લોકસેવાનાં દશવ્રત કરનાર  કર્મયોગી ગાડગે બાબાની આજે મહાશિવરાત્રીએ જન્મતિથિ છે

સંત તુકડોજી મહારાજ સાથે સંત ગાડગેજી મહારાજ

અમદાવાદના બાપુનગરમાં સંત ગાડગે બાબા ચોક છે. આ ગાડગે બાબા (1876-1956) એટલે મહારાષ્ટ્રના અજીબો-ગરીબ સમાજસુધારક સંત. ગામડાંમાં ફરતા રહેલા આ ફકીરે અરધી સદીથી વધુ વર્ષો દિવસે હાથમાં ઝાડુ લઈને જાહેર જગ્યાઓની સફાઈ કરી. રાત્રે તેમણે બિલકુલ લોકોની ભાષામાં કીર્તન કરીને તેમના દિલોદિમાગની  સફાઈ કરી. હજારોની મેદનીને ભગવાન મૂર્તિમાં નહીં પણ બધામાં છે, અને ભક્તિ કર્મકાંડમાં નહીં પણ દીનદુખિયાની સેવામાં છે એમ સોંસરા તર્કથી શીખવ્યું. દારુના વ્યસન અને પશુબલિની અંધશ્રદ્ધામાંથી બહાર નીકળવાની સમજ આપી. પોતાની દિવસરાત મહેનત દ્વારા તેમણે જનતાને શ્રમયજ્ઞ અને લોકફાળા માટે પ્રેરી. તેનાથી અનેક યાત્રાધામોમાં ગરીબો માટેની ધર્મશાળાઓ ઊભી કરી. મહારાષ્ટ્રના પંઢરપુરમાં અસ્પૃશ્યો માટેની પહેલી જંગી ધર્મશાળા ઊભી કરી. ભૂખ્યાં માટે સદાવ્રતો, ઘરડાં અને ઘરવિહોણાં માટે આશ્રયસ્થાનો, પછાત ગણાતી કોમોનાં બાળકો માટે શાળાઓ તેમ જ છાત્રાલયો પણ ઊભાં કર્યાં. પ્રાણીઓ માટેની ઊંડી કરુણાને કારણે ગાડગે બાબાએ મરઘાં-બોકડા-પાડાનો ભોગ ધરાવવાની બદી સામે ઝુંબેશ ચલાવી, જેમાં તેમને જીવસટોસટના વિરોધનો સામનો કરવાના કિસ્સા બન્યા. ઢોરને કસાઈવાડે જતાં અટકાવવાં ગાડગે બાબાએ પાંજરાપોળો શરૂ કરાવી.

ગાડગેબાબાએ કઠોર ગરીબીનાં જે વ્રત પાળ્યાં તેનો જોટો નથી – માગીને લીધેલો અરધો રોટલો હાથમાં લઈને એક ખૂણામાં ભોંય પર બેસીને ખાવાનો, ચીંથરાંનાં કપડાં અને ગાભાંનાં જૂતાં પહેરવાનાં, માથે માટલાના ઠીકરાની ટોપી મૂકવાની, ફાટેલાં પાથરણાં પર સૂવાનું, ઝાડ નીચે કે ઝૂંપડામાં રહેવાનું, કલાકો સુધી અંગમહેનતનું કામ કર્યા વિના રોટલો માગવાનો નહીં, પોતાની મિલકત તરીકે ફક્ત માટીનું એક શકોરું રાખવાનું.

શકોરા માટેનો મરાઠી શબ્દ ‘ગાડગં’ તેના પરથી બન્યા ગાડગે બાબા. આમ તો તેમની અટક જાનોરકર, નામ ડેબૂ, જન્મ 23 ફેબ્રુઆરીની મહાશિવરાત્રીએ પૂર્વ મહારાષ્ટ્રના વિદર્ભ પ્રાંતના અમરાવતી જિલ્લાના શેણગાવમાં.પરિવાર ગરીબ ધોબીનો. દેબૂ આઠેક વર્ષનો હતો ત્યારે કંગાળ પિતા ઝિંગરાજીનું મૃત્યુ થયું. તેનું કારણ એ જમાનામાં ઘણા કિસ્સામાં જોવા મળતું – અંધશ્રદ્ધામાં સબડતા ગામડાંનાં લોકોને ધાર્મિક કુરૂઢિને નિમિત્તે દારૂની લાગેલી લત. પણ મરતી વખતે તેણે પત્નીને કુરિવાજ અને બંધાણથી બાળકને દૂર રાખવા તાકીદ કરેલી. દેબૂ તેના મોસાળના દાપુર ગામમાં મામાને ત્યાં ઊછર્યો. આશ્રિત તરીકે તેનાં મા સખુબાઈ સાથે એણે પુષ્કળ પરિશ્રમ કર્યા. ખેતર અને પશુધનનાં તમામ કામોમાં ભારે આવડત મેળવી. ભજન અને કીર્તનની કળા કેળવી. મામાને છેતરનાર શાહુકાર સાથે બાથ ભીડી. પણ પરિવારે નમતું જોખ્યું. તેનાથી આવેલી હતાશા અને મનની એક ચૈતસિક અવસ્થાના સંયોજને તેમને ઘરબાર છોડવા પ્રેર્યા. તે નાના, મા, મામા, પત્ની, બે દીકરી, એક દીકરાને છોડીને ચાલ્યા ગયા.

બાર વર્ષ દૂર સુધી રઝળપાટ કર્યો. ખાવાનું માગે, સામે કામ કરે. બગીચો સાફ કરે, જમીન સરખી કરે, ખડ-નિંદામણ કાઢે, લાકડાં ફાડે, બાવળિયા કાપે. અરધો જ રોટલો ખાય, પૈસા પાછા આપી દે. સવાલોના ગાંડા-ઘેલા જવાબ આપે. દિવસે ગામલોક મારઝૂડ કરે, પાગલમાં ખપાવે. પણ મોડી સાંજે મંદિરનું આંગણું સાફ કરીને મીઠા અવાજે ભજન ગાવાં લાગે, પછી કીર્તન શરૂ કરે. તેમાં કબીર આવે, જ્ઞાનેશ્વર આવે, ખાસ તો તુકારામ એમની જીભે રમે. તેમની બાનીમાં ચાબખાં હોય ને ચિની હોય, કટાક્ષ હોય ને કરુણા હોય.  લોક સાંભળતું જ રહે. મોડી રાત સુધી કીર્તન ચાલે. સવારે શોધે તો બાબા નીકળી ગયા હોય. રેલવેમાં જાજરૂ પાસે બેસીને ખુદાબક્ષ હોય. ટિકીટ ચેકરે કરેલું અપમાન સહન કરી લે, ઊતારી મૂકે તો ઊતરી જાય. એ ગામમાં રોકાણ, સફાઈ, મજૂરી,પાગલપન, કીર્તન.

જાતમહેનતથી મોટા પાયે શરૂ કરેલું લોકહિતનું પહેલું કામ તે વતનના વિસ્તારમાં આવેલ ઋણમોચન મુકામે પૂર્ણા નદી પર ઘાટ બાંધવાનું. ડેબૂજી ત્રિકમ-પાવડો-તગારું મેળવીને કામ કરવા લાગ્યા. સવારે કામ, રાત્રે કીર્તન. લોકો જોડાયા, દાન પણ આવતું ગયું. પછીનાં બધાં વર્ષોમાં તો મહારાષ્ટ્રભરમાં કામ ચાલ્યું. લાખો રૂપિયાનાં દાન મેળવ્યાં. પણ બાબા અકિંચન જ રહ્યા. તેમના કુટુંબના કોઈ પણ સભ્યને તેમણે પોતાનાં અંગત કે જાહેર કામમાં કોઈ રીતે સ્થાન આપ્યું નથી. ઘરના તારણહાર ડેબૂનો ગાડગેબાબા બન્યા પછી ઘરના માણસો સાથેનો વ્યવહાર નિષ્ઠુર હતો તે મોટી વક્રતા ગણાય. 

ગાડગે બાબાના ધસમસતા કાર્યધોધમાં કરુણા, જાતમહેનત, નિસ્વાર્થવૃત્તિ, પ્રામાણિકતા, સમયપાલન, સુઘડતા, કરકસર જેવી બાબતો બહુ જરૂરી હતી. પૂરેપૂરા અભણ હોવા છતાં હિસાબ-કિતાબ, મોજણી-માપણી, ખોદકામ-બાંધકામ જેવાં અનેક કૌશલ તેમની પાસે હતાં. કલાકો સુધી મજૂરી કરવાની અને માઇલો ચાલવાની તાકાત લગભગ અંત સુધી ટકી. બાબા બહુ અસરકારક પત્રો લખાવતા. મદદનીશોને તે આકરી કસોટીથી પસંદ કરતા. અનુયાયીઓને પગે લાગવા દેતા નહીં, ફૂલહાર-પૂજાવિધિથી પર રહેતા. ‘હું કોઈનો ગુરુ નહીં, કોઈ મારો શિષ્ય નહીં’ એ તેમનું જાણીતું વાક્ય છે. જો કે ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકર એમને ગુરુ જેવું માન આપતા. બાબાસાહેબે ધર્મપરિવર્તન કરતાં પહેલાં એમની સલાહ લીધી હતી. તે પૂર્વે કાયદા મંત્રી એવા આંબેડકર ખૂબ માંદા પડેલા ગાડગે બાબાને ચૌદ જુલાઈ 1949 ના દિવસે મુંબઈના દાદરમાં  મળ્યા અને પંઢરપુરની ધર્મશાળાનો કાર્યભાર સોંપ્યો. એ વખતે બાબાએ આંબેડકરને કહ્યું, ‘આપ શીદને મળવા આવ્યા ? આપનો સમય બહુ કિમતી છે. તમારો હોદ્દો કેટલો મોટો છે.’ આંબેડકરે ભાવુક થઈને કહ્યું હતું : ‘બાબા અમારો અધિકાર બે દિવસનો. કાલે ખુરશી પરથી ઊતરીએ એટલે કોણ પૂછે ? આપનો અધિકાર અજરામર છે.’

પંઢરપુર ધર્મશાળાનું કામ ચાલી રહ્યું હતું તે 1920 ના અરસામાં ગાડગે બાબાને મળેલા ભિક્ષુ અખંડાનંદે તેમના કામથી પ્રભાવિત થઈને વીસ હજાર રૂપિયાનો ચેક આપ્યો હતો. બાબા તેમના ચાહક અને મહારાષ્ટ્રના મુખ્યમંત્રી બાળાસાહેબ ખેરના આગ્રહથી ફૈજપુર કૉન્ગ્રેસ અધિવેશનમાં ગયા હતા અને ત્યાં સભાના પરિસરની સફાઈનું કામ માગ્યું હોવાની નોંધ મળે છે.

ગાડગે બાબા પરનાં બારેક મરાઠી પુસ્તકોમાં સહુથી પહેલું ચરિત્ર બાળ ઠાકરેના પિતા પ્રબોધનકાર ઠાકરે પાસેથી મળે છે. ગુજરાતીમાં સર્વોદય કાર્યકર્તા ગોકુળભાઈ ભટ્ટનું ‘દિવ્યાત્મા ગાડગે મહારાજ’ (નવજીવન,1982) વાંચવા મળે છે. આઠમી નવેમ્બર 1956ના રોજ તેમણે મુંબઈના વાંદ્રામાં કરેલું છેલ્લું કીર્તન યુટ્યુબ પર છે. ગાડગે બાબા પર બનેલી એક ફિલ્મનું નામ છે ‘ડેબૂ’ (2010). શ્વેતશ્યામ ફિલ્મનું નામ બાબાએ લોકપ્રિય બનાવેલાં ભજન પરથી રાખવામાં આવ્યું છે – ‘દેવકીનંદન ગોપાલા’ (1977). તેમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવનાર શ્રીરામ લાગુએ લખ્યું છે: ‘સમાજવાદી વિચારસરણી ધરાવતા આ લોકસેવકનું જીવનચરિત્ર આજના ઐયાશીવાદી અને આત્મકેન્દ્રી બની રહેલા સમાજ માટે જરૂરી લાગે છે.’

ગાડગેબાબાના દશવ્રત હતાં : ભૂખ્યાને ભોજન, તરસ્યાને પાણી, ઉઘાડાને વસ્ત્ર, અભણને ભણતર, બેઘરને ઘર, રોગીને ઓસડ, બેરોજગારને રોજગાર, પશુપક્ષીને અભય, ગરીબ છોકરા-છોકરીનાં લગ્ન, હતાશને હિમ્મત.

સ્વચ્છ ભારત અભિયાનના આડંબર અને ગંદા ગૉડમેનો પાછળના ગાંડપણના જમાનામાં સાવરણાં અને શકોરાંની સનદ લઈને આવેલા ગાડગેબાબા આ દેશના સફાઈકામના આદર્શ  હોઈ શકે.

22 ફેબ્રુઆરી 2017

+++++

e.mail : sanjaysbhave@yahoo.com

સૌજન્ય : ‘ક્ષિતિજ’નામક લેખકની સાપ્તાહિક કોલમ, “નવગુજરાત સમય”, 24 ફેબ્રુઆરી 2017

ઉત્તરપ્રદેશ હોય અથવા દેશનું કોઈ અન્ય રાજ્ય હોય, રાજનૈતિક દળની ચૂંટણીમાં એક અપરાધી તરીકેની છબી ધરાવતા ઉમેદવારોની હાજરી જોવા મળે જ છે. વર્ષ ૧૯૬૨માં યોજાયેલી સામાન્ય ચૂંટણી બાદ, પ્રખર રાજનેતા સી. રાજગોપાલાચારીએ આપણા યુવા લોકતંત્રની વિસંગતિઓ પર સૌનું ધ્યાન આકર્ષિત કરે તેવો એક લેખ લખ્યો હતો કે જેને હવે લોકો ભૂલી ગયા છે. રાજાજીનું કહેવું હતું કે, ‘ભારતીય મતદાતાઓ એવી વિસંગતિઓ સામે લડી રહ્યાં છે કે જેનાથી પશ્ચિમનું લોકતંત્ર અપેક્ષાકૃત મુક્ત છે. ભારતીય મતદાતાઓ ગરીબી અને રિશ્વતખોરીનો શિકાર છે. અહીં મોટાભાગનાં લોકો દરરોજ પહેલાં કમાણી કરે છે અને ત્યાર બાદ ભોજન કરે છે.’

રાજાજી બ્રિટિશ ભારત અને ત્યાર બાદ આઝાદ ભારતની ઘણી ચૂંટણીઓના નજીકના કહી શકાય એવા સાક્ષી રહી ચૂક્યા છે. તેઓ વર્ષ ૧૯૬૨માં જે લખી ગયા હતા તેમાંની મોટા ભાગની વાતો આજના સમયમાં એટલી જ સાંપ્રત લાગી રહી છે. રાજાજી એવા લોકો પૈકીની એક વ્યક્તિ હતા કે જેમણે ચૂંટણીમાં પૈસાના બળનો ઉપયોગ કરવો, તે વાત પર ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. લેખક મિલન વૈષ્ણવનું નવું પુસ્તક ‘વ્હેન ક્રાઈમ પેય્ઝ’ / When Crime Pays – Money and Muscle in Indian Politics આ પ્રકારની અને આ સ્થિતિઓ પર ખૂલીને ગંભીર ચર્ચા કરે છે. આ પુસ્તકમાં હાલનાં દાયકામાં ભારતીય રાજનીતિમાં વધી રહેલા ગુનાઓની ઊંડી વ્યાખ્યા અને ગુનાહિત પ્રવૃત્તિના રાજનેતાઓની ચર્ચા કરવામાં આવી છે. તમામ ઉમેદવારો વિરુદ્ધ નોંધાયેલ ગુનાહિત બાબત પર એસોસિએશન ઓફ ડેમોક્રેટિક રિફોર્મ્સ(એ.ડી.આર.)ના આંકડા પણ આ વિષયની વધુ માહિતી આપે છે.

મિલન વૈષ્ણવનું આ ચૂંટણી પ્રકરણ ૧૯૬૦ના દાયકાના ઉત્તરાર્ધથી શરુ થાય છે, જ્યારે કોંગ્રેસ પક્ષ અવસાન તરફ ધકેલાઈ રહ્યો હતો અને એક કરતાં વધારે દળના મોરચાનું કદ દેખાવવા લાગ્યું હતું. સીધી રીતે તો આ લોકતંત્ર માટે સુખદ સંકેત હતો, પણ આ થકી ખૂબ મોટાપાયાના ફેરફારોનો એક રસ્તો ખૂલી ગયો હતો. કોંગ્રેસ વિરોધી ગઠબંધન અને સરકાર રચવાની સ્પર્ધા જોવા મળી રહી હતી. પૈસા માટે પાર્ટીઓ પણ બદલાઈ રહી હતી. આ તમામની વચ્ચે જ ૧૯૬૯માં પ્રધાનમંત્રી ઇન્દિરા ગાંધીના કોર્પોરેટ ફંડિંગ પર પ્રતિબંધ લગાડવા માટેનો નિર્ણય આવ્યો, જેના દ્વારા રાજનૈતિક દળોને ‘ચોરી-છૂપું ફંડિંગ’ની એક નવી સ્પર્ધામાં ભાગ લેવા માટેની તક મળી ગઈ. પરંતુ, ૧૯૮૫માં કોર્પોરેટ ફંડિંગને ફરી એક વખત માન્યતા પ્રાપ્ત થઇ, પણ મિલન વૈષ્ણવના મત અનુસાર ત્યાં સુધી ઘણું નુકસાન થઇ ચૂક્યું હતું.

શરૂઆતની કેટલીક ચૂંટણીઓ સુધી તો બાહુબળ પડદા પાછળની ઘટના હતી કે જેમાં મતદાતાને ધમકાવી કોઈ ખાસ દળ અથવા નેતાના પક્ષમાં વોટ નાખવા માટે તૈયાર કરવામાં આવતા હતા, પણ ૧૯૮૦ના દાયકાથી આ વાર્તામાં વળાંક આવ્યો અને પડદા પાછળ કાર્ય કરી રહેલાં આ તત્ત્વ જાતે જ નેતા બનવા માટેના સપનાં સેવવા માંડ્યા. રાજનીતિમાં પોતાનું ભવિષ્ય શોધવાવાળા માટે ગુનાહિત પૃષ્ઠભૂમિ અને રક્ષણ આપવા માટેની ક્ષમતા એક જરૂરી શરત બની ગઈ. રાજનૈતિક દળ પણ આ પ્રકારના લોકોને પ્રાથમિકતા આપવા લાગ્યા, કારણ કે તેઓ પોતાના બાહુબળ અને ધનબળ પર ચૂંટણી જીતવાની ક્ષમતા રાખતા હતા. આવી પરિસ્થિતિઓમાં, ‘સંસ્થાગત દળીય રાજનીતિ નબળી પડી ગઈ અને ચૂંટણીની નાણાંકીય વ્યવસ્થા પર પણ તેની અસર પડી. રાજનીતિક દળોએ પોતાનાં દમ પર ચૂંટણી જીતવાવાળા લોકોને પ્રાથમિકતા આપવાનું શરુ કરી દીધું. આવા લોકો પાર્ટી પર બોજો પણ નહોતા લાગતાં અને ભવિષ્યમાં પણ પાર્ટીને નિયમિત યોગદાન કરવાની ક્ષમતા રાખતા હતા.’

હવે અહીં એક પ્રશ્ન, મતદાતાઓ ગુનાહિત પ્રવૃત્તિ ધરાવતા ઉમેદવારોને કેમ પસંદ કરે છે? આનું એક કારણ એ છે કે આપણી સરકારો જરૂરી સેવાઓ જેવી કે સ્વાસ્થ્ય-શિક્ષણ-સુરક્ષા પૂરી પાડવામાં સતત નિષ્ફળ રહી છે. બીજી બાજુ, જે સરકાર નથી પૂરી પાડી શકી તે જરૂરિયાતો આ બાહુબલીઓ ઘણી વખત પૂરી પાડતાં જોવા મળી રહ્યા છે. મિલન વૈષ્ણવના મુજબ, આ એક પ્રકારે રાજ્યની ભૂમિકાનું બળજબરીથી વૈયક્તિકરણ થઇ રહ્યું હતું. આ પુસ્તકમાં રાજ્યના કલ્યાણકારી કામોમાં થઇ રહેલાં આંશિક વૈયક્તિકરણની વાત પણ છે, જ્યાં નેતા તેને મત આપવા જઈ રહેલા મતદાતાને પૈસાના બળથી ખુશ કરતો હતો. એક વાત સ્પષ્ટ છે કે, આવા કાર્યોની પાછળ જાતીય અને સાંપ્રદાયિક આધારિત સમીકરણ કાર્યરત હતા.

મિલન વૈષ્ણવના આ પુસ્તકમાં ચૂંટણીમાં ટિકિટનો ખરીદી, પેઈડ ન્યૂઝ સહિત ભારતમાં સામાન્ય લાગતાં લોકતંત્રની તમામ વિકૃતિઓની ચર્ચા કરવામાં આવી છે. એક કોંગ્રેસ સંસદ થકી લેખક મિલન વૈષ્ણવ કહે છે કે, ‘પૈસા અને અપરાધી (કરોડ અને ક્રિમિનલ) ભારતીય રાજનીતિક દળોના અનિવાર્ય અંગ છે.’ તેઓ લખે છે કે ‘ભારતમાં મોટાભાગનાં રાજનેતાઓ પ્રાથમિક સેવાઓની ઉપલબ્ધિ નક્કી કરી અને ચૂંટણીમાં જીત મેળવવી એ વાતને યોગ્ય માનતાં નથી, પણ સત્ય તો એ છે કે આજનાં સમયમાં કેટલાક એવા નેતાઓ જોવા મળી રહ્યાં છે કે જેમણે ચૂંટણીમાં પોતાનાં કાર્યને આધાર બનાવ્યો છે. જેઓએ સત્તામાં આવી અને જનતાને વીજળી, રસ્તા અને પાણી અથવા રોટી-મકાન આપવાનું વચન આપ્યું. તેઓએ વચન આપ્યું કે સમાજના સૌથી નીચેના વર્ગની વ્યક્તિને પણ સમાન તકો આપવામાં આવશે અને તેઓનું કલ્યાણ કરવામાં આવશે. છેલ્લા એક દાયકામાં ચૂંટણી લડવા અને જીતવા માટે ‘હમારા હાથ, આમ આદમી કે સાથ’ અને ‘સબકા સાથ, સબકા વિકાસ’ જેવા નારા ખૂબ જોવા મળ્યા.

એ વાત તમામ લોકો જાણે છે કે જ્યારે નરેન્દ્ર મોદી અપરાધથી મુક્ત થવાની વાતો કરી રહ્યા હતા, ત્યારે લોકસભાની ચૂંટણીમાં ગુનાહિત રેકોર્ડ ધરાવતા લોકો ભાજપામાંથી ચૂંટણી લડી રહ્યા હતા અને ત્યાર બાદ પરિણામ આવ્યા બાદ ભાજપાના ૩૫% સાંસદ ગુનાહિત રેકોર્ડ ધરાવતા જોવા મળ્યા. હવે જ્યારે કેન્દ્રમાં ભાજપાના શાસનને ત્રણ વર્ષ પૂર્ણ થવા જઈ રહ્યાં છે તો એ વાત કહેવી જોઈએ નહિ કે પ્રધાનમંત્રીના વચન વિરુદ્ધ કેન્દ્ર અને રાજ્ય એમ બંને જગ્યાઓમાં ગુનાહિત પ્રવૃત્તિની છબી ધરાવતાં ઉમેદવારો પર દળ નિર્ભર છે તેમ જોવા મળી રહ્યું છે. એસોસિએશન ઓફ ડેમોક્રેટિક રિફોર્મ્સ(એ.ડી.આર.)એ ઉત્તરપ્રદેશની ચૂંટણીમાં પ્રથમ ત્રણ ચરણ માટે જે આંકડા આપ્યા છે તે અનુસાર પ્રથમ ચરણમાં કોંગ્રેસના ૨૭%, સપાના ૨૯%, બસપાના ૩૮% અને સૌથી વધુ ભાજપાના ૪૦% ઉમેદવારો ગુનાહિત છબી ધરાવે છે. બીજા ચરણમાં ૪૧% ગુનાહિત છબી ધરાવતા ઉમેદવારો સાથે સપા પ્રથમ સ્થાન પર છે, તો ત્રીજા ચરણમાં ૩૬% સાથે કોંગ્રેસ ટોચ પર છે.

આ આંકડાઓ ચિંતાગ્રસ્ત છે. એ.ડી.આર.નું વિશ્લેષણ જણાવે છે કે ઉત્તરપ્રદેશ હોય અથવા દેશનું કોઈ અન્ય રાજ્ય હોય, રાજનૈતિક દળની ચૂંટણીમાં એક અપરાધી તરીકેની છબી ધરાવતા ઉમેદવારોની હાજરી જોવા મળે જ છે. આ તેઓના માટે ચૂંટણી જીતવા માટેનું સરળ પગલું છે. ભારતીય લોકતંત્ર ખરેખરમાં અસહજ કરવાવાળા વિરોધાભાસનો શિકાર છે. રાજ્યોની સાથે સામાન્ય ચૂંટણીમાં સંચાલનના સ્તર પર ભલે પારદર્શકતા જોવા મળતી હોય, પણ અંતે જીતીને આવનાર લોકોમાં મોટી સંખ્યા તો ગંદા અને ખતરનાક લોકોની જ હોય છે.

[અનુવાદ – નિલય ભાવસાર]

Email – nbhavsarsafri@gmail.com

૭મી જાન્યુઆરીના રોજ સુરત જવાનું થયું ત્યારે ‘પ્લેટફોર્મ નંબર ચાર’ને સંભારવાની સાથે સર્જક હિમાંશીબહેનના લગભગ બધા જ સર્જનને જાણવા-માણવાનો અવસર પણ હતો. ૭મી અને ૮મી જાન્યુઆરીના રોજ સુરતમાં ‘હિમાંશી શેલત : સર્જકોત્સવ’ ઉજવાઈ ગયો. હિમાંશીબહેેનના જીવનઘડતરમાં મહત્ત્વની શાળા જીવનભારતીના જ પ્રાંગણમાં આ કાર્યક્રમ યોજાયો.

સાતમીએ બપોરે ઉદ્‌ઘાટન બેઠકની શરૂઆત પ્રાર્થનાથી થઈ, જેમાં શ્રોતાઓના સ્વાગત અને જીવનભારતીના ઇતિહાસથી લઈ આજ સુધીની પ્રવૃતિઓની સંક્ષિપ્ત રજૂઆત સાથે સર્જકોત્સવ કાર્યક્રમની ભૂમિકા રજૂ થઈ. સર્જકોત્સવનો હેતુ હિમાંશીબહેનનાં વિવિધ સાહિત્યસર્જન અંગે મિત્રો ચર્ચા કરે તે છે તેવો સૂર લગભગ દરેકની વાતમાંથી વ્યક્ત થયો. હિમાંશીબહેન શરૂઆતની ત્રણેક રજૂઆતને બાદ કરતાં સર્જક ઉત્સવમાં બંને દિવસ હાજર રહ્યાં.

પ્રથમ બેઠકમાં ‘વાર્તાકાર અને આત્મકથાકાર હિમાંશી શેલત’ વિષય સાથે યોજાઈ જેનું સંચાલન રાજેશ પંડ્યાએ કર્યું. પ્રથમ વક્તા શરીફા વીજળીવાળાએ હિમાંશીબહેનની સ્ત્રીકેન્દ્રી વાર્તાઓની વાત કરી.

શરીફા વીજળીવાળાએ હિમાંશીબહેનનાં સાહિત્યસર્જનનો સમયગાળો સમજાવતા જણાવ્યું કે ‘આપણા મહત્ત્વના અનુઆધુનિક વાર્તાકાર હિમાંશી શેલતે જ્યારે વાર્તા લખવાની શરૂઆત કરી ત્યારે ગુજરાતી ટૂંકી વાર્તા આધુનિકતાથી પોતાનો છેડો ફાડી ચૂકી હતી. આઝાદી બાદના ગુજરાત માટેના આ સંકુલ ગાળાનું બયાન કરતાં તેમણે જણાવ્યું કે અનામત આંદોલન, રામજન્મભૂમિ-બાબરી ધ્વંસની ઘટનાઓ ઉપરાંત ૨૦૦૧ની કુદરતી તેમ જ ૨૦૦૨ની માનવસર્જિત આપત્તિઓની સમાંતરે બદલાયેલાં માનવ મન, સમૂહની માનસિકતા અને તંત્રની બધિરતાને હિમાંશી શેલતે પોતાની વાર્તાઓમાં આલેખવાની પૂરી કોશિશ કરી છે. સુરતમાં પ્લેટફોર્મ પરનાં બાળકો, અનાથ બાળકો અને સુરતની વારાંગનાઓ સહિત સમાજના વિવિધ તબકા સાથે કામ કરનાર હિમાંશીબહેનનું આ અનુભવજગત વાર્તા માટેની કાચી સામગ્રી પૂરી પાડનારું રહ્યું છે. કોમી તનાવ, રાજકીય દબાણ, ટોળાં સામે સામાન્ય માણસની લાચારી અને વાંઝિયો આક્રોશ જેવા સાંપ્રત પ્રશ્નોને પોતાની વાર્તા દ્વારા વાચા આપતાં સર્જકની નિસબત ખૂણે બેસનાર સર્જક સમાન નથી. ત્યાર બાદ શરીફાબહેને હિમાંશી શેલતની નવ વાર્તાસંગ્રહોની લગભગ દોઢસો વાર્તાઓમાંથી નારી સંવેદનાઓનું નિરૂપણ કરતી કેટલીક વાર્તાઓના દ્રષ્ટાંતોનાં આધારે વિગતે રજૂઆત કરી હતી.

કિરીટભાઈ દૂધાતે સાહિત્યમાં પ્રતિબદ્ધતા વ્યાખ્યાયિત કરતાં જણાવ્યું હતું કે ‘સમાજમાં વ્યાપ્ત વિષમતા સામે દખલ કરવી તે ખરા અર્થમાં પ્રતિબદ્ધતા’. તેમણે હિમાંશીબહેન વાર્તાઓમાં સમાજના વિવિધ તબક્કાની વાત કરતાં હોય ત્યારે તેમની પ્રતિબદ્ધતા કઈ રીતે વ્યક્ત થાય છે તેની રજૂઆત કરી. હિમાંશીબહેનની સેક્સવર્કરની વાર્તાઓનો ઉલ્લેખ કરતાં કિરીટભાઈએ જણાવ્યું કે મન્ટોથી કદાચ એક-બે ઓછી વાર્તાઓ તેમણે લખી છે. પરંતુ હિમાંશીબહેન જેટલી વેધક શૈલીથી સતત સેક્સવર્કર વિશેની વાર્તાઓ કોઈ બીજાએ લખ્યાનું ધ્યાન પર આવતું નથી જેમાં વારાંગનાઓ વિષયક વાર્તાઓ ‘કિંમત’, ‘બારણું’, ‘શાપ’, ‘એ સવાર’, ‘જાકારો’,  સ્ત્રી અને બાળકોના સંબંધની વાર્તાઓમાં ‘પાછળ રહી ગયેલું એક ઘર’, ‘છોકરો’, ‘ચૂડેલનો વાંસો’, ‘દાહ’, ‘પાછળ રહી ગયું’ અને પુરુષોનું મનોમંથન વ્યક્ત કરતી વાર્તાઓમાં ‘બીજો માનસ’ ‘ફુગ્ગો’, ‘જાગીર’ વગેરે વાર્તાઓના દ્રષ્ટાંત સાથે કરેલી રજૂઆત સંવેદનાસભર અને રસપ્રદ રહી હતી. સમાપનમાં તેમણે જણાવ્યું કે ગુજરાતી સાહિત્યમાં મેઘાણી, પન્નાલાલ અને સુન્દરમ પછી ગરીબો-શોષિતોની વાત કરવાની એક પરંપરા વિકસી હતી તે હિમાંશીબહેન આગળ લઈ ગયાં છે અને ગુજરાતની પાંડુર થતી જતી ટૂંકી વાર્તાને નવજીવન અર્પ્યું છે.

બકુલ ટેલરે ‘હિમાંશી શેલતની વાર્તાઓમાં સાંપ્રત’ વિષય પર વાત કરતા જણાવ્યું કે સાંપ્રતની વ્યાખ્યા કરવાનું જટિલ છે. હિમાંશી શેલતની વાર્તામાં આજના સમયના કલબુર્ગી, મુરુગન વગેરે જેવા સંદર્ભો છે તો વળી ૨૦૦૨ની ઘટના લોકજીવન પર કેવી અસર કરે છે તે સૂક્ષ્મતાથી કુટુંબ અને વ્યક્તિ સંદર્ભ સાથે વાર્તામાં મૂકે છે. ભારતના સમાજની વિક્ષુબ્ધ કરનારી જાહેર ઘટનાઓ (જે-તે સમયનું સાંપ્રત) સામાન્ય વ્યક્તિને કઈ-રીતે અસર કરે છે તે તપાસવાનો હેતુ હિમાંશીબહેનનો હોય તેવું લાગે છે.

ત્યાર બાદ આત્મકથાકાર હિમાંશી શેલતની વાત કરતાં મીનળબહેને હિમાંશીબહેનની આત્મકથા લખવાની શૈલી ઉપરાંત તેમનાં બાળપણના પ્રસંગો કઈ રીતે આજ સુધી તેમના માનસ પર અસર કરનારા રહ્યા, તેમના કુટુંબના સભ્યો અને તેમની વ્યક્તિવઘડતરમાં ભૂમિકા જેવા મુદ્દાઓની વિગતે રજૂઆત કરી.

બીજા દિવસની સવારની બેઠકનું સંચાલન સમીર ભટ્ટે કર્યું હતું.

શિરીષ પંચાલે ‘અનુઆધુનિક સર્જક હિમાંશી શેલત’ વિષય પર પોતાની રજૂઆત કરતા જણાવ્યું કે રચનારીતિની વિચિત્રતાઓમાં બદ્ધ ન રહેતાં હિમાંશીબહેનની વાર્તાઓમાંથી જે એક બાબત સમજાય છે કે આ સર્જકની અનુભૂતિનો અનુવાદ નથી પરંતુ રૂપાંતર છે. અનુઆધુનિકતાને વ્યાખ્યાયિત કરતાં તેમણે જણાવ્યું કે આપણી જાત અને માનવસમાજ વચ્ચે સંવાદ ન અટકે કહેતાં સંવાદ ચાલુ રાખવાનું કામ અનુઆધુનિક સર્જકોએ કરવાનું છે. આ અઘરું છે કારણ કે તેમાં જગત સાથે સંવાદ કરવાનો છે. આજે સર્જકને કોશેટામાં પૂરાઈ રહેવું કે માત્ર ટેબલ લેમ્પ નીચે બેસીને લખી-બેસી રહેવું ન પરવડે. આમ કહી તેમણે ગુજરાતમાં મહત્ત્વના સમયગાળાઓની વાત કરતા જણાવ્યું કે ૧૯૭૫થી ૨૦૦૦ અને ૨૦૦૧-૦૨ અને આજ સુધીમાં આપણું જગત બદલાવવાની સાથે સાહિત્યકારનું વિશ્વ બદલાયું છે. હવે આપણે રાજકારણથી દૂર રહીશું તે નહીં ચાલે. કારણકે Animal Farmની જેમ સરકારમાં બેઠેલાઓ પોતાને ‘Some are more equal’ માની બેઠેલા છે. એક રીતે તેમણે જ માનવતાને ખતમ કરી છે.

હિમાંશીબહેનનો સંશોધનનિબંધ પુસ્તક તરીકે કેમ પ્રકાશિત નથી થયો તેવા અફસોસ સાથે ઇમરાન સુરતીએ હિમાંશી શેલતનાં સંશોધનકાર્યમાં પીએચ.ડી.ના શોધ નિબંધની વાત કરી. ઇમરાનભાઈએ સંશોધન પત્ર લખ્યા જેટલી ચીવટથી મુદ્દાસરની નોંધો સાથે અને સંશોધન નિબંધનાં પ્રકરણોના આધારે હિમાંશી શેલતના વી. એસ. નાઈપોલના સાહિત્ય પરના સંશોધનની છણાવટ કરી હતી.

રમણ સોનીએ સંપાદનના પ્રવાહોની સમજ આપતાં, ગુજરાતી સાહિત્યમાં જે થોકબંધ સંપાદનો મળી આવે છે તેમાં હિમાંશીબહેનનું સંપાદન કાર્ય કઈ રીતે જુદું પડે છે તેની વાત કરી. હિમાંશીબહેને દાયિત્વની ભાવના, અંગતતા અને ઊંડી નિસબતથી સંપાદનો કર્યાં છે. હિમાંશીબહેનનાં સંપાદનોમાં સંપાદકીય લેખો અને લખાણોની શૈલી, તેની પાછળ ચોકસાઈ -મહેનત, પરિશિષ્ટ માટે ઝીણવટપૂર્વક ચોકસાઈ વગેરેની વાત રમણભાઈએ સંપાદન દૃષ્ટાંતો દ્વારા કરી.

બિંદુ ભટ્ટે ‘પ્લેટફોર્મ ચાર’ની હિમાંશીબહેનની હંગામી શાળા, પ્લેટફોર્મ પરના બાળમિત્રોની સૃષ્ટિ અને તેમનાં વ્યક્તિચિત્રોની સાથે પુસ્તકમાં આલેખાયેલા અનુભવોની વાત લાગણીસભર રીતે રજૂ કરતાં જણાવ્યું કે, આજે જ્યારે આપણી સંવેદનશીલતા ઘટી રહી છે અને જડતા વધી રહી છે ત્યારે આ બાળકોની સહજતા અને તેમનાં જીવંત વ્યક્તિત્વો આપણને ઘણું શીખવી જાય છે. તો વળી ‘વિક્ટર’માં આલેખાયેલી શ્વાન-માર્જરી (બિલાડી) સહિતની પ્રાણીસૃષ્ટિની વાત કરી. સમસંવેદનાની અસર, જીવમાત્રની અવગણના ન થઈ શકે જેવી બાબતો તેમણે પોતાની વાતમાં વણી લીધી.

નવલકથાકાર હિમાંશી શેલતની વાત કરતા બિપિનભાઈએ અમૃતા શેરગિલના જીવન આધારિત ‘આઠમો રંગ’ અને રૂપજીવિનીઓના જીવનની આસપાસ લખાયેલી ‘કાળા પતંગિયાની’ નવલકથાની વિશેષ છણાવટ કરી હતી. લખાણની શૈલી, કથાના સારાંશની વિગતની સાથે નવલકથામાંથી પસંદ કરેલા અંશોનું વાંચન પણ કર્યું હતું.

બપોરે ભોજન બાદની બેઠકની શરૂઆત હિમાંશીબહેનની દુર્લભ તસવીરોની સફર દ્વારા થઈ. આ તૈયાર કરવા અંકિત દેસાઈએ જહેમત ઉઠાવી હતી. પછીની બેઠકમાં હિમાંશીબહેન સાથે જોડાયેલા વિદ્યાર્થીઓ, મિત્રો, પરિવારના સભ્યો દ્વારા અનુભવો-પ્રતિભાવો રજૂ થયા હતા.

સંસ્કૃતના નિવૃત્ત અધ્યાપક અને હિમાંશીબહેનનાં વિદ્યાર્થિની નીનાબહેને હિમાંશીબહેનનાં અધ્યાપક તરીકેના શરૂઆતનાં વર્ષોના અનુભવોની વાત કરતાં, કૉલેજમાં દાખલ થતાં મેડમ હિમાંશી શેલતની પ્રથમ છબી, અધ્યાપન શૈલી, સંગીત સંધ્યામાં મેડમનું ગાયન અને વિદ્યાર્થીઓ સાથે સંબંધની વાત ભાવુક રીતે વ્યક્ત કરી.

હિમાંશીબહેનના ભાઈ કેતન શેલતે અનુભવોની વાત કરતા જણાવ્યું કે સંયુકત કુટુંબને કારણે અમારાં બા ને સમય ન મળે. મને સાચવવાની જવાબદારી હિમાંશીની. હિમાંશીને કારણે સાહિત્યની સમજ આવી, જીવનભારતી પ્રત્યેનું આકર્ષણ પણ એના કારણે જ. સ્વજન તરીકે મારા માટે હિમાંશી એટલે હિમાંશી. તટસ્થતાથી જોઈએ તો હિમાંશી વિચારે છે તે જ માને છે, જે માને તે જ રજૂ કરે છે અને તે જ પ્રમાણે વર્તે છે. આજે જે માનતા હોય તે કરી બતાવનાર ખૂબ ઓછાં વ્યક્તિત્વોમાં એક હિમાંશી છે. તેને મેં હંમેશાં સ્પષ્ટ વક્તા તરીકે જોઈ છે.

હિમાંશીબહેનનાં વિદ્યાર્થિની સંધ્યા ભટ્ટે સાહિત્યનાં શિક્ષક હિમાંશીબહેન ઉપરાંત રંગોળી હરીફાઈ માટે તૈયારી કરાવતાં, સંગીત-નૃત્ય-ગાયનમાં રસ લઈને મદદ કરતાં કલારસિક હિમાંશીબહેનની છબી આલેખી.

પ્લેટફોર્મ નંબર ૪ની હંગામી શાળાના સાથી જગદીશભાઈએ અનુભવ રજૂ કરતાં જણાવ્યું કે એક ગુરુનું શું સ્થાન હોય તેની વાત કરવી છે. કૉલેજ ભણતર દરમિયાન જ ટીબીનું નિદાન, ઘરની આર્થિક સ્થિતિ સદ્ધર નહીં. બહેને પુસ્તક વિના આવતા વર્ગમાં ન આવવા કહ્યું. મૂંઝવણ કાગળમાં લખી મેડમને આપી. શિશુ સહાય ટ્રસ્ટ દ્વારા દવા થઈ તેની વ્યવસ્થા હિમાંશીબહેને કરી. હિમાંશીબહેન મારા જીવનદાતા.

શિશુ સહાયના સાથીદાર ડૉ સ્વાતિબહેન મહેતાએ બાળપણના પ્રસંગોથી વાત શરૂ કરી. સાત વર્ષનાં હિમાંશીબહેન સાથેનો સંબંધ આજે સિત્તેર વર્ષે પહોંચ્યો છે તેના મહત્ત્વના પડાવો યાદ કર્યા જેમાં સાથીના દીકરીનું ખૂન થયું તે સંદર્ભે ચિનગારી સંસ્થા ઊભી કરી અને વિરોધ અંતર્ગત કલેક્ટર કચેરીએ રેલી લઈને ગયાની વાત વિશેષ યાદ કરી.

જીવનભારતીના સહાધ્યાયી, હિમાંશીબહેનના મિત્ર જયદેવ શુક્લે હિમાંશીબહેન સાથેના અનુભવોની સાથે સાહિત્ય રસની વાત કરી

હિમાંશીબહેનને જે લોકો ઓળખતા હોય તેને આ કાર્યક્રમ અંગે આશ્ચર્યનો ભાવ હોય તે સહજ છે. એક રીતે તેનો ઉત્તર હિમાંશીબહેનનાં સમાપનમાં સહજ અપાયો. તેમણે પ્રતિભાવમાં કહ્યું, ‘વ્યક્તિ જીવે તો સિત્તેરની થાય અને સિત્તેરની થાય તો ઇકોતેરની પણ થાય.(૮મીના રોજ હિમાંશીબહેનનો ૭૧મો જન્મ દિવસ હતો.) આ સહજ અને નાની ઘટનાને કશી મોટી કરવાની જરૂર નથી. આ બે દિવસોમાં મારું નામ પણ આટલી વખત લેવાયું તે સાંભળી એમ થાય કે આ લખાણ-સર્જન કરવાની જરૂર ન હતી. લખ્યું એટલે આ પ્રકારનો કાર્યક્રમ થયો ને!’ આ સાથે હિમાંશીબહેને પોતાનું વ્યક્તિવ જે રીતે ઘડાયું છે તેને ઘડવા અને ટકવામાં મદદરૂપ બનેલા સ્વજનો, મિત્રો, પ્રાણીઓ, વિદ્યાર્થીઓ, બાળકો, જીવનભારતી પરિવાર, રેડ લાઈટ એરિયાની બહેનો વગેરે સૌનો આભાર માન્યો હતો. અંગત માઠું લગાડવા કરતાં સમાજમાં અનેકગણી વધુ ખરાબ લાગે તેવી ઘટનાઓ બને છે જેના પ્રત્યે સંવેદનશીલ બનવાની જરૂરિયાત તેમણે જણાવી.

પોતાનાં જેવાં સર્જકનાં જીવનમાં સામાજિક પ્રસંગો આવતા નથી અને પુસ્તકના વિમોચન થવા દેતા નથી ત્યારે આ એક રીતે ઋણ સ્વીકારનો પ્રસંગ છે તેમ જણાવ્યું. મહેન્દ્ર મેઘાણીની વાત યાદ કરતાં તેમણે કહ્યું કે સમાજ માટે આપણે જે કઈ કરીએ છીએ અથવા આપણે નિમિત્ત બની સમાજ માટે જે કંઈ થાય છે તે સમાજે આપણને જે કંઈ આપ્યું છે તેનું માત્ર ભાડું ચૂકવવા બરાબર છે.

વધુમાં ‘હવે કશો કાર્યક્રમ ન થાય તો પણ ચાલશે. મને પણ ગમશે અને તમે પણ ગમાડ જો’ તેમ કહેતાં હિમાંશીબહેન માટે આ કાર્યકમ જાણે જીવતું જગતિયું :

શરીફાબહેન સહિતના સંવાહકોએ સતત સક્રિયતાથી પોતાની ભૂમિકા ભજવી હતી. કાર્યક્રમ દરમિયાન વિદ્યાર્થી મિત્રોની હાજરી ઘણી મોટી સંખ્યામાં હતી. બંને દિવસ હૉલની બહાર પુસ્તક વેચાણની અને નાસ્તા-ભોજનની સુંદર વ્યવસ્થા કરવામાં આવેલી. હિમાંશીબહેનનો સર્જક ઉત્સવ ઘણી રીતે અનોખો અને મહત્ત્વનો બની રહ્યો તેમાં કશી શંકા નથી. કાર્યક્રમમાં રજૂ થયેલા વિચારો સંકલન કરીને પુસ્તકરૂપે પ્રકાશિત થશે તેવી જાહેરાત પણ થઈ. સર્જકોત્સવમાં ભાગ લીધાનો આનંદ.

જરા આ પણ :

સર્જકોઉત્સવ જરા જુદી અપેક્ષા વિકસાવનારો હતો પરંતુ કાર્યક્રમ પરિસંવાદ સ્વરૂપમાં થયો. કેટલાક વક્તાઓએ લખાણનું વાચન કર્યું જેથી નીરસતા ઊભી થઈ. સર્જકોત્સવમાં હિમાંશીબહેનના પસંદગીના સાહિત્યનું-વિચારનું વાંચન, વિદ્યાર્થીઓ અથવા વાચકો દ્વારા હિમાંશીબહેનની વાર્તાઓ-રચનાઓનું ભાવસભર વાંચન-વાચિકમ-પઠન, એક પાત્રીય અભિનય અથવા નાટ્ય પ્રસ્તુતિ દ્વારા કાર્યક્રમને વધુ રસાળ અને અસરકારક બનાવવાની સાથે ભાગીદારી પણ વધારી શકાઈ હોત તોતે વધુ સંવાદી થાત તેવું ચોક્કસ લાગ્યું.

E-mail : parth.trivedi18@yahoo.com

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 ફેબ્રુઆરી 2017; પૃ. 11-12