= = = ખરેખર તો inner contacts-ને, આત્મિક સમ્બન્ધોને, રીપેર કરી દૃઢ કરી લેવાનો આ એક ઉત્તમ અવસર છે = = =
= = = આવી વ્યાપક આપદા વખતે માનવતા શુદ્ધ અર્થમાં જાગે છે અને આપણને ખરા અર્થમાં રાંક બનાવી દે છે = = =
Corona virus હવે Epidemic થી Pandemic થયો છે એમ કહેવાઈ રહ્યું છે. એટલે કે, ભૌગોલિકથી વૈશ્વિક.
આપણે ત્યાં ભારતમાં અને સવિશેષે ગુજરાતમાં એ એવો વ્યાપક નથી થયો. આપણે ઈચ્છીએ કે ન જ થાય બલકે વિશ્વ આખામાંથી નષ્ટ થાય. તેમછતાં, એ ઘણી જ ઝડપે આપણા લગી પ્રસરી શકે છે એ વાતને ચિત્તમાં અગ્રિમ સ્થાને રાખીએ.
મૃત્યુના ડર જેવો કોઈ બીજો ડર નથી તેમ છતાં આપણે ડરતા નથી, એને વીસરી જઈએ છીએ ને જીવ્યે રાખીએ છીએ. આ લખાય છે ને આ લખાયેલું વંચાય છે એ દરેક ક્ષણે હું અને મને વાંચનાર પોતાના મૃત્યુની નજીક જતાં હોઈએ છીએ. વ્યક્તિનું મૃત્યુ નિશ્ચિત સ્થળે ને ચૉકક્સ સમયે ઘટનારી દુર્નિવાર ઘટના છે. તેમ છતાં એ સ્થળને અને એ સમયને આપણે જાણતા નથી, જો કે તેમ છતાં, ગઈ કાલે અને આજે આપણે સૌ અમદાવાદમાં કે વડોદરામાં, શિકાગોમાં કે લન્ડનમાં, જીવ્યે જઈએ છીએ.
પરન્તુ સામુદાયિક નિયતિ સૂચવતા આ કોરોના-કાળમાં ડરવું આવશ્યક, કહો કે, અનિવાર્ય થઈ પડ્યું છે.
તો કરીએ શું? દરેક ક્ષણને દરેક સ્થળને અને દરેક સમયને ચાંપતી નજરે નિહાળીએ. નિરન્તર સાવધાન રહીએ. સાવધાન શબ્દને એના સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ બન્ને અર્થસંકેતોમાં આત્મસાત્ કરીએ ને તમામ વ્યવહારો તે મુજબ ગોઠવીએ. ખરેખર તો આજે કશા ય પ્રકારનો માનવીય સમ્પર્ક – human contact – પરવડે એમ નથી. શારીરિક સમ્પર્ક તો નહીં જ નહીં, જેમ કે, પરસ્પર હાથ ન જ મિલાવાય, ભેટાય પણ નહીં. જાહેર ટોળામાં ભળાય નહીં. એથી દૂર રહીએ. બગાસું છીંક કે ખાંસી જાહેરમાં ન જ ખાઈએ, રૂમાલથી નાક-મૉંને ઢાંકીને ખાઈએ. બધાં કામ ઘેર બેઠાં કરી શકાય તો તે ઉત્તમ છે. વાયરસ વિશેના સમાચારો આપણને ભલે લાગુ ન પડતા હોય, પણ એનાથી વાકેફ રહીએ. એને વિશેની સઘળી માહિતીથી સજ્જ રહીએ, એને વિશેનું જ્ઞાન જ્યાંથી મળે, કશી કચાશ વિના મેળવતા રહીએ.
પણ આ ઉપરાન્ત, આપણે સૌ સરળ અને સહજ કામો તો કરી જ શકીએ છીએ : જેમ કે, જ્ઞાન મેળવીએ પણ એને ડહાપણમાં ઠારીએ. એટલે કે, કોરોના વિશેના જ્ઞાનથી ઘાંઘાં ન થઈએ, એ જ્ઞાનનો સાર પકડીને સંતુલિત વર્તન કરીએ. બુદ્ધિને અને તર્કને જાગ્રત રાખીએ પણ સાથોસાથ, ભાવભાવનાને અને હૃદયને પણ એટલાં જ જાગતાં રાખીએ. હાથ ન મિલાવીએ પણ નમસ્તે કરીએ – મનોમનના નમસ્તે વધારે સારા અને વધારે આવકાર્ય.
ખરેખર તો inner contacts-ને, આત્મિક સમ્બન્ધોને, રીપેર કરી દૃઢ કરી લેવાનો આ એક ઉત્તમ અવસર છે. આવી વ્યાપક આપદા વખતે માનવતા શુદ્ધ અર્થમાં જાગે છે અને આપણને ખરા અર્થમાં રાંક બનાવી દે છે. એ રાંકપણાને ઓળખીને બે વસ્તુ ખાસ કરીએ : ૧ : કોઈ ખરા હૃદયવાનને પ્રેમ કરવાનું આપણાથી ભુલાઈ ગયું હોય, તો કરવા માંડીએ : ૨ : તૂટેલી મૈત્રીને ફરીથી સાંધવાની કોશિશ કરીએ : અને આ બે જો ન જ થઈ શકે તો કરુણાળુ બનીને એ હૃદયવાનને અને એ મિત્રને તેમ જ સાથોસાથ આપણી પોતાની જાતને, માફ કરવાની કોશિશ તો કરીએ જ.
કોરોના ભલે ક્રૂર છે પણ એથી કરુણાળુ થવાની તક જન્મી છે. કોરોના એટલે કરુણા એમ જોડવું મને ન જ ગમે, ન જ ગમે, પણ આટલા પૂરતું ગમ્યું છે …
= = =
(March 15, 2020 : Ahmedabad )
Courtesy : City Sunday
ગોલ્ડમૅન સૅક નામની વિશ્વની સૌથી મોટી નાણાસંસ્થાના એક સમયે આર્થિક સલાહકાર રહી ચૂકેલા જીમ ઓ’નીલે કહ્યું છે કે, ‘ભગવાનનો પાડ કે કરોના વાઇરસની શરૂઆત ચીનથી થઈ અને ચીનના કૃતનિશ્ચયી શાસકોએ તેને સજ્જડ હાથે ફેલાતો અટકાવ્યો. જો તેની શરૂઆત નબળા વહીવટવાળા કે લગભગ વહીવટીશૂન્યતા ધરાવતા ભારતમાં થઈ હોત તો જગતનું શું થાત!’ આ અભિપ્રાયના સૂચિતાર્થો સમજવા જોઈએ.
પન્નાબહેનને પહેલી વાર તો મારા સાહિત્યકાર પિતા જયન્ત પંડ્યા દ્વારા જ મળવાનું થયું હતું. ઘરે નિમંત્ર્યાં ત્યારે એમનું હસમુખું વ્યક્તિત્વ સહૃદય મિત્ર બનાવી દેવા માટે પૂરતું હતું. એમનાં સર્જનમાં પ્રકૃતિ પ્રેમ સહજ દેખાય છે. પન્ના નાયકનાં કાવ્યો પ્રકૃતિ ઉપરાંત વિદેશના આધુનિક શહેરમાં રહેતી સ્ત્રીની લાગણીઓ રજૂ કરે છે. કાવ્યોમાં પુરુષ સાથેના સંબંધો, લગ્નજીવનની મૂંઝવણો, આશાઓ અને નારીવાદી લાગણીઓ પણ રજૂ થઇ છે. પરંતુ, પ્રકૃતિપ્રેમ એમાં પહેલા સ્થાને આવે.
આ ગીતને કમ્પોઝ કરનાર અમિત ઠક્કર સંગીત જગતનું જાણીતું નામ છે. મૂળ વાયોલિનવાદક એવા અમદાવાદના અમિત ઠક્કરે પછી તો હાર્મોનિયમ પદ્ધતિસર શીખી પંડિત જસરાજજી સહિત અનેક શાસ્ત્રીય સંગીતના કલાકારો સાથે સંગત કરી અને હવે એ પિયાનો તથા કી-બોર્ડ પ્લેયર તરીકે પ્રખ્યાત છે. આ ગીત વિશે અમિત ઠક્કર કહે છે કે, "પન્ના નાયક સંવેદનશીલ કવયિત્રી હોવા છતાં એમનાં કાવ્યોમાં સભરતા છે. હૃદયથી સમૃદ્ધ સ્ત્રી લાગે. એટલે જ આ ગીત કમ્પોઝ કરતી વખતે મેં એ વાતનું ખાસ ધ્યાન રાખ્યું હતું કે એમનાં હૃદયની સમૃદ્ધિ બહાર આવે. એમની એ ‘વિદેશિની’ સીડીમાં પુરુષોત્તમ ઉપાધ્યાય, દિલીપ ધોળકિયા, ક્ષેમુ દીવેટિયા, અમર ભટ્ટ ઈત્યાદિનાં સ્વરાંકનો પણ છે પરંતુ, આખી સીડીની મ્યુઝિકલ અરેન્જમેન્ટ મેં કરી છે. આ ગીત મારે એ રીતે કરવું હતું કે એની કમર્શિયલ વેલ્યુ પણ જળવાઈ રહે.
સૂફી, ગઝલ, ઠુમરી ઈત્યાદિમાં જેમનો અવાજ નિખરી ઊઠે છે એ દીપ્તિ દેસાઈ મૂળ ભાવનગરનાં. તેઓ કહે છે, "ચાર વર્ષની વય સુધી હું બોલતાં જ શીખી નહોતી. મારાં મમ્મી બહુ સરસ ગાય. એના અથાગ પ્રયત્નો પછી હું બોલતાં શીખી. સ્કૂલમાં મારાં શિક્ષિકા ભાનુબહેને મને ગાતી કરી. ત્યારબાદ અમદાવાદના કૃષ્ણકાંત પરીખ અને વિરાજ અમર પાસે સંગીતની એડવાન્સ્ડ ટ્રેનિંગ લીધી. ગુજરાતી ગીતો મેં ઓછાં ગાયાં છે પણ આ ગીત રમતિયાળ હોવાથી ગાવાની મને ઘણી મજા પડી હતી. સરળ અને યાદ રહી જાય એવા શબ્દો તેમ જ અમિત ઠક્કરનું એવું જ ચપળ સ્વરાંકન હોવાથી એક જ ટેકમાં મેં ગાઈ લીધું હતું. લાલમલાલ, વ્હાલમવ્હાલ જેવા શબ્દોનો પ્રાસ સરસ હોવાથી ગીત લયબદ્ધ બન્યું છે.