થરથર ધ્રુજે મારા હાથ
હૃદય તૂટે મારું આજ
ભાંગતું હૈયું રડતો ચહેરો
નિ:સાસો નાખું એવો આજ
કર્યું પાપ કેવું મેં આજ
કૂખે કૂંપળ પાંગરી પણ મેં તોડી બાપ
રડી રડીને થાકું આજ
ખોબો ભરીને વહાવું આંસું આજ
સૌ કોઇ બોલ્યા સાગમટે ભાઇ
કે ખોળાનો ખુંદનારો કેમ ન આપ્યો તમે વહુ ?
સાસુ સસરા નાણંદ સૌ કોઇ
સાગમટે પાડે ત્રાડ
નહીં રહેવા દઇએ કૂખે તારી દીકરી વહુ
દીકરી તો સાપનો ભારો વહુ
ખોળાનો ખુંદનારો તારે, ભવ આપણો સૌનો વહુ
તોડી નાખો આ ગર્ભ કાચો ડોક્ટર
વહાવો લોહી પાડો જુદો તેને
વોશબેસીંગમાંથી ફેકો નદીમાં
ઢગ થઇ જાય કચરામાં, સામેલ આજ
મારું તો શું ચાલે બાપ
ધણી ઊઠીને કરાવે પાપ
સૂનમૂન બેઠી વિચારુ છું આજ
કર્યાં મે લગ્ન એટલે થઇ હું ગુલામ ?
કર્યાં છે નારી ચેતનાની એ ચળવળ બાપ
શું કેદ થઇ બેઠી ભાષણો અને ગોષ્ઠિમાં બાપ
દીકરી તો મારા વ્હાલનો દરિયો, એ રહી શબ્દોમાં વાત
કાળજું મારું તૂટે આજ
કેમ કરી મનાવું માંહ્યલોને મારા બાપ
હું તો ભારતની એ નારી
ભાષણો અને સેમિનારોમાં સમાણી
મારું શું ચાલે બાપ
લગ્ન કર્યાં મેં એટલે થઇ હું ધણીની ગુલામ !

e.mail : koza7024@gmail.com

ઉષાબહેન મહેતા : સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામનાં સંનિષ્ઠ, સક્રીય સેનાની 

બાપુ, હું જાઉં છું, ક્યાં અને શા માટે જાઉં છું એ પૂછતા નહિ

અરે, આ તો આપણી દીકરી ઉષાનો અવાજ

સમય : ૧૯૪૨ના ઓગસ્ટ મહિનાની ૯મી અને ૧૪મી તારીખ વચ્ચેનો કોઈ એક દિવસ.

સ્થળ : મુંબઈના સેન્ડહર્સ્ટ રોડ પર આવેલા લક્ષ્મી ભુવન મકાનમાંનો એક ફ્લેટ.

પાત્રો : બાવીસ વરસની છોકરી અને તેનાં મા-બાપ.

દીકરી : બાપુ, હું જાઉં છું. ક્યાં જાઉં છું અને શા માટે જાઉં છું એ પૂછતા નહિ.

પિતા : (મૌન)

માતા : પાછી ક્યારે આવીશ, બેટા?

દીકરી : ખબર નથી.

પિતા : પણ તારું ભણવાનું?

દીકરી : હમણાં થોડો વખત બંધ. આવજો!

ખાદીની સફેદ સાડી પહેરેલી છોકરી મકાનનાં લાકડાનાં પગથિયાં ઉતરી જાય છે – હળવે પગલે, જરા ય અવાજ ન થાય તેમ.

બે-ચાર દિવસ એ વાતને વીતી જાય છે. અને પછી એક દિવસ એક છોકરીનો અવાજ ઘરના રેડિયોમાં સંભાય છે : ‘This is the Congress Radio calling on 42.34 meters from somewhere in India.” અને પેલી છોકરીની મા લગભગ ચીસ પાડે છે : ‘અરે, આ તો આપણી ઉષાનો અવાજ.’

ઉષા મહેતા : કિશોર વયે

હા, એ અવાજ હતો ઉષા મહેતાનો. ૧૯૪૨ની ગાંધીજીની ‘ક્વિટ ઇન્ડિયા’ મૂવમેન્ટનાં એક અગ્રણી સેનાનીનો. ૧૯૨૦ના માર્ચની ૨૫મી તારીખે સુરત નજીકના સરસ નામના ગામમાં જન્મ. જિંદગીનાં પહેલાં બાર વરસ એ ગામમાં જ ગાળ્યાં. પણ સરકારી નોકરીમાંથી નિવૃત્ત થયા પછી પિતા સાથે કુટુંબ મુંબઈ રહેવા આવ્યું. એટલે જીવનનાં એ પછીનાં ઘણાંખરાં વર્ષો વિતાવ્યાં મુંબઈમાં. પિતા બ્રિટિશ સરકારના અમલદાર. તેજસ્વી, નિષ્ઠાવાન મા. ઘરમાં બે ભાઈ. તેમાં એક તો ઓરમાન. પણ માતા ક્યારે ય બે વચ્ચે તસુભાર પણ વહેરોવંચો ન કરે. બલકે વખત આવ્યે ઓરમાન દીકરાનું ઉપરાણું લે. કારણ, એ માતાએ પોતે લગ્ન પહેલાં સાવકી માનો અપાર ત્રાસ વેઠેલો. એટલે પોતાના સાવકા દીકરા પર એવા ત્રાસનો પડછાયો સુધ્ધાં ન પડે એની સતત કાળજી રાખે. ઉછેર પરંપરાગત કુટુંબમાં, પણ દીકરા-દીકરી વચ્ચે ભેદ નહિ. ત્રણે સંતાનોને જે યોગ્ય લાગે તે કરે. માત્ર એક જ સૂચના : ‘તમારા બાપની આબરુ જાળવજો.’ પણ ઉષાએ તો બીજી એક વ્યક્તિની આબરુ પણ આખી જિંદગી જાળવી : પાંચ વરસની ઉંમરે અમદાવાદ ગઈ હતી ત્યારે જેને પહેલી વાર સાબરમતી આશ્રમમાં જોયા હતા એ બાપુજીની, મહાત્મા ગાંધીની. જન્મભૂમિ સરસ ગામમાં ગાંધીજીએ એક શિબિરનું આયોજન કર્યું ત્યારે તેમાં ભાગ લીધેલો, કાંતતાં શીખેલી. ૧૯૨૮માં આઠ વરસની ઉંમરે સાયમન કમિશનના વિરોધમાં નીકળેલા સરઘસોમાં ભાગ લઈને ‘સાયમન ગો બેક’ના નારા લગાવેલા. પ્રભાત ફેરીઓમાં ભાગ લીધેલો, દારૂનાં પીઠાં સામે પિકેટિંગ કરેલું. કૉન્ગ્રેસની સાઈકલોસ્ટાઈલ કરેલી પત્રિકાઓ લપાવી-છૂપાવીને ઘરે ઘરે જઈ વહેંચેલી. ૧૯૩૦ના મીઠાના સત્યાગ્રહ વખતે દરિયાનું પાણી ઘરે લાવીને તેમાંથી મીઠું બનાવેલું, અને ગાંધીજીની લડતમાં ભાગ લીધાનો સંતોષ લીધેલો.

‘કરેંગે યા મરેંગે’નો મંત્ર આપતા ગાંધીજી

૧૯૪૨માં ગાંધીજીએ ક્વિટ ઇન્ડિયા મૂવમેન્ટ શરૂ કરી તે પહેલાં જ ઉષાબહેન અને તેમના કેટલાક સાથીઓને લાગતું હતું કે સ્વાતંત્ર્યની લડતની વાત લોકો સુધી પહોંચાડવા માટે કૉન્ગ્રેસનું પોતાનું એક રેડિયો સ્ટેશન હોવું જોઈએ. કારણ આજની જેમ ત્યારે પણ ઓલ ઇન્ડિયા રેડિયો તો સરકારી હતો અને એટલે સરકાર તરફી સમાચારો જ આપતો. છાપાં અને સામયિકો પર કડક સેન્સરશીપ હતી. એટલે સાચા ખબર આપી શકતાં નહિ. આઠમી ઓગસ્ટે મોડી રાતે સરકારે ગાંધીજી અને બીજા ઘણાખરા નેતાઓની ધરપકડ કરી પછી તો જરૂર ઘણી વધી ગઈ. પણ કૉન્ગ્રેસ માટે પોતાનું રેડિયો સ્ટેશન ઊભું કરવું કઈ રીતે? પૈસા આપવા તો કેટલાક વેપારીઓ તૈયાર હતા. પણ સાધન-સરંજામ? આ બધા અંગે જાણકારી ધરાવતા એક મિત્ર સારે નસીબે મળી ગયા અને તેમણે ટ્રાન્સમિટર અને રેડિયો સ્ટેશન બનાવી આપવાનું માથે લીધું. ૧૩મી ઓગસ્ટ સુધીમાં તેમાંનું ઘણુંખરું કામ થઈ ગયું. પણ …

કૉન્ગ્રેસ રેડિયોનો સરંજામ

પણ પછી શું થયું એની વાત ખુદ ઉષાબહેન પાસેથી જ સાંભળીએ. યુનિવર્સિટી ઓફ કેમ્બ્રિજના સેન્ટર ઓફ સાઉથ એશિયન સ્ટડીઝ માટે ૧૯૬૯ના ઓગસ્ટની ૩૦મી તારીખે ડો. ઉષા મહેતાએ મુલાકાત આપી હતી તેને આધારે તેમની વાત તેમના જ શબ્દોમાં. અમારા ઉપરાંત વિઠ્ઠલભાઈ ઝવેરી અને તેમનું જૂથ પણ આવું જ કામ કરી રહ્યું હતું. બીજાં કેટલાંક જૂથ પણ તૈયારી કરી રહ્યાં હતાં. કોણ શું કરે છે, કેટલું કામ થયું છે એની રજેરજ માહિતી ડો. રામ મનોહર લોહિયાને હતી. એક દિવસ સવારે મારા કાકા અજિત દેસાઈએ મને એક ચિઠ્ઠી આપી. ખોલીને જોઈ તો ડો. રામ મનોહર લોહિયાએ મને અને મારા સાથી બાબુભાઈને લખી હતી. તેમણે લખ્યું હતું : ‘હું તમને વ્યક્તિગત રીતે ઓળખતો નથી, પણ તમારાં હિંમત અને ઉત્સાહને હું દાદ દઉં છું. મહાત્મા ગાંધીએ આત્મબલિદાનનો જે યજ્ઞ આરંભ્યો છે તેમાં ફાળો આપવાની તમારી ધગશની પણ હું કદર કરું છું. બને એટલી વહેલી તકે મને મળવા આવવાની તમને બંનેને વિનંતી કરું છું.’

બાબુભાઈ, વિઠ્ઠલભાઈ, અને હું જઈને ડો. લોહિયાને મળ્યા. અમે બધાં તરત જ એક ટીમ તરીકે કામ કરવા તૈયાર થયાં. ૧૯૪૨ના ઓગસ્ટની ૧૪મી તારીખે અમારા રેડિયો પરથી પહેલી વાર કાર્યક્રમ રજૂ થયો. અને અમારું લાંબા વખતનું સપનું સાકાર થયું. અમારી પાસે અમારું પોતાનું ટ્રાન્સમિટર હતું, રેડિયો સ્ટેશન અને રેકોર્ડિંગ સ્ટુડિયો હતાં, અમારો સિગ્નેચર ટયૂન હતો. દરરોજ કાર્યક્રમની શરૂઆત ‘સારે જહાં સે અચ્છા, હિંદોસ્તાં હમારા’ એ ગીતથી થતી, અને છેલ્લે અમે ‘વંદેમાતરમ્’ વગાડતાં. એ બેની વચમાં સમાચાર, ભાષણો, અપીલ, કાર્યકર્તાઓને સૂચનાઓ વગેરે અંગ્રેજી અને હિન્દુસ્તાનીમાં બ્રોડકાસ્ટ કરતાં. શરૂઆતમાં રોજ માત્ર એક જ વાર બ્રોડકાસ્ટ કરતાં, પણ પછી સવારે અને સાંજે એમ બે વખત કરવા લાગ્યાં. ઘણા સમાચાર અમે સૌથી પહેલાં આપતાં એટલું જ નહિ, બીજું કોઈ ન આપી શકે એવા સમાચાર પણ અમે આપતાં કારણ આખા દેશમાંથી અમારા ખબરીઓ અમને સમાચાર પહોંચાડતા. ડો. લોહિયા ઘણી વખત અમારા રેડિયો પરથી ભાષણ કરતા. એક ભાષણમાં તેમણે કહેલું : ‘અત્યાર સુધી આપણે આઝાદી માટેની ચળવળ ચલાવતા હતા, પણ હવે જે થઈ રહી છે તે ક્રાંતિ છે. અને આ ક્રાંતિ કોઈ એક પક્ષની કે સમૂહની નથી, પણ આખા દેશની છે.’ લોકો તરફથી અમને પુષ્કળ સાથ અને સહકાર મળ્યો.

ઉષા મહેતા : યુવાન વયે

પહેલા દિવસથી જ અમારું રેડિયો સ્ટેશન સરકારને આંખના કણાની જેમ ખૂંચતું હતું. આ સ્ટેશન મુંબઈમાં ક્યાંકથી ચાલે છે એટલું તો નક્કી હતું પણ ક્યાંથી? અમારા સિગ્નલને આધારે અમને શોધવા દિવસ-રાત પોલીસની વેન અને ડિટેકટિંગ વેન ફર્યા કરતી. અમારા બ્રોડકાસ્ટનો એકેએક શબ્દ લખી લેવા સરકારે ખાસ સ્ટેનોગ્રાફર રોક્યા હતા. એટલે અમારે થોડે થોડે દિવસે અમારા રેડિયો સ્ટેશનની જગ્યા બદલવી પડતી. પોલીસથી બચવા માટે અમે રેકોર્ડિંગ અને બ્રોડકાસ્ટિંગ સ્ટુડિયો અલગ અલગ જગ્યાએ રાખતાં. આ રીતે ૧૯૪૨ના નવેમ્બરની ૧૧ સુધી તો બધું હેમખેમ ચાલ્યું. પણ ૧૨મી તારીખે પોલીસે અમને શોધીને પકડી પાડ્યા. તે વખતે અમારો સ્ટુડિયો ગિરગામની પારેખ વાડીમાં હતો. પોલીસને સફળતા મળી એનું કારણ એ હતું કે અમારો જ એક ટેકનિશિયન ફૂટી ગયો હતો અને પોલીસને અમારા સુધી લઈ આવ્યો હતો. તે પહેલાં પોલીસે બાબુભાઈ ખખ્ખરની ઓફિસ પર છાપો માર્યો. હું અને બીજા બે સાથીઓ એ વખતે ત્યાં જ હતાં. અમે તરત જ કેટલીક મહત્ત્વની ફાઈલ સગેવગે કરી દીધી. પછી તરત જ હું રેકોર્ડિંગ સ્ટુડિયો દોડી. ડો. લોહિયા અને હેરિસ ત્યાં સાંજનો કાર્યક્રમ તૈયાર કરી રહ્યા હતા. મેં પોલીસે મારેલા છાપાના ખબર આપ્યા અને ડો. લોહિયાને પૂછ્યું : ‘હવે શું કરશું?’ તેમણે કહ્યું : ‘ગમે તે ભોગે આ કામ તો ચાલુ રહેવું જ જોઈએ.’ અને મેં તરત જ અમારા એક ઓળખીતા ટેક્નિશિયનને રાતોરાત બીજું ટ્રાન્સસમિટર બનાવવા જણાવી દીધું.

પછી હું ઘરે ગઈ અને ત્યાંથી ચંદ્રકાન્તભાઈ ઝવેરી સાથે બ્રોડકાસ્ટિંગ સ્ટેશન પહોંચી. રોજની જેમ ‘સારે જહાં સે અચ્છા’ વગાડ્યું, સમાચાર આપ્યા, એક વાર્તાલાપ બ્રોડકાસ્ટ કર્યો. અમે ‘વંદે માતરમ્’ વગાડવાનું શરૂ કર્યું અને બહારથી બારણાં જોર જોરથી ઠોકાવા લાગ્યાં. અમે જ નહિ, તેઓ પણ જાણતા હતા કે અમે બારણાં ખોલવાનાં નથી. એટલે પોલીસે એક પછી એક ત્રણ બારણાં તોડ્યાં અને મુંબઈના ડેપ્યુટી પોલીસ કમિશ્નર, પચાસ પોલીસો, અને લશ્કરના ટેકનિશિયનો અમારી સામે આવી ઊભા. ડેપ્યુટી પોલીસ કમિશ્નરના મોઢા પર વિજયનું આછું સ્મિત હતું. તેમણે સૌથી પહેલાં ‘વંદે માતરમ્’ની રેકર્ડ બંધ કરવા કહ્યું, પણ અમે જાણે સાંભળ્યું જ નથી તેમ રેકર્ડ ચાલુ રાખી. અમે પોલીસના છાપાના અને અમારી ધરપકડના સમાચાર પણ આપવા માગતાં હતાં પણ જેણે અમારો દ્રોહ કર્યો હતો તે ટેક્નિશિયન પોલીસની મદદે ધાયો. તેણે અમારા સ્ટુડિયોનો ઇલેક્ટ્રિક ફ્યૂઝ જ કાઢી નાખ્યો. જો કે બારણાં તોડવાના અવાજ પરથી અને પોલીસ સાથેની વાતચીત થોડી થોડી સંભળાવાથી અમારા સાથીઓને તો હકીકતનો ખ્યાલ આવી ગયો હતો. અમને સીધા પોલીસ લોક-અપમાં લઈ ગયા.

બીજે દિવસે વિઠ્ઠલભાઈ અને મોટવાની એન્ડ કંપનીના માલિક નાનક મોટવાનીને પણ પકડ્યા. બે મહિના સૂધી અમારી પૂછપરછ કર્યા પછી પોલીસે પાંચ જણ સામે ચાર્જશીટ દાખલ કર્યું. એ પાંચ તે બાબુભાઈ માધવજી ખખ્ખર, વિઠ્ઠલભાઈ ઝવેરી, ચંદ્રકાંત ઝવેરી, નાનક મોટવાની, અને હું. અમારી સામે ઢગલાબંધ આરોપ મૂકવામાં આવ્યા. જસ્ટિસ લોકુરની સ્પેશિયલ કોર્ટમાં અમારો કેસ ચાલ્યો. પ્રોફેસર વીમાદલાલ પબ્લિક પ્રોસિક્યુટર હતા, જ્યારે અમારે પક્ષે ઊભા રહ્યા હતા મોતીલાલ સેતલવડ, કનૈયાલાલ મુનશી, જસ્ટિસ (રિટાયર્ડ) તેંદુલકર, અને મિસ્ટર ઠક્કર જેવા ખ્યાતનામ વકીલો. પાંચ અઠવાડિયાં સુધી રોજેરોજ સુનાવણી ચાલી. મે મહિનામાં ચુકાદો આવ્યો તેમાં વિઠ્ઠલભાઈ અને નાનકભાઈ સામેના પુરાવાના અભાવે તેમને નિર્દોષ ઠરાવી છોડી મૂક્યા. ચંદ્રકાંત ઝવેરીને એક વરસની સખત મજૂરી સાથેની જેલ થઈ. બાબુભાઈને પાંચ વરસની તેવી જ સજા થઈ, અને મને ચાર વરસની સખત મજૂરી સાથેની જેલ. મને યરવડા જેલમાં રાખવામાં આવી. ૧૯૪૬માં જ્યારે મુંબઈ ઇલાકામાં કૉન્ગ્રેસની કામચલાઉ સરકાર આવી ત્યારે તેમાં હોમ અને લીગલ ખાતાના પ્રધાન બનેલા કનૈયાલાલ મુનશીના હુકમથી મને છોડી મૂકવામાં આવી.

નેતા અને અનુયાયી

… જાણે કશું જ બન્યું ન હોય તેમ અધૂરો છોડેલો અભ્યાસ ઉષાબહેને ૧૯૪૭ પછી ફરી શરૂ કર્યો, ગાંધીવિચાર અંગે થિસિસ લખી પીએચ.ડી.ની ડિગ્રી મેળવી. પહેલાં વિલ્સન કોલેજમાં અને પછી યુનિવર્સિટી ઓફ બોમ્બેમાં અધ્યાપક તરીકે કામ કર્યું અને વિભાગના અધ્યક્ષ બન્યાં. ૧૯૮૦માં નિવૃત્ત થયાં. ગાંધીવિચાર અને શિક્ષણની ઘણી સંસ્થાઓ સાથે સતત સંકળાયેલાં રહ્યાં, પણ રાજકારણથી સભાનપણે દૂર રહ્યાં. જો ધાર્યું હોત તો રાજકારણમાં પડીને પદ, પૈસા અને પ્રતિષ્ઠા મેળવી શક્યાં હોત. પણ ગાંધીજીનાં એક સાચાં અનુયાયીની જેમ આવાં બધાં પ્રલોભનોથી સતત દૂર રહ્યાં. ભારત સરકારે ૧૯૯૮માં પદ્મભૂષણનું સન્માન આપીને સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાંના તેમના ફાળાનો ઋણસ્વીકાર કરેલો. આ વરસના માર્ચની ૨૫મી તારીખે ડો. ઉષાબહેન મહેતાના જન્મને સો વરસ થયાં. ઈ.સ. ૨૦૦૦ના ઓગસ્ટની ૧૧મીએ તેમનું અવસાન થયું તેને વીસ વરસ થયાં.

કોરોનાકાળ વીતે એ પછી તેમની જન્મશતાબ્દી મુંબઈમાં ઉચિત રીતે ઉજવાશે એવી આશા રાખીએ. આજે સ્વતંત્રતા દિવસે તેમની સ્મૃતિને વંદન.

e.mail : deepakbmehta@gmail.com

XXX XXX XXX

પ્રગટ : “ગુજરાતી મિડ-ડે”, 15 ઑગસ્ટ 2020

ઑગસ્ટ પંદરા, ગત તંદ્રા? સ્વરાજનાં શરૂઆતનાં વર્ષોમાં કવિને આવું કાંક પુછવાપણું લાગ્યું હતું એ આ ક્ષણે સહજ સાંભરે છે. કવિનો પ્રશ્ન, ખરું જોતાં યક્ષ-પ્રશ્ન, સાંભર્યો એનો ધક્કો ઑગસ્ટ પાંચમીના રામ જન્મભૂમિ મંદિરના ભૂમિપૂજનના વારાથી લાગેલો છે, કેમ કે ત્યારે યોજકો તરફથી કરાયેલ સત્તાવાર દાવો એક નવા સ્વાતંત્ર્યદિવસનો હતો.

આ જે નવા સ્વાતંત્ર્યદિવસનો દાવો, એના જેવી જ એક સહજ ધસી આવતી સાંભરણ ‘બીજી આઝાદી’ એવા હર્ષોદ્‌ગારોની છે : માર્ચ ૧૯૭૭માં પ્રચંડ બહુમતીથી કટોકટીરાજ સામેનો લોકચુકાદો આવ્યો ત્યારે – કેમ કે એને પગલે લોકશાહી પ્રક્રિયાનું પુનઃસ્થાપન શક્ય બનતું હતું – ‘બીજી આઝાદી’ સરખા ઉલ્લાસપ્રયોગનું એક ઔચિત્ય પણ હતું.

તે પછીના દસકાઓમાં ઉત્તરોઉત્તર આપણે શું સમજતા ને શીખતા ચાલ્યા છીએ? ભાઈ, સ્વતંત્રતા એ એક સતત ચાલુ પ્રક્રિયા છે. અધિકારો પોતે કરીને લોકજાગૃતિ અને લોકસંઘર્ષ વગર, રામના પદસંચાર વિનાની શલ્યા પેઠે સૂતેલા રહે છે.

આપણા સમયની વાત કરતે કરતે એક પેરેલલ તરીકે રામ ખરા ચાલ્યા આવ્યા. તાજું  નિમિત્ત, પાંચ ઑગસ્ટનું ન હોત તો પણ આવો ઉલ્લેખ સહજ ચાલ્યો આવ્યો હોત કેમ કે ઇતિહાસ પરંપરાની રીતે વાલ્મીકિના વારાથી તુલસી, કંબન આદિના પોતપોતાના સંસ્કરણ સાથે એ ભારતવાસીઓનો સહિયારો વારસો છે, અને ભાવાવરણ(ઈથોસ)નો સહજ હિસ્સો છે. ‘સારે જહાંસે અચ્છા’ – ખ્યાત ઈકબાલના શબ્દોમાં એ ઈમામે હિંદ છે, જેમ બીજે છેડે ‘નમક બિના ખાના ક્યા, કાના બિના ગાના ક્યા’ એ મતલબની રસખાનની સહજોક્તિમાં કૃષ્ણનીયે એક છબિ ઝિલાયેલી છે.

પ્રશ્ન આ છે : જવાહરલાલ નેહરુએ ૧૯૪૮માં અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટીને સંબોધતાં કહ્યું હતું તેમ તમે મુસ્લિમ છો અને હું હિંદુ છું, પણ પ્રાચીન ભારતની જે સિદ્ધિઓ – જેમ કે ‘શૂન્ય’ની શોધ- આપણી સહિયારી વિરાસત છે એનો સહજ રોમાંચ તમને ને મને, ચાહે મુસ્લિમ હોઈએ કે હિંદુ, હોય જ ને.

ઊલટ પક્ષે, યહૂદીનિકંદનમાં હિટલરની રાષ્ટ્રનિર્માણ સિદ્ધિ જોતો ગોળવલકરનો પણ એક અભિગમ છે. જો આ અભિગમ બરકરાર રહે તો પછી પેલાં સહિયારાં સ્પંદનનો અભિગમ બેમાની, બેમતલબ બની રહે છે.

૧૯૪૭માં રાષ્ટ્રીય નેતૃત્વ સમસ્ત એકંદરે જે સ્વરાજત્રિપુટીથી પરિભાષિત થતું હતું તે ગાંધીનહેરુ પટેલ હતા. એમની વચ્ચે, બીજા નેતાઓ વચ્ચે, પરસ્પર મતભેદ નહોતા એવું તો નહોતું. પણ જે એક એકંદરમતી ઉપસી રહી, છતે ભાગલે એક રક્તરંજિત માહોલમાં પણ, એ પાકિસ્તાનની પેઠે કોમી ભૂમિકાની નહીં પણ બિનસાંપ્રદાયિક ભૂમિકાની હતી. છાયાભેદે, ઝોકફેરે, પણ દેશને ‘હિંદુ’ ધોરણે વ્યાખ્યાયિત નહીં કરવાની બંધારણીય એકંદરમતી એ હતી.

આ નેતૃત્વે એમાં ગોથાં ખાધાં હશે, ટૂંકનજરી પેચ પ્રસંગો આવ્યા હશે, એમની શક્તિઓ ને મર્યાદાઓ પ્રગટ થઈ હશે, એમનાં સિન્સ ઑફ ઓમિશન્સ ઍન્ડ કમિશન્સ હશે, પણ એમણે એકંદરે પાકિસ્તાનવેડાથી પરહેજ કરી જાણી એ એમનો વિશેષ અને આપણું પ્રજાકીય સદ્‌ભાગ્ય રહ્યું. વહેવારુ રાજનીતિમાં સોમનાથ અને અયોધ્યા વચ્ચે વિવેક કરી શકતા પટેલનો અભિગમ આ ક્ષણે સાંભરે છે તો ગિરિલાલ જૈનનું (ઉત્તર વર્ષોમાં જે ભા.જ.પ.ના વૈચારિક વ્યાખ્યાકાર તરીકે ઉભર્યા હતા, એમનું) એ અવલોકન પણ સાંભરે છે કે નેહરુ લોક સાથે સંવાદ સાધી સર્વધર્મસમભાવની ગાંધી ભૂમિકા રાજ્ય સ્તરે બિનસાંપ્રદાયિકતામાં કેવી રીતે સંક્રાન્ત થાય છે એ સુપેરે સમજાવી શકતા હતા.

કૉંગ્રેસથી અલગ ભૂમિકાએ મુસ્લિમ લીગ અને હિંદુ મહાસભાના ઉદય સાથે જે લીગી રાજકારણ વિકસ્યું એની સંભાવનાઓ અને મર્યાદાઓ સમજીને રાષ્ટ્રીય નેતૃત્વે જે પ્રતિભાવ આપવાપણું અને પેચપેરવી કરવાપણું જોયું એનો સૌથી પહેલો મોટી કોઈ સીમાસ્તંભ જોવા મળતો હોય તો તે લખનૌ કૉંગ્રેસ પ્રસંગે ૧૯૧૬માં તિલક-ઝીણા વચ્ચેની ઈલેક્ટોરલ બેઠક વહેંચણીની ફોર્મ્યુલા છે. ગાંધીજી ભારતના સીધા રાજકારણમાં હજુ એપ્રેન્ટિસ જેવા ગણાય એ દિવસોમાં તિલક વગેરેને એટલું સમજાઈ રહ્યું હતું કે મામલો એક ‘નેગોશ્યેટેડ સેટલમેન્ટ’ની જેમ માવજત માગી લે છે. એમાં હિંદુ ભારત અને મુસ્લિમ ભારત એમ જુદા પાડવાની વાત નહોતી. એક સંયુક્ત એકમની ભૂમિકા એ હતી.

પછીના દાયકાઓમાં સાવરકરે પરિભાષિત કરેલ મુસ્લિમદ્વેષી હિંદુત્વ અને મુસ્લિમ લીગની પાકિસ્તાનની માંગણી, એ હદે આગળ ચાલ્યાં કે કૉંગ્રેસ અને ગાંધી બેઉ છેડેથી ટીકાસ્ત્રનો ભોગ બનતાં રહ્યાં. દેશમાં એકથી વધુ રાષ્ટ્રો છે – કમ સે કમ હિંદુને મુસ્લિમ બે તો જુદાં રાષ્ટ્રો છે જ – એ સાવરકરે હિંદુ મહાસભાના અમદાવાદ અધિવેશનમાં પ્રગટપણે પ્રતિપાદિત કર્યું તે પછી લીગનો પાકિસ્તાનનો ઠરાવ આવ્યો, એ ઇતિહાસવસ્તુ છે. ઇતિહાસવસ્તુ તો કમનસીબે એ પણ છે કે લીગના લાહોર અધિવેશનમાં પાકિસ્તનનો ઠરાવ રજૂ કરનાર ફઝલૂલ હક્ક બંગાળમાં મુખ્યમંત્રીપદે હતા ત્યારે શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જી એમના મંત્રીમંડળમાં હતા અને ‘કિવટ ઈન્ડ્યિા’ના ઐતિહાસિક ઠરાવ પછી પણ એમણે મંત્રીમંડળ છોડવું મુનાસીબ માન્યું નહોતું. બલકે, આંદોલનકારોને બ્રિટિશ સરકારે પકડી લેવા જોઈએ એવી હિમાયત કરતાં સંકોચ કર્યો નહોતો.

આ આખી તવારીખ ઉતાવળે સંભારી આપવા પાછળનો આશય રામ જન્મભૂમિ આંદોલનની ક્ષ-તપાસમાં સહાય થાય તે છે.

૧૯૪૭ પછી આપણે બિનસાંપ્રદાયિક રાહ પર, ‘નેગોશ્યેટેડ સેટલમેન્ટ’ની સમજથી આગળ ચાલ્યા એ ‘હિંદુ’ લાગણીને કેવું ને કેટલું અઘરું લાગ્યું હશે એનો એક અંદાજ એ ઇતિહાસવિગતથી આવશે કે વલ્લભભાઈનું અવસાન થયું ત્યારે હિંદુ મહાસભાની કારોબારી એ માટે શોકલાગણી પ્રદર્શિત કરતો ઠરાવ કરવા સંમત થઈ શકી નહોતી. (અલબત્ત, સંઘ નેતૃત્વે એમને અંજલિ અવશ્ય આપી હતી.)

સંઘ, જનસંઘ, ભા.જ.પ. એ બધી તવારીખમાં નહીં જતાં અહીં એટલું જ કહીશું કે જનતા પક્ષથી છૂટા પડી ૧૯૮૪માં માત્ર બે બેઠકોમાં સમાઈ ગયેલ ભા.જ.પે. અડવાણીની પહેલથી મંદિર મુદ્દો ઊંચકી જે આગેકૂચ કરી એણે જન્માવેલ રાજકારણ કમનસીબે આઝાદીપૂર્વ ઉત્તર ઝીણાના આઝાદી બાદના હિંદુ અડધિયાનું હતું. કૉંગ્રેસ કે બીજા પક્ષોના નિઃશંક સિન્સ ઑફ ઓમિશન્સ ઍન્ડ કમિશન્સથી એબાકપણે આગળ વધી અહીં ખેલાઈ રહેલું રાજકારણ કોમવાદની એક પૂરા કદની રાજકીય વિચારધારા તરીકે પ્રાણપ્રતિષ્ઠાનું હતું. આ પૂરા કદની વિચારધારાને એમણે સાંસ્કૃતિક રાષ્ટ્રવાદ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરી અને એ રીતે આજે કાનૂનન મંદિર નિર્માણનો પથ પ્રશસ્ત થયો ત્યારે એના પર વર્તમાન નેતૃત્વ સાંસ્કૃતિક સ્વતંત્રતાનો થપ્પો મારી રહ્યું છે.

સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામ, દાંડી કૂચ, ભગતસિંહની શહાદત, પુના કરાર, કરાચી કૉંગ્રેસનો મૂળભૂત અધિકારોનો ઠરાવ, ૧૫ ઑગસ્ટ ૧૯૪૭, ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૫૦ એ જે આખી પરંપરાને હવે કેમ જાણે ઉલટાવવાના (ખરું જોતાં વિપથ પ્રસ્થાનના) સત્તાવાર અભિગમ સાથે આગળ વધવાનું વલણ જણાય છે.

દીનદયાલ ઉપાધ્યાયે એકાત્મ માનવવાદમાં રામરાજ્ય એટલે કે ધર્મરાજ્યના ખયાલને આધુનિક શબ્દાવલીમાં સમજાવતા ‘રુલ ઑફ લૉ’ એવો અંગ્રેજી પ્રયોગ કર્યો છે. અયોધ્યામાં તમે જુઓ કે મુદ્દો ‘ટાઈટલ સુટ’નો અને ૧૯૪૯માં ચોરીછૂપીથી રામ લલ્લાના મૂર્તિસ્થાપનનો હતો. વળી ૧૯૯૨ના છઠ્ઠી ડિસેમ્બરના બનાવ માટે ગુનેગારોને નસિયત બાકી છે, અને ધ્વસ્ત ઈમારતને સ્થાને નિર્માણની શરૂઆત થઈ રહી છે. ના, આ રુલ ઑફ લૉ તો નથી જ.

આપણે આઝાદ થયા અને પ્રજાસત્તાક બંધારણ ઘડ્યું તે ઇતિહાસઘટના હિંદુ કે મુસ્લિમ તરીકેની નથી પણ નાગરિક તરીકેના નવયુગ પ્રવેશની છે. જે તોડફોડની તવારીખ અયોધ્યા કે સોમનાથની છે તેને અંગે ‘નેગોશ્યેટેડ સેટલમેન્ટ’ના રાહે આગળ વધવાની તિલક-ઝીણા સમજૂતી ‘રુલ ઑફ લૉ’ના ખાનામાં પડે છે. તોડફોડનો ભોગ બનેલાં ધર્મસ્થાનકો અંગે યથાસ્થિતિના સ્વીકારનો ૧૯૯૧નો કાયદો (જેમાં અયોધ્યાનો અપવાદ કરાયો હતો) ‘રુલ ઑફ લૉ’ને અન્વયે કરાયેલ ગોઠવણ હતી અને છે.

આ કહેતી અને લખતી વખતે તોડફોડના બચાવનો આશય મુદ્દલ નથી. પણ વાતને એક ચોક્કસ પરિપ્રેક્ષ્યમાં બાંધવાની રીતે, સામાન્ય રીતે, આપણે જે ઇતિહાસવિગતો જાણતા નથી કે જાણતે છતે ભૂલી જવાનું પસંદ કરીએ છીએ એનો ઊડતો ઉલ્લેખ ચોક્કસ કરવા ઈચ્છું છું.  મહાકાલેશ્વર (ઉજ્જૈન) પાસે ઓરંગઝેબનું દાનપત્ર છે, અગર તો અમદાવાદમાં ચિંતામણિ પાર્શ્વનાથ(રાજપુર)નું દેરું ધ્વસ્ત કરાયેલું એના નિર્માણની આજ્ઞા શાહજહાંની છે, આ કેવી રીતે ઘટાવીશું? અગર તો, રાણા પ્રતાપ ખ્યાત એકલિંગજીનું દેરું મૂળે જૈન સ્થાન હતું કે પંઢરપુરનું ભારતપ્રસિદ્ધ વિઠ્ઠલ મંદિર મૂળે જૈન મંદિર હતું એ સંશોધનને કેવી રીતે ઘટાવીશું? મહમદ ગઝનીએ મુલતાનની મસ્જિદ તોડી હતી એ બીનાને કેવી રીતે જોઈશું? ધર્મસ્થાનકો બાબતે પરસ્પર તોડફોડ અને છેડછાડ કેવળ હિંદુમુસ્લિમ મામલો નથી. તે માંહોમાંહે પણ ચાલુ છે. ગમે તેમ પણ, આ બધી બાબતને સામસામા રાષ્ટ્રવાદી સંઘર્ષમાં નહીં ખપાવતા સાથે રહેવાની રીતે ‘રુલ ઑફ લૉ’ની બાબત તરીકે અને પરસ્પર સદ્‌ભાવની રીતે ઘટાવવા અને ગોઠવવાની જરૂર છે.

આ રીતે જોતાં અયોધ્યામાં મંદિરનિર્માણનો પથ પ્રશસ્ત થયો; શુભ આરંભમાં જૂના પક્ષકાર ઈકબાલ અન્સારીએ સામેલ થવું પસંદ કર્યું; સર્વોચ્ચ અદાલતે ટાઈટલ સુટની મર્યાદા લાંઘીને ‘ક્લેક્ટિવ વિઝડમ’ની રીતે પ્રસ્તુત ચુકાદો આપ્યો; મુસ્લિમ સમુદાયે મોટે ભાગે કેવળ ચુમાઈને બેસી રહેવાની રીતે કે પછી ‘કજિયાનું મોં કાળું’ એમ આખી વાતને જોઈ. આ બધું જો સૌના સ્વસ્થ ને ન્યાયી વિકાસ માટેનો રસ્તો ખોલતું હોય તો બાકી ટીકા જરૂર મ્યાન રાખીએ, બલકે ઘૂંટડો ગળી પણ જઈએ. પણ સાંસ્કૃતિક સ્વાતંત્ર્ય એવી નવી આઝાદી તરીકે પાંચમી ઑગસ્ટને ઘટાવી હિંદુત્વ ઉર્ફે સાંસ્કૃતિક રાષ્ટ્રવાદના હર્ષોન્માદી ખ્યાલમાં રાચવું એ ન તો સત્તાપક્ષ સારુ ઈષ્ટ છે, ન તો દેશજનતા સારુ પથ્ય છે.

પાંચમી ઑગસ્ટે દિવાળીના માહોલનું સત્તાવાર પ્રક્ષેપણ ને મીડિયા હાઇપકારાથી ઉફરાટે, મર્યાદા પુરુષોત્તમ અને ઇમામે હિંદની સાખે આ થોડાંએક હિતવચનો, જેથી ‘ગત તંદ્રા?’ એ પૃચ્છાનો વિધાયક ઉત્તર આપવાની શક્યતા ખૂલે.

ઑગસ્ટ, 12, 2020

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 ઑગસ્ટ 2020; પૃ. 01 તેમ જ 10