ઊભી બજારે
રોળાતું એ સ્ત્રી ધન
અહીં તહીં
આસપાસ ચોપાસ
અનેક રાતોની રાતોમાં
વેરાય છે, ઢોળાય છે, વલોવાય છે,
ને પરંપરામાં ખોવાય છે
ત્યારે બસ – ત્યારે
ટૂંકી પડતી મારી આ
કલમ ટુંકાય છે અને
વ્યથા કથાઓમાં જ્યારે
વિસ્તરાય છે જીવનકથા
એમની – ત્યારે
સંવેદના –
બૂમ પાડતી પાડતી
મને ગળે વળગી પડી
કહે છે બસ કરો
બસ કરો રે, કલમઘસુઓ
હવે લખવાનું બંધ કરો
કારણ કે હું અહીં નથી
ક્યારે ય પણ હું ક્યાં ય ન હતી,
મરી ચૂકી છું
નામશેષ થઇ ચૂકી છું
બુઠ્ઠી બની ચૂકી છું
ધાર વગરની હા બિલકુલ ધાર વગરની
અને એટલે જ
મારું નામ
બદલાયું છે હવે
નિ:સંવેદના-
એક મરેલી
હા એક મરેલી
કઠણ કાળજાની
જાડી ચામડીની બની
ચૂકી છું અને એટલે જ
પેલી સ્ત્રી ઊભી બજારે
સતત રોળાય છે
ઢોળાય છે નિરંતર અવિરત
અને ખોવાય છે હા એ
અબળા તેની પરંપરામાં – વર્ષોથી ખોવાય છે
બસ, પરંપરામાં યથાવત.

તા. ૪-૩-૨૦૧૫

e.mail : koza7024@gmail.com

યોગાનુયોગ એવો છે કે અમેરિકામાં અને ભારતનાં બિહાર રાજ્યમાં એક જ સમયે ચૂંટણી યોજાઈ અને જે પરિણામ આવ્યાં એ લગભગ સમાન છે. સમાન કઈ રીતે એવો પ્રશ્ન થવો સ્વાભાવિક છે.

અમેરિકામાં લગભગ ૧૫ કરોડ મતદાતાઓએ મતદાન કર્યું હતું જેમાંથી વિજેતા ઉમેદવાર જૉ બાયડનને ૭,૬૯,૬૬,૧૬૧ મત મળ્યા છે અને પરાજીત ઉમેદવાર અને વર્તમાન અમેરિકન પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પને ૭,૧૮,૯૭,૨૮૯ મત મળ્યા છે. હજુ ત્રણ રાજ્યોમાં મત ગણતરી ચાલે છે જેમાંથી બે રાજ્યોમાં ટ્રમ્પ આગળ છે. એમ લાગે છે કે પ્રમુખપદની ચૂંટણીમાં ટ્રમ્પ માત્ર પચાસેક લાખ મતથી પાછળ રહેશે. બન્ને ઉમેદવારોના મતમાં ખાસ કોઈ ફરક નથી. અહીં એક ખુલાસો જરૂરી છે કે અમેરિકામાં કુલ મત (પોપ્યુલર વોટ્સ) કોને કેટલા મળે છે એના આધારે કોઈનો વિજય કે પરાજય થતો નથી. ૨૦૧૬માં હિલેરી ક્લીન્ટનને ટ્રમ્પ કરતાં વધારે મત મળ્યા હોવા છતાં તેમનો પરાજય થયો હતો. ૨૦૧૬માં ટ્રમ્પને કુલ મતોમાંથી ૪૬.૨ ટકા મત મળ્યા હતા અને વિજેતા થયા હતા જ્યારે આ વખતે ૨૦૧૬ કરતાં વધુ ૪૭.૫ ટકા મત મળી રહ્યા છે અને છતાં પરાજીત થયા છે. અમેરિકાની ચૂંટણી પદ્ધતિ અલગ પ્રકારની અને અટપટી છે જેનો આ લેખ સાથે કોઈ સંબંધ નથી એટલે એની વાત જવા દઈએ.

૨૦૧૬ની ચૂંટણીમાં ટ્રમ્પને કુલ મતોમાંથી ૪૬.૨ ટકા મત મળ્યા હતા અને આ વખતે એનાં કરતાં વધુ ૪૭.૫ ટકા મત મળ્યા છે. ૧.૭ ટકાનો વધારો. કઈ સિદ્ધિ માટે? પ્રશ્ન થવો સ્વાભાવિક છે. એક ડફોળ, નૌટંકી, જૂઠાડો, અસંસ્કારી, ફૂહડ અને આવડત વિનાનો માણસ; જેને મતદાતાઓએ કચકચાવીને ધક્કો મારીને બહાર કાઢવો જોઈએ એના પોપ્યુલર વોટમાં ઘટાડો થવાનું બાજુએ રહ્યું વધારો થયો છે. જે માણસે ચાર વરસમાં વીસ હજાર વખત અસત્ય, અર્ધસત્ય અને ગેરમાર્ગે દોરનારાં નિવેદનો કર્યા હોય એ પ્રજાની ખફાથી બચી જાય? ટ્રમ્પનો પરાજય બંધારણીય છે, તેના સમર્થકોમાં તો વધારો જ થયો છે. જે માણસ અમેરિકન સમાજમાં વિખવાદ પેદા કરે, આખા જગત સાથે સંબંધો બગાડે, અર્થતંત્રને ખાડે નાખે અને કોરોનાના સંકટને હેન્ડલ ન કરી શકે એના પોપ્યુલર મતોમાં વધારો થાય?

તો પછી જગતમાં શું બની રહ્યું છે?

જગતમાં જે બની રહ્યું છે એની હજુ વધુ ખાતરી બિહારે કરાવી છે. દેશનું અર્થતંત્ર ખાડે ગયું છે. યુવાનો માટે રોજગારી નથી અને જે છે એ પણ લોકો ગુમાવી રહ્યા છે. વિકાસદરમાં બંગલાદેશ ભારતથી આગળ નીકળી ગયું છે. પાડોશી દેશો સાથેના ભારતના સંબંધો તળીયે ગયા છે. ચીને ભારતની ભૂમિ ઉપર કબજો જમાવ્યો છે અને એ ભારત પાછી મેળવી શકે એવી કોઈ શક્યતા નજરે પડતી નથી. અમેરિકન ચૂંટણીમાં નમસ્તે ટ્રમ્પનો મેળાવડો યોજીને નરેન્દ્ર મોદીએ ટ્રમ્પનો સીધો પ્રચાર કરીને વિદેશનીતિનો છબરડો વાળ્યો છે. બીજા દેશના નેતાનો કોઈએ ચૂંટણી પ્રચાર કર્યો હોય એવું આ પૃથ્વી ઉપર આ પહેલાં કોઈ દેશે કર્યું હોય એવું જાણમાં નથી. કોરોના વાયરસને અકુશમાં લેવા માટે જે પ્રકારનું લોકડાઉન કરવામાં આવ્યું એનો તો જગતમાં જોટો જડે એમ નથી. પ્રવાસી મજદૂરો જે રીતે રઝળી પડ્યા એ તો નજીકનો ઇતિહાસ છે. નોટબંધી અને લોકડાઉન ઐતિહાસિક છબરડા તરીકે કાયમ માટે ઇતિહાસમાં અમર રહેશે. એકંદરે અમેરિકામાં અને ભારતમાં શાસનની ગુણવત્તામાં જે ફરક છે એ ૧૯ અને ૨૦નો જ છે. લગભગ સમાન સ્થિતિ છે.

courtesy : "The Independent", 07 November 2020

આમ છતાં અમેરિકામાં ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ હારીને પણ જીતી ગયા છે અને બાયડન જીતીને હાર્યા છે.  એવું જ બિહારમાં ઊંધે છેડેથી બન્યું છે. તેજસ્વી યાદવ હારીને જીત્યા છે અને નરેન્દ્ર મોદી જીતીને હાર્યા છે. હવે પછી જ્યારે મતદાનના આંકડાની વિગતો આવશે ત્યારે તમે જોશો કે કુલ મતદાનમાં એન.ડી.એ. અને ગઠબંધનને મળેલા મતોની વચ્ચેનું અંતર બહુ ઓછું જોવા મળશે. અત્યારે જ પચાસેક મતદાર ક્ષેત્રોમાં બે પ્રતિસ્પર્ધી વચ્ચેનું અંતર સોથી પાંચસો મતનું છે. બે ગઠબંધન વચ્ચે બેઠકોનું અંતર પણ ઘણું ઓછું છે.

જેમ અમેરિકામાં પ્રચંડ રસાકસી જોવા મળી એમ બિહારમાં પણ જોવા મળી. શેની છે એ રસાકસી? કોની વચ્ચે છે એ રસાકસી? રસાકસી પ્રજા વચ્ચેની છે. સમાજમાં ઊભી તિરાડ પડી છે. એક વર્ગ પ્રગતિગામી છે અને બીજો વર્ગ પ્રતિગામી કે પ્રતિશોધગામી છે. એક વર્ગને સુખાકારી જોઈએ છે જ્યારે બીજા, કદાચ એનાથી પણ મોટા વર્ગને પોતાની બરબાદીના ભોગે પણ પ્રતિશોધ જોઈએ છે. ‘હું મરું પણ તને રાંડ કરું’ના ન્યાયે તેઓ તેની કલ્પનના દુશ્મનનું બુરું થતું હોય અથવા કોઈ તેનું બુરું કરી આપતું હોય તો પોતાનું ઘર ફૂંકી દેવા તૈયાર છે. દુનિયામાં સમાજ આજે સત્ અને તમસના ગુણ વચ્ચે વહેંચાઇ ગયો છે.

અત્યારનું રાજકારણ રાજકીય પક્ષો વચ્ચેનું રાજકારણ નથી પણ એક પ્રજાનું બીજી પ્રજા સામેનું રાજકારણ છે. દુનિયમાં આવું પહેલી વાર જોવા મળી રહ્યું છે. જે લોકો વિવેકી છે એ લોકો કાયદાના રાજને ટકાવી રાખવા માટે, શાંતિ અને સદ્દભાવ ટકી રહે એ માટે, સમાજરૂપી નાવ વિકાસ કે પ્રગતિલક્ષી બની રહે એ માટે મરણિયા થઈને પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. તેઓ પોતાની જમીન છોડવા માંગતા નથી. બીજી તરફ તામસ પ્રકૃતિ ધરાવતો વર્ગ કોઈ પણ ભોગે પોતાના કહેવાતા દુશ્મનનું બુરું કરવા તલપાપડ છે. તે પણ તસુ ભૂમિ છોડવા તૈયાર નથી. ટૂંકમાં સમાજની અંદર સત્ અને તમસની લડાઈ ચાલી રહી છે.

મારી રવિવારની કોલમમાં મેં રોજર આઈલ્સ વિષે લેખ લખ્યો હતો. આઈલ્સ કુળનું પત્રકારત્વ તામસિકતા જગાડવાનું, તામસિકતાને પ્રબળ કરવાનું અને તામસવૃત્તિ ધરાવતા લોકોને સંગઠિત કરવાનું કામ કરે છે. શાસકો અને કુબેરપતિઓ એમાં તેમના ભાગીદાર છે. તેમને ખબર છે કે પ્રચંડ તામસિકતા સમ્યક દૃષ્ટિને, સમ્યક અવાજને અને સમ્યક વૃત્તિને રૂંધી નાખશે. વ્યવહારુ બનીને મધ્યમ માર્ગે ચાલનારા વિવેકીઓ તેમને પરવડતા નથી. આ બાજુ મધ્યમમાર્ગીઓ પણ શાંતિથી જીવી શકાય એવા નરવા સમાજને ટકાવી રાખવા મરણિયા થયા છે.

ટૂંકમાં વિભાજન સમાજ સામે સમાજનું છે. એની આખરી પરિણતી શું હશે? કહેવું મુશ્કેલ છે.

પ્રગટ : ‘વાત પાછળની વાત’, નામક લેખકની કટાર, “ગુજરાતમિત્ર”, 12 નવેમ્બર 2020

હૈયાને દરબાર

અય મેરે વતન કે લોગોં જરા આંખ મેં ભર લો પાની, જો શહીદ હુએ હૈ ઉનકી જરા યાદ કરો કુરબાની જેવી અમર રચનાના સુવિખ્યાત કવિ પ્રદીપજીના નામથી આપણે સૌ પરિચિત છીએ, પરંતુ એમનાં ધર્મપત્ની ભદ્રા પ્રદીપ, જે હંમેશાં એમનો જીવનાધાર અને પ્રેરણાસ્રોત રહ્યાં છે, એમના વિશે આપણને ઓછી જાણકારી છે. પાંચમી નવેમ્બરે એમનું શતાબ્દી વર્ષ શરૂ થયું એ નિમિત્તે પ્રદીપ દંપતીનાં કલાકાર અને કલાશિક્ષક પુત્રી મિતુલ પ્રદીપ સાથે વાત કરતાં જાણવા મળ્યું કે પ્રદીપજીએ એક સુંદર ગુજરાતી ગીત ગાયું છે. ૧૯૬૩માં રજૂ થયેલી ફિલ્મ ‘જીવણો જુગારી’માં આ ગીત લેવાયું હતું જેના શબ્દો હતા ; તારી જીવન ગાડી ચાલી રે, પ્રાણી કિયે રે મુકામે…! આ ગીતના ગીતકાર-સંગીતકાર હતા નિનુ મઝુમદાર. નિનુભાઈનો જન્મદિવસ નવમી નવેમ્બરે જ ગયો. એમાં પ્રદીપજીએ ગાયેલું આ ગીત મળ્યું એટલે વિચાર આવ્યો કે ‘હૈયાને દરબાર’માં આ ગીતની નોંધ લેવાવી જ જોઈએ. ગૂગલ સર્ચ કરીને ગીત સાંભળ્યું તો પ્રદીપજીનો એ જ મધુર અવાજ સાંભળવા મળ્યો જે આપણે આઓ બચ્ચોં તુમ્હેં દિખાયેં ઝાંકી હિન્દુસ્તાન કી, ‘પિંજરે કે પંછી રે, દે દી હમેં આઝાદી બિના ખડગ બિના ઢાલ, સાબરમતી કે સંત તૂને કર દિયા કમાલ…’ જેવાં અમર ગીતોમાં સાંભળ્યો હતો.

પ્રદીપજી સાચા અર્થમાં કવિ હતા. શુદ્ધ હિન્દી ભાષામાં કવિતાઓ આપણને પંડિત ભરત વ્યાસ અને પ્રદીપજી પાસેથી જ મળી છે. પરંતુ, પ્રદીપજીને સ્વરચિત ગીતો પોતે જ સ્વરબદ્ધ કરવાની આદત હતી. ગીત લખે સાથે ધૂન પણ બનાવે. હવે ગીત તૈયાર ધૂન સાથે મળે તો આપણું કામ ઓછું એમ માનીને મોટા ભાગના સંગીતકારો તેમના આ શોખનો વિરોધ નહોતા કરતા, એટલું જ નહીં આખું સ્વરાંકન લગભગ યથાવત્ રાખતા. રામચંદ્ર દ્વિવેદી તરીકે એમનો જન્મ અને ઉછેર ભલે મધ્ય પ્રદેશમાં થયો, પણ તેમના પૂવર્જો ગુજરાતી હતા. લગ્ન પણ ગુજરાતી યુવતી ભદ્રાબહેન સાથે થયાં.

હિમાંશુ રોયના સૂચનથી તેઓ મુંબઈ આવ્યા અને બોમ્બે ટોકીઝમાં જોડાયા. તે સમયે બોમ્બે ટોકીઝ ‘કંગન’ નામની ફ્લ્મિ બનાવી રહી હતી. અશોકકુમાર હીરો અને લીલા ચિટનીસ હિરોઈન. આ ફ્લ્મિ માટે કવિ પ્રદીપે ચાર ગીતો લખ્યાં અને દર્શકોએ વધાવી લીધાં.

ભક્તિપ્રધાન અને દેશભક્તિનાં ગીતો લખનાર કવિ પ્રદીપે લખેલા ‘દૂર હટો એ દુનિયાવાલોં’ ગીતે તે જમાનામાં સમગ્ર દેશમાં એવી રાષ્ટ્રભાવના જગાડી હતી કે એક તબક્કે અંગ્રેજ સરકારે આ ગીત પર પ્રતિબંધ મૂકવાનું વિચાર્યું હતું. ગાંધીજીએ આ ગીતને ઉપનિષદના શ્લોક સાથે સરખાવ્યું હતું.

૧૯૬૩ની ૨૬ જાન્યુઆરીએ દિલ્હીના નેશનલ સ્ટેડિયમમાં વિરાટ જનમેદની સામે લતા મંગેશકરે અય મેરે વતન કે લોગોં’ ગીત ગાયું એ સાંભળીને જવાહરલાલ નહેરુનાં આંખોમાં આંસુ આવી ગયાં તે જાણીતી વાત છે. જેમની રગ રગમાં રાષ્ટ્રપ્રેમ છલકતો હતો એ પ્રદીપજીને ૧૯૯૭માં દાદાસાહેબ ફાળકે એવૉર્ડ મળ્યો હતો.

આવા આ કવિએ ગુજરાતી ગીત કેવી રીતે ગાયું એની સરસ વાત મિતુલ પ્રદીપે કરી.

"મારા બાપુ પ્રદીપજી અને નિનુ મઝુમદાર બન્ને બહુ સારા મિત્રો હતા. બન્ને પાર્લામાં રહે, બન્ને સાહિત્ય-સંગીતના શોખીન. મારાં મમ્મી ભદ્રાબહેન અને નાનીમાનો સંબંધ પણ નિનુભાઈના કુટુંબ સાથે હતો. નિનુભાઈના ભાઈ અને મારાં મમ્મી બનારસમાં સાથે ભણેલાં. એટલો જૂનો સંબંધ. એટલે એક વાર નિનુભાઈએ બાપુને વિનંતી કરી કે તમે મારું એક ગીત ગાઓ. કારણ કે તમારા જેવો અવાજ મને બીજો નહીં મળે. બાપુને તો ગમે જ ગુજરાતી ગીત ગાવું. પણ એમણે કહ્યું કે મને ગુજરાતી ઉચ્ચારો બરાબર શિખવવા પડશે. અને, બાપુએ ખરેખર એવું ગાયું કે કોઈને ખ્યાલ ન આવે કે આ ગીત કોઈ હિન્દીભાષીએ ગાયું છે. બાપુના અવાજનું મારું સૌથી પ્રિય ગીત એ જ છે.

ગીતના શબ્દો, સ્વરાંકન અને ગાયકી આ ત્રણેય રીતે મને એ અણમોલ લાગે છે. સંગીતચાહકોએ એ સાંભળવું જોઈએ. એમનું લખેલું એક ગીત, કાન્હા બજાએ બંસરી ઔર ગ્વાલે બજાએ … એમણે મેંદી તે વાવી માળવે…ની ધૂન પરથી બનાવ્યું હતું. ગુજરાતી ધૂનો એમને પસંદ હતી તથા અવિનાશ વ્યાસ, નિનુભાઈ જેવા સંગીતકારો સાથે સંબંધ પણ સારો એટલે એ એમનું ગુજરાતી કનેક્શન. પોતે પોતાના ટ્યુન પર ગાતા હોવાથી એમનું ગીત હાર્દ-ભાવ બરાબર પકડી શકતું અને શ્રોતાઓને આકર્ષી શકતું હતું. તારી જીવન ગાડી ગીતનો છેલ્લો અંતરા તો ખૂબ સરસ છે. આખું ગીત જાણે તત્ત્વચિંતનથી ભરેલું છે.

બંગાળના બાઉલ સંગીતની અસર ધરાવતા આ ગીતની દરેક પંક્તિમાં જીવનદર્શન વ્યક્ત થયું છે. કવિ કહે છે કે લલાટે લખેલા લેખ મિથ્યા કદી ન થાય. ભવિષ્ય હંમેશાં કુતૂહલનો વિષય રહ્યું છે. કાલની કોઈને ખબર નથી. કાલ ફૂલ લઈને આવે. કાલ કાંટો લઈને પણ આવે. એવું પણ બને કે કાલ કંઈ લઈને ન આવે, કાલ આજ જેવી જ હોય. છતાં, જીવન ગાડી આ જ રીતે ચાલ્યા કરે.

જીવનની યાત્રાને ગાડી સાથે સરખાવવામાં આવે છે કારણકે ટ્રેનની જેમ જ જીવનના પાટા બદલાય, ક્રોસ કનેક્શન થાય, ક્યારેક આશ્ચર્યો જોવા મળે તો ક્યારેક નાના-મોટા અકસ્માત થાય. તો ય ગાડી તો ચાલતી જ રહે છે!

જિંદગીમાં ઘણીવાર એવું થાય જે તમે વિચાર્યું જ ન હોય. જિંદગી ગમે ત્યારે કરવટ બદલતી હોય છે. જિંદગીમાં જે કંઈ ઘટનાઓ બને છે એનો કોઈ મર્મ હોય છે. એમને એમ કંઈ જ નથી થતું. કંઈક એવું હોય છે જે તમને અમુક દિશામાં દોરી જાય છે. ઘણી વખત તો આપણી ઇચ્છા ન હોય તો પણ આપણે ખેંચાઈને ક્યાંક જવું પડે છે. આને તમારે નસીબ કહેવું હોય તો કહી શકો, પણ દરેક સમયે, દરેક સંજોગોમાં અને દરેક ક્ષણે આપણે જાતને સાબિત કરવી પડતી હોય છે. અજાણે પંથે સાથ છૂટે, કોઈ સાથી-સંગી ન હોય, ગેરમાર્ગે દોરવાઈ જવાય, જિંદગીની રફતારમાં ઠેકઠેકાણે ભૂલા પડાય તો ય જિંદગીની ગાડી કંઈ અટકવાની નથી. ગમે એટલી તકલીફો આવે છતાં ફિનિક્સ પંખીની જેમ રાખમાંથી ઊભાં થતાં આવડે તો જ જીવન ગાડી આગળ ચાલે, નહીં તો અટકી જાય.

પૈસાને જ સર્વસ્વ માનનારો વિશે કેવી સરસ પંક્તિ છે;

ગણેલી રકમ લઈને આવ્યો રે બજારમાં,
ને જિંદગી ગુમાવી એક દાવે …

આ પંક્તિમાં તો કવિ કેટલી મોટી વાત કહી દે છે! નામ-દામ, શોહરત-કીર્તિ બધું એક દાવે ગુમાવી દેવાના સંજોગ પણ મનુષ્ય જીવનમાં આવે છે. બસ, રામ નામે જીવન નૈયા હંકારવાની છે. અત્યારના સંજોગોમાં ય આ વાત પ્રસ્તુત લાગે. વૈશ્વિક મહામારીના સંજોગોમાં રામ રાખે એમ રહીએ … એવી જ સ્થિતિ છે. બસ, આપણે આપણો ધર્મ સંભાળવો.

ધર્મ એટલે રિલિજિયન નહીં, કર્તવ્ય. સદ્કર્મો કરવાં, સ્વાસ્થ્ય જાળવવું, જીવદયા, પ્રેમ, કરુણા જાળવી રાખવાં, કુદરતે બનાવેલાં ઝાડ-પાન, નદી-નાળાં, પર્વત-પર્યાવરણને સ્વચ્છ રાખવાં. તો જીવન ગાડી સરસ રીતે ચાલતી રહેશે એની ગેરંટી. વીતેલાં વર્ષની વિટંબણાઓથી મુક્ત રહી નવાં વર્ષને સ્વસ્થ તન-મન સાથે આવકારવાની તૈયારીમાં લાગી જઈએ. ‘મુંબઈ સમાચાર’ના વહાલા વાચકોને શુભ દીપાવલી અને નૂતન વર્ષાભિનંદન.

સૌજન્ય : ‘લાડકી’ પૂર્તિ, “મુંબઈ સમાચાર”, 12 નવેમબર 2020

http://www.bombaysamachar.com/frmStoryShowA.aspx?sNo=659304