ગાળિયો બને ત્યારે
  • ચલ મન મુંબઈ નગરી—327 

Diaspora

  • છ વર્ષનો લંડન નિવાસ
  • દીપક બારડોલીકરની પુણ્યતિથિએ એમની આત્મકથા(ઉત્તરાર્ધ)ની ચંદ્રકાન્ત બક્ષીએ લખેલી પ્રસ્તાવના.
  • ગાંધીને જાણવા, સમજવાની વાટ
  • કેવળ દવાથી રોગ અમારો નહીં મટે …
  • ઉત્તમ શાળાઓ જ દેશને મહાન બનાવી શકે !

Gandhiana

  • ગાંધી ‘મોહન’માંથી ‘મહાત્મા’ બન્યા, અને આપણે?
  • ગાંધીહત્યાના પડઘા: ગોડસેથી ગોળવલકર સુધી …
  • ગાંધીની હત્યા કોણે કરી, નાથુરામ ગોડસેએ કે ……? 
  • ગાંધીસાહિત્યનું ઘરેણું ‘જીવનનું પરોઢ’ હવે અંગ્રેજીમાં …
  • સરદાર પટેલ–જવાહરલાલ નેહરુ પત્રવ્યવહાર

Poetry

  • સખીરી તારો એ હૂંફાળો સંગાથ …
  • વસંતાગમન …
  • એ પછી સૌના ‘આશિષ’ ફળે એમ છે.
  • ગઝલ
  • નહીં આવન, નહીં જાવન : એક  મનન 

Samantar Gujarat

  • ઇન્ટર્નશિપ બાબતે ગુજરાતની યુનિવર્સિટીઓ જરા પણ ગંભીર નથી…
  • હર્ષ સંઘવી, કાયદાનો અમલ કરાવીને સંસ્કારી નેતા બનો : થરાદના નાગરિકો
  • ખાખરેચી સત્યાગ્રહ : 1-8
  • મુસ્લિમો કે આદિવાસીઓના અલગ ચોકા બંધ કરો : સૌને માટે એક જ UCC જરૂરી
  • ભદ્રકાળી માતા કી જય!

English Bazaar Patrika

  • “Why is this happening to me now?” 
  • Letters by Manubhai Pancholi (‘Darshak’)
  • Vimala Thakar : My memories of her grace and glory
  • Economic Condition of Religious Minorities: Quota or Affirmative Action
  • To whom does this land belong?

Profile

  • તપસ્વી સારસ્વત ધીરુભાઈ ઠાકર
  • સરસ્વતીના શ્વેતપદ્મની એક પાંખડી: રામભાઈ બક્ષી 
  • વંચિતોની વાચા : પત્રકાર ઇન્દુકુમાર જાની
  • અમારાં કાલિન્દીતાઈ
  • સ્વતંત્ર ભારતના સેનાની કોકિલાબહેન વ્યાસ

Archives

“Imitation is the sincerest form of flattery that mediocrity can pay to greatness.” – Oscar Wilde

Opinion Team would be indeed flattered and happy to know that you intend to use our content including images, audio and video assets.

Please feel free to use them, but kindly give credit to the Opinion Site or the original author as mentioned on the site.

  • Disclaimer
  • Contact Us
Copyright © Opinion Magazine. All Rights Reserved