બિહારના મુખ્ય મંત્રી નીતીશ કુમારે પટણામાં નિમણૂંક પત્ર આપવાના કાર્યક્રમ દરમિયાન મહિલા ડોક્ટર નુસરત પરવીનનો હિજાબ દૂર કરી તેને નિમણૂંક પત્ર આપતા હોય તેવો એક વીડિયો સોશિયલ મીડિયા પર 15 ડિસેમ્બર 2025ના રોજ વાયરલ થયો હતો. 

કેટલાંક કહે છે કે ‘આમાં મુખ્ય મંત્રીનો ભાવ પિતા તરીકેનો હતો … વળી હિજાબ જેવી ગંદી પ્રથાનો વિરોધ કરી નીતીશ કુમારે ક્રાંતિકારી પગલું ભર્યું !’

મુસ્લિમ સમુદાયે મુખ્ય મંત્રીની આ હરકતનો જબરજસ્ત વિરોધ કર્યો છે.

શંકરાચાર્ય અવિમુક્તેશ્વરાનંદ સરસ્વતીએ કહ્યું કે ‘નીતીશ કુમાર પાસે આવી અપેક્ષા ન હતી. તેમની માનસિક સ્થિતિ પહેલા જેવી નથી રહી. જો પ્રમાણપત્ર માટે મહિલાનો ચહેરો જોવો જરૂરી હતો તો તેમણે મહિલાને નમ્રતાપૂર્વક કહેવું જોઈએ, તેનો હાથ પકડીને હિજાબ ઉતારવો કેટલી હદ સુધી યોગ્ય છે? આ અયોગ્ય અને અસંવેદનશીલ વર્તન છે.’

કેટલાંક ગોડસેવાદીઓને હિજાબથી વાંધો છે, પરંતુ તેઓ ઘૂંઘટ પ્રથા ભૂલી જાય છે !

હિન્દુ મહિલાઓ લાજ કાઢે છે. શું એ લાજ-ઘૂંઘટ કોઈ દૂર કરી શકે? મુખ્ય મંત્રી હિજાબ દૂર કરવાનું મુસ્લિમ મહિલાને કહી શક્યા હોત, અન્ય મહિલાને સૂચના આપી શક્યા હોત. જાતે હિજાબ દૂર કરવાની હરકત ઉચિત કહી શકાય નહીં. મુખ્ય મંત્રી તરીકે જો આવું વર્તન થાય તો સમાજમાં શું સંદેશો જાય? 

નુસરત બિહાર છોડીને ચાલી ગઈ છે. તેણે કહ્યું છે : “હું હવે નોકરીમાં જોડાઈશ નહીં. મુખ્ય મંત્રીનો ઇરાદો ગમે તે હોય, મને દુઃખ થયું છે.”

આ મુદ્દો ધર્મનો નથી; સન્માન, વિવેક અને માણસાઈનો છે ! 

[કાર્ટૂન સૌજન્ય : સતીષ આચાર્ય]

18 ડિસેમ્બર 2025

સૌજન્ય : રમેશભાઈ સવાણીની ફેઇસબૂક દીવાલેથી સાદર

હેમન્તકુમાર શાહ

નરેન્દ્ર મોદીએ મે-૨૦૨૪માં એક મુલાકાતમાં એમ કહી નાખ્યું હતું કે : 

(૧) તેમને એવો અનુભવ થાય છે કે ઈશ્વરે જ તેમને મોકલ્યા છે. 

(૨) તેઓ જે અસાધારણ ઊર્જા ધરાવે છે તે શારીરિક અસ્તિત્વમાંથી આવી શકે નહીં. એ તો કોઈક હેતુ માટે મળેલી દિવ્ય બક્ષિસ છે. એટલે કે પોતે non-biological છે. 

(૩) તેઓ પોતાની જાતને ઇશ્વરનું સાધન ગણે છે. 

આ નરેન્દ્ર મોદી કંઈ ભૂલથી બોલી ગયા હતા એમ સમજવું જોઈએ નહીં. એ ભારતમાંથી લોકશાહીને ખતમ કરવાની બહુ જ વિચારપૂર્વક કરવામાં આવેલી સાજિશ છે એમ સમજવાનું છે. 

રાજાશાહીમાં રાજા ઈશ્વર  છે અથવા રાજા ઈશ્વરનો પ્રતિનિધિ છે એમ સમજવામાં આવતું રહ્યું છે. આમ, નરેન્દ્ર મોદી પોતાને ઇશ્વર કે ઈશ્વરે રાજ કરવા માટે મોકલેલા ગણે છે અને લોકોને પોતાની ટીકા નહીં કરવા માટે આડકતરી રીતે જણાવે છે, કારણ કે ઇશ્વર તો કશું ખરાબ કરે જ નહીં. 

રાજા સામે કોઈ પણ બાબતે આંગળી ચીંધી શકાય જ નહીં કારણ કે તે માણસ નથી પણ ઈશ્વર છે અથવા ઈશ્વરે લોકોનું કલ્યાણ કરવા માટે મોકલેલ વ્યક્તિ છે. એટલે જ સંઘીઓ અને ભા.જ.પી. લોકો નરેન્દ્ર મોદીનો વિરોધ કરનારાને દેશદ્રોહી ગણાવે છે કારણ કે તેઓ નરેન્દ્ર મોદી = ભારત એવું સમીકરણ બનાવે છે. 

આ લોકશાહીને ખતમ કરવાની એક ખતરનાક ચાલ છે. પણ એ યાદ રાખવું ઘટે કે ભા.જ.પ. જેના પેટે જન્મ્યો છે તે RSS છે અને તે લોકશાહીમાં માનતું કે તેને અત્યાર સુધીમાં શોધાયેલી સારામાં સારી શાસનપદ્ધતિ તરીકે સ્વીકારતું સંગઠન છે જ નહીં. 

સંઘના પાયામાં રાજાશાહી છે, તેમાં વ્યક્તિપૂજાનું ધાર્મિક તત્ત્વ રહેલું છે. તેમાં ઉચ્ચ કક્ષાએથી જે કંઈ કહેવામાં આવે તે આખરી છે એમ સ્વીકારી લેવામાં આવતું હોય છે. 

નરેન્દ્ર મોદી RSSના પ્રચારક રહ્યા છે. એટલે એમને રાજાશાહીના સંસ્કાર ગળથૂથીમાં મળેલા છે. જુઓ જરા, RSSના બીજા ક્રમના સરસંઘચાલક માધવ સદાશિવ ગોલવલકરની શૈલી પણ આવી જ હતી કે જેમણે સંઘના ફેલાવામાં ભારે મહત્ત્વનો ફાળો આપ્યો હતો. ગોલવલકર પોતાની જાતને ભગવાન ગણાવતા થઈ ગયા હતા અથવા સંઘના લોકો તેમને ભગવાન તરીકે ચીતરતા હતા! 

મહાત્મા ગાંધીની હત્યા થઈ તે પછી RSS પર પ્રતિબંધ મૂકાયો હતો અને ગોલવલકરની ધરપકડ કરીને તેમને જેલમાં ધકેલાયા હતા.  તેઓ જેલમુક્ત થયા પછી તેમને સત્તામાં રસ નથી અને પોતાને તો આધ્યાત્મિક બાબતોમાં જ રસ છે એવું પણ તેઓ બતાવતા હતા. 

ગોલવલકરનું ચરિત્ર લખનારા કલકત્તાના સંઘના એક પ્રચારક હેમેન્દ્રનાથ પંડિત તેમનાં સંસ્મરણોમાં લખે છે કે પશ્ચિમ બંગાળમાં સ્વયંસેવકોને એક પ્રચારક દ્વારા એમ કહેવામાં આવતું હતું કે “મહાભારતના માધવ” જ નવા અવતાર સ્વરૂપે માધવ સદાશિવ ગોલવલકર તરીકે આવ્યા છે!

એટલું જ નહીં પણ મહાત્મા ગાંધીને અત્યંત પ્રિય એવી રામધૂન પણ ત્યાં બદલી નાખવામાં આવી હતી. “ઈશ્વર અલ્લાહ તેરે નામ”ને બદલે “કેશવ માધવ તેરે નામ” કરી નાખવામાં આવ્યું હતું. કેશવ એટલે RSSના સ્થાપક અને પ્રથમ સરસંઘચાલક કેશવ બલિરામ હેડગેવાર અને માધવ એટલે બીજા સરસંઘચાલક માધવ સદાશિવ ગોલવલકર. 

જગત એસ. બ્રાઇટ નામના ગોલવલકરના એક ચરિત્રકારે તેમની દેખરેખ હેઠળ જ તેમનું જીવનચરિત્ર ૧૯૫૦માં લખ્યું હતું. તેમાં તેઓ લખે છે કે ગોલવલકરનો દેહ અને તેમની આંખો મહાત્મા ગાંધી જેવાં હતાં! અને તેમની ચાલ ખ્રિસ્તી સંત થોમસ જેવી હતી! સંઘ વ્યક્તિકેન્દ્રી નથી પણ વિચારકેન્દ્રી છે એવું ઢોલ પીટી પીટીને કહેવામાં આવે છે પણ હકીકત કંઈક જુદી જ છે. 

“હર હર મોદી” નામનું સૂત્ર એ આકસ્મિક રીતે આવી પડેલું નથી, પણ એ આ જ તાનાશાહી નફરતી વિચારધારાનું ફરજંદ છે. 

તા.૧૭-૧૨-૨૦૨૫.

કાર્ટૂન સૌજન્ય : રાકેશ રંજન

સૌજન્ય : હેમંતકુમારભાઈ શાહની ફેઇસબૂક દીવાલેથી સાદર

અંધશ્રદ્ધા

અહલ્યા ક્યારે થશે એ તો કહો

નર્મદે જે આબાદ શબ્દસંધાન કર્યું હતું, ‘વહેમજવન’, એની આજના ગુજરાતને મુદ્દલ નવાઈ નથી. ગુજરાત વહેમજવન સામે લડવાને બદલે એના લોલે લોલની લાગણી વખતોવખત જગવતું હોય છે. 

પ્રકાશ ન. શાહ

એને મજાનો જોગાનુજોગ જ કહીશું આપણે – થોડા જ દિવસો પર ગૌહર રઝાનું પુસ્તક ‘મિથકો સે વિજ્ઞાન તક’ ગુજરાતીમાં સુલભ થયું અને થતાં વેંત મધ્ય ગુજરાતથી દક્ષિણ ગુજરાત બધે ક્યાંક દર્પણ કે ક્યાંક કીમ એજ્યુકેશન સોસાયટી, એમ ઊંચકાયું ને પોંખાયું. નર્મદે જે આબાદ શબ્દસંધાન કર્યું હતું, ‘વહેમજવન’, એની આજના ગુજરાતને મુદ્દલ નવાઈ નથી. ગુજરાત વહેમજવન સામે લડવાને બદલે એના લોલે લોલની લાગણી વખતોવખત જગવતું હોય છે. એની વચ્ચે આવા પુસ્તકનું આવવું ને સ્વીકારાવું એ અલબત્ત નાની વાત નથી જ.

પ્રતિરોધના શાયર લેખાતા ગૌહર પોતે ઉચ્ચ કક્ષાના સુપ્રતિષ્ઠ વિજ્ઞાની છે, અને વૈજ્ઞાનિક મૂલ્યોના પ્રસારમાં તેમ તેને ધોરણે અંધશ્રદ્ધા નિર્મૂલનને મુદ્દે સક્રિય છે. ગુજરાત જોડે એમની સ્વતંત્ર ઓળખાણ કદાચ ઓછી હશે, પણ એક આત્મીય સંધાન જરૂર છે, કેમ કે  2002 પછી એમનાં સાથી શબનમ હાશમી અહીં લગભગ નિત્યનિવાસીની જેમ રહી કોમી સૌહાર્દ અને ન્યાયનો અલખ જગવતાં રહ્યાં છે. એમનો વ્યક્તિગત પરિચય ત્યારે થયો, પણ જે એક હાશમીને – સફદર હાશમીને એમની શહાદત થકી મારા જેવા ઘણા જાણતા હશે એમનાં બહેન તરીકે શબનમ અજાણ્યાં છતાં જાણીતાં તો લાગતાં જ હતાં. સફદર આપણા ક્રાંતિકારી મિજાજના નાટ્યકર્મી હતા અને અન્યાય પ્રતિકાર તેમ વિદ્રોહનાં શેરીનાટકો ભજવતાં વીરમૃત્યુને વર્યા હતા. કથિત ડાબેરી ઓળખનાં વ્યવધાનને વટી જઈએ તો આ બધી શખ્સિયતો ન્યાય અને પરિવર્તનની રાજનીતિને વરેલા નાગરિક કર્મશીલનો સાંસ્કૃતિક સંસ્કાર જગવે છે. 

આરંભે મેં જોગાનુજોગ એ પ્રયોગ કેમ કીધો? ભાઈ, આ જ દિવસોમાં ગુજરાતને ધારાસભ્ય જિજ્ઞેશ મેવાણી અને સાંસદ ગેનીબહેનનો કેમ જાણે નવો જ પરિચય થયો છે. બેઉની પોતપોતાને છેડેથી સક્રિયતા સુપરિચિત છે. મૂળે સિવિલ સોસાયટી તરેહના રાજકીય કુળમૂળનો જિજ્ઞેશ આમ તો 2016ના ઉના પ્રકરણે દેશના રાજકીય તખતે પણ ઝળકેલ છે. આ દિવસોમાં ડ્રગ્ઝ ને દારુથી જાહેર જીવન અને જોવનાઈનાં તિતરબિતર થઈ રહેલાં પોત સામે એણે બુલંદ અવાજ ઉઠાવ્યો છે, અને અલગ અલગ સામાજિક વર્તુળોમાંથી એને મજબૂત પ્રતિસાદ મળી રહ્યો છે. જિજ્ઞેશ દલિત ઓળખની રીતે જોવાય અગર પ્રસંગોપાત તેવો પ્રતિભાવ એણે આપવાનો થાય તોપણ એની રાજનીતિ કાઁગ્રેસ વિ. ભા.જ.પ.ના રાજકારણની કાળજી લેતે છતે સરવાળે નાગરિક સમાજની છે. ગેનીબહેન સહિત એને મળી રહેલ વ્યાપક સમર્થન એકંદરે દલિત-બિનદલિત વળગણમુક્ત છે. 

નર્મદના અદ્ભુત પ્રયોગ ‘વહેમજવન’ને આરંભે સંભાર્યો – આ ‘જવન’ સામે ગેનીબહેન લડી રહ્યાં છે. એમનાં સ્પષ્ટ વિધાનોથી ભુવા સમાજને ખોટું લાગ્યાના હેવાલો છે, પણ દશામા સહિતના ખેલ પાડીને પેટિયું કૂટતા ને બીજી સગવડો જોગવતા ભુવાઓ કંઈ કર્તુમ અકર્તુમ કરવા સમર્થ નથી તેવી સ્પષ્ટોક્તિ ગેનીબહેનને એક ચીલેચલુ રાજકારણી કરતાં વધુ ઊંચાઈ આપે છે અને રાજકારણ એ સત્તાનો ખેલ માત્ર નથી, પણ પ્રશ્નોના સમાધાનપૂર્વક ન્યાયી પરિવર્તનનું ઓજાર છે એવી એક અપરિભાષિત સમજ પણ એમની આ પહેલમાંથી ઝળકે છે. 

આ ઉઠાવ સામે વ્યાપક ગુજરાતી સમાજ અને રાજ્યનું ચિત્ર શું છે એ જેટલો તપાસનો તેટલો જ નિસબતનો મામલો છે. આમ તો ગુજરાત એક ભા.જ.પ. શ્રેષ્ઠીએ (એમના મંત્રીકાળમાં) યોજેલ ભુવા સંમેલને રળિયાત છે. વહેમજવનને અછો અછો વાનાંના આ રાજકારણને શું કહીશું? દેશ રામભરોસે ચાલે છે. એમ જ ને! અલબત્ત આશ્વાસન લઈ શકાય કે હમણાં 2024માં ગુજરાત સરકારે અંધશ્રદ્ધા વિરોધી કાયદો ભલે મોડે મોડે પણ પસાર કર્યો છે. ગેનીબહેનની સાફ વાત સામે ભુવા સમાજ ધૂણી રહ્યો હોય ત્યારે આ કાયદો ક્યારે જાગશે એ નાગરિક અમૂઝણનો મામલો છે. ભાઈ, શલ્યાની અહલ્યા ક્યારે થશે એ તો કહો. 

તમે ખાસ પ્રકારનું રાજકીય પ્રાણી માનો કે સરજી શકો છો. પણ નાગરિકનિર્મિતિ તો બાકી જ રહે છે, ને!

Editor: nireekshak@gmail.com

પ્રગટ : ‘પરિપ્રેક્ષ્ય’, “દિવ્ય ભાસ્કર”; 17 ડિસેમ્બર 2025