રિઝર્વ બૅંન્કના ભૂતપૂર્વ ગવર્નર રઘુરામ રાજના છેલ્લા દોઢ દાયકાથી નવમૂડીવાદ સામે ઊહાપોહ કરી રહ્યા છે. તેઓ ભારતમાં હતા ત્યારે તેમણે બેન્કોનાં ડૂબેલા નાણાં શક્ય હોય તો પાછા વસૂલ કરવા, અને છેવટે કાંઈ નહીં તો કઈ કઈ બૅંકમાં કોણે કેટલા રૂપિયા કઈ રીતે કોની સાથે મળીને ડૂબાડ્યા છે એ જાણવાનો આગ્રહ રાખ્યો હતો. તેમણે ભાષાપ્રયોગ કર્યો હતો; ‘કમ ક્લીન’ જે છે એ બતાવી દો અને પાટી ભૂંસી નાખો. હવે પછી નવેસરથી લૂંટ ન થાય એ માટે છીંડાં પૂરવામાં આ ‘કમ ક્લીન’ અભિયાન ઉપયોગી થશે. રઘુરામ રાજનનો આ પત્ર બૅંકોના સંચાલકોને અને સરકારને ગયો કે તરત તેમની પાછળ શ્વાન છોડી મૂકવામાં આવ્યા. ઘણું બધું બહાર આવી શકે એમ હતું અને ઘણું બધું બહાર આવી પણ ગયું.

બૅંકોની જે લૂટ થઈ એ તો મહદ્ અંશે કૉંગ્રેસ સરકારના વખતમાં થઈ હતી અને બી.જે.પી. ભારતને કૉંગ્રેસમુક્ત કરવા માગે છે તો પછી કૉંગ્રેસને સપડાવવાની જગ્યાએ બી.જે.પી. સરકારે ઢાંકપીછોડા શા માટે કર્યા? શા માટે રાજન પાછળ શ્વાન છોડવામાં આવ્યા? શા માટે તેમને જતા રહેવા મજબૂર કરવામાં આવ્યા? શા માટે અર્થશાસ્ત્રનો કક્કો નહીં જાણનારા મીડિયોકર માણસને રિઝર્વ બૅંકનો ગવર્નર બનાવાયો? કારણ કે સામે છેડે જે લૂંટારા હતા એ હવે નવા શાસકોના અન્નદાતા છે. તેઓ શાસકોને નથી ઓળખતા, રાજ્યને ઓળખે છે. આ ભૂલોકના એક હિસ્સા ઉપર ભારત રાજ્ય(નેશન સ્ટેટ, ધેટ ઈઝ ઇન્ડિયા)નો કબજો છે. તેની બધી જ સંપદા રાજ્યની માલિકીની છે. રાજ્યની માલિકીની સંપદાના રક્ષણની જવાબદારી લોકોએ પસંદ કરેલા શાસકોની છે. પણ જો એ શાસકોને ગુલામ બનાવવામાં આવે તો રાજ્ય ઉપર કબજો જમાવી શકાય છે. શાસક આ પક્ષનો છે કે તે પક્ષનો છે એનાથી શું ફરક પડે છે?

મેં આ લેખમાળામાં આગળ કહ્યું હતું કે દેશનો સાર્વત્રિક, સર્વાંગીણ અને એક પણ વર્ગને બાજુએ રાખ્યા વિના સર્વ-સમાવેશક વિકાસ કરવા માટે વિકાસનો ચતુષ્કોણ રચવામાં આવ્યો હતો. થોડાં વર્ષ પછી જ્યારે મૂડીપતિઓ રાજ્યને પ્રભાવિત કરવા જેટલા સક્ષમ થઈ ગયા ત્યારે તેમણે કૃષિ-વ્યવસાયનો એક ખૂણો સમૂળગો ઊડાડી મુક્યો અને વિકાસનો ચતુષ્કોણ ત્રિકોણમાં ફેરવી નાખ્યો. આગળ જતાં ધનપતિઓ જ્યારે હજુ વધુ શક્તિશાળી બની ગયા ત્યારે તેમણે અ-સરકારી અસરકારીના નામે કલ્યાણરાજ્યનો ત્રીજો ખૂણો ઊડાડી મુક્યો અને ત્રિકોણ સીધી લાઈનમાં ફેરવાઈ ગયો. એક છેડે રાજ્ય અને બીજે છેડે કુબેરપતિઓ. રઘુરામ રાજને આ સીધી લાઈનને મરોડવાનો અને રાજ્યને સક્ષમ (empowerment of the state જે વાસ્તવમાં powerless છે.) બનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો એટલા માટે તેમની પાછળ શ્વાન છોડવામાં આવ્યા હતા.

એ વિચિત્ર નથી લાગતું કે શાસકો સક્ષમ બનવાની જગ્યાએ સામે ચાલીને શક્તિહીન બની રહ્યા છે? વિચિત્ર તો છે, પણ તેઓ કરે પણ શું? શાસકો વૃકોદરોની કોખમાં છે અને વૃકોદરો નાભીનાળ દ્વારા તેમનું પોષણ કરે છે.

રઘુરામ રાજન તેમના ૨૦૧૯માં પ્રકાશિત થયેલાં પુસ્તકમાં આ જ વાત કરે છે. પુસ્તકનું શીર્ષક છે: ‘The Third Pillar: How Markets and the State Leave the Community Behind’ રાજન કહે છે કે જે તે પ્રજાસમૂહોની એષણાઓ, હિતો, સપનાંઓ, અરમાનો, આગ્રહો, માગણીઓ, અસંતોષ વગેરેને પાછળ ધકેલી દો. એટલી હદે પાછળ ધકેલી દો કે નજરે જ ન પડે અને જો નજરે પડે તો તેમની વાત કાને ન પડે. એવી સ્થિતિ પેદા કરો જેમાં શાસકોને રાજ્ય ઉપર નજર રાખનારા નાગરિક સમાજને અને રાજ્યમાં પોતાના હિતનો હિસ્સો માગનારા પ્રજા-સમૂહોને જવાબ જ ન આપવો પડે. તેઓ તેમની સરાસર ઉપેક્ષા કરી શકે અને પાછો વાળ પણ વાંકો ન થાય અને ઉપરાઉપર ચૂંટણી જીતી શકે. આ સિવાય હતપ્રભ, નિર્વીર્ય, વૃકોદરોની કોખમાં તેમની નાભીનાળ દ્વારા પોષણ પામતા શાસકો નાગરિકસમાજને તેમ જ પ્રજાસમૂહોને જવાબ પણ શું આપે?

શા માટે વૃકોદરો ત્રીજા સ્તંભને ધરાશયી કરવા માગે છે? હે વાચક, એક હકીકત હજુ એક વાર નોધી લે. ત્રીજા સ્તંભને વૃકોદરો ધરાશયી કરવા માગે છે, શાસકો તો તેમના એજન્ટ છે. શા માટે?

આનો જવાબ એ છે કે વૃકોદરો હવે જે લૂંટવા માગે છે એ શાસકોના કબજામાં નથી, પ્રજાના કબજામાં છે. શાસકો જે લૂંટાવી શકતા હતા એ રાજ્યની માલિકીનું જે કાંઈ હતું એ બધું લૂંટાઈ ગયું છે. બેન્કોનાં નાણાં લૂંટ્યા, રાજ્યની માલિકીના ઉદ્યોગો પડાવી લીધા, રાજ્યની માલિકીની ખનીજસંપત્તિ લૂંટી લીધી, રાજ્યની માલિકીની સર્વિસીઝ (જેમ કે તાર-ટપાલ, ટ્રાન્સપોર્ટ, ટેલિકોમ સેવા, રસ્તાઓ, શિક્ષણ, આરોગ્ય, વીમા યોજનાઓ, વગેરે) પડાવી લીધી. શાસકો જે કાંઈ આપી શકતા હતા એ તેઓ આપી ચુક્યા છે અને જે થોડું બચ્યું છે તે તેઓ આપી રહ્યા છે. હજુ વૃકોદરોનું પેટ ભરાયું નથી. ભરાવાનું પણ નથી. તેમને ભૂખ લાગી છે, અવિરત ભૂખ લાગે છે અને એ ભૂખ ક્યારે ય સંતોષાવાની નથી. હવે વૃકોદરોના પેટની આગ ઠારવા માટે શાસકો પાસે કાંઈ આપવા માટે બચ્યું નથી.

જે બચ્યું છે એ પ્રજાની માલિકીનું છે અને વૃકોદરોની નજર તેના ઉપર છે. જો શાસકો તે ન અપાવે તો તેઓ શાસકોને ભરખી જવા જેટલી શક્તિ ધરાવે છે. પહેલી નજર જમીન ઉપર છે અને જમીન પ્રજાની માલિકીની છે જેનો ઉપયોગ ખેડૂત નામનો પ્રજાસમૂહ (કોમ્યુનિટી) કરે છે. માટે ડૉ. રાજન કહે છે એમ leave the community behindની રમત રમવામાં આવી રહી છે.  આવતી કાલે તેમની નજર તમારા ગજવા ઉપર જઈ શકે છે. તમારી બચત ઉપર જઈ શકે છે. તમારા આરોગ્ય ઉપર જઈ શકે છે. તમારા સંતાનોની મજબૂરીઓ ઉપર જઈ શકે છે. તમારી દીકરીનાં સોંદર્ય ઉપર જઈ શકે કારણ કે તેનું પણ બજાર-મૂલ્ય છે. તમે જેટલી બિહામણી કલ્પના કરી શકતા હો એટલી કરો, એ વાસ્તવિક બનવાની છે. આલ્ડસ હકસલીની The Brave New World (પ્રકાશન વર્ષ-૧૯૩૨), જ્યોર્જ ઓરવેલની Nineteen Eighty-Four (૧૯૪૯) અને રશિયન લેખક યેવગેની ઝામિએતિનની We (૧૯૨૧) (કર્ટસી: બાબુ સુથાર અને મમતા વાર્તામાસિક, સંપાદક; મધુ રાય. હું We વિશે નહોતો જાણતો)માં જે બિહામણી કલ્પનાઓ કરવામાં આવી છે એ વાસ્તવિક બની રહી છે.

Leave the community behind ની જે તરકીબ મૉડસ ઑપરેન્ડી છે એની ચર્ચા હવે પછી.

પ્રગટ : ‘નો નૉનસેન્સ’, નામક લેખકની કટાર, ‘રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”, 28 ફેબ્રુઆરી 2021

કોઈ સોજ્જો, ગંભીરપણે વિચારી શકતો ને તટસ્થ રાજકીય વિશ્લેષક અગર તો આઝાદ કલમનો ધણી  બિન-ગોદી પત્રકાર ચાહે તો પણ આજની પરિસ્થિતિ અને એમાંથી ઉભરતા ભયો બાબતે એટલી વિશદતાથી લખી શક્યો ન હોત જેટલી વિશદતાથી દિલ્હીના એડિશનલ સેશન જજ ધર્મેન્દ્ર રાણાએ પોતાના ૧૪ પાનાંના આદેશમાં લખ્યું છે. ખરું જોતાં એનું સ્થાન રાજકીય વિશ્લેષકો અને પત્રકારોના પાઠ્યક્રમમાં હોવું જોઈએ. બૅંગલુરુની બાવીસ વરસની દિશા રવિને જામીન પર છોડતાં રાણાસાહેબે જે પણ વાતો જે રીતે લખી છે તે હમણેનાં વરસોમાં અદાલત તરફથી આપણી સમક્ષ આવેલ શાનદાર બંધારણીય દસ્તાવેજ છે. આપણી સર્વોચ્ચ અદાલતના તથાકથિત ન્યાયમૂર્તિઓ એમાંથી કંઈક શીખી શકે તો એમનું આજકાલ જે મૂર્તિવત અસ્તિત્વ દીસે છે એમાંથી છૂટી શકે.

કહેવામાં તો એવું આવે છે કે જામીનનો હુકમ બને એટલો ટૂંકો હોવો જોઈએ કેમ કે મુકદમો હજુ તો ખૂલવાનો હોય છે, અને ત્યાર પછી સ્તો વાદી-પ્રતિવાદી-જજ વગેરેને સવિસ્તર પોતપોતાની વાત મૂકવાનો મોકો મળતો હોય છે. પણ દેશ આખામાં જે જડતાએ ઘર ઘાલ્યું છે એમાં આ વાત નકરી પોથીમાંનાં વેંગણ જેવી બની રહે છે. આપણા બંધારણની વિશેષતા એ સ્તો છે કે એનું બરાબર પાલન ને સન્માન કરવામાં આવે તો એના કોઈ પણ સ્થંભે ઝાઝું કહેવાકરવાની જરૂર પડતી નથી. લોકશાહી જ્યારે રાષ્ટ્રજીવનની રગ રગમાં પ્રવહમાન હોય ત્યારે બંધારણની યથોચિત વ્યાખ્યા પળે પળે સ્વતઃ થયા કરતી હોય છે. પણ જ્યારે લોકશાહીને નકરો જુમલો બનાવી દેવાય છે અને એના સઘળા સ્થંભ આપણાં મેલાં કપડાં ટાંગવાની ખીંટીમાં ફેરવાઈ જાય છે ત્યારે કોઈ એસ. મુરલીધરન અગર કોઈ ધર્મેન્દ્ર રાણા પૂરા કદનું બોલે એવી જરૂર પડે છે. ગૂંગા જજસાહેબો હસ્તક બંધારણ પણ પોતાની શ્રી ગુમાવી બેસે છે.

દિશાના જગજાહેર મામલા વિશે અહીં ઝાઝું કહેવાની જરૂરત નથી. (જુઓ રામચંદ્ર ગુહાનો લેખ.) માત્ર, એટલું જ કહેવાની જરૂર છે કે એની ગિરફતારી કેવળ ગેરબંધારણીય જ નહોતી પરંતુ સત્તાધીશોના ઈશારે દિલ્હી પોલીસ હસ્તકની એ એક આતંકવાદી કારવાઈ હતી. ન્યાયમૂર્તિ રાણાએ કહ્યું છે કે દિલ્હી પોલીસ અમારી સમક્ષ એવી એક પણ પુખ્ત દલીલ અગર સાબિતી નથી રજૂ કરી શકી જેમાંથી તાણીતૂસીને પણ એવું તારણ કાઢી શકાય કે દિશા અગર એનું ‘ટૂલકિટ’ હિંસાને ઉશ્કેરનાર હોય, કે પછી ૨૦૨૧ની ૨૬મી જાન્યુઆરીએ દિલ્હીમાં થયેલી હિંસા પાછળ એની ઉશ્કરેણી હતી. દેખીતી રીતે જ આવું વિધાન કરતી વેળાએ રાણાસાહેબ જાણેઅજાણે પણ દિલ્હી પોલીસ અને એમના આકા (ગૃહ મંત્રી) બેઉને એક સાથે ‘અયોગ્યતા’નું પ્રમાણપત્ર આપી રહ્યા હતા. દિશાની ગિરફતારીનું ઔચિત્ય જે રીતે દિલ્હીના પોલીસ વડાએ અને ખુદ ગૃહ મંત્રીએ ટી.વી. પર આવી બોલી બતાવ્યું હતું તે પછી એટલું બેલાશક જરૂરી હતું કોઈ મોટો ચીસોટો પાડીને અને આંગળી તાકીને એ બધું કહે જે રાણાસાહેબે કહ્યું છે. જ્યાં પણ, જ્યારે પણ બંધારણ બોલે છે, નકલી ચહેરા આમ જ બેનકાબ બની જતા હોય છે.

દિશાની ગિરફતારી બેબુનિયાદ અને ગેરબંધારણીય હતી એવી ટિપ્પણી સાથે રાણાસાહેબે એને જામીન આપી દીધા એ જરૂર એક મોટી વાત થઈ પણ એને માથે શગ ઘટના તો એમણે કરેલ એ સ્થાપનામાં છે કે “કોઈ પણ લોકશાહી દેશમાં જનતા સરકારના અંતરાત્માની રખેવાળ હોય છે,” અને તમે કોઈને પણ “કેવળ એટલા વાસ્તે સળિયા પાછળ નથી ધકેલી શકતા કે તે રાજ્યની નીતિઓ સાથે સહમત નથી.” વળી “કોઈ સરકારી મુખવટાના સળ છૂટા પડી જાય એટલા માત્રથી તમારા પર ૧૨૪-એના અન્વયે દેશદ્રોહનો અપરાધ મૂકી શકાતો નથી.” તે સાથે એમણે ઘૂંટેલો મુદ્દો એ પણ છે કે “કોઈ સંદિગ્ધ (શંકાસ્પદ) વ્યક્તિ સાથેના સંપર્ક માત્રને તમે બારોબાર અપરાધ ઠરાવી શકતા નથી. તપાસવું તો એ જોઈએ કે એની છૂપી ગતિવિધિ સાથે આરોપી જોડાયેલ છે કે કેમ. ખાસી છાનબીન પછી હું એ તારણ પર પહોંચ્યો છું કે આરોપી પર આવો કોઈ આરોપ લગાવી શકાય તેમ નથી.” તે પછી એમણે એ વાત સંભારી કે દિલ્હી પોલીસ અને ગૃહ મંત્રી બેઉ દિશાએ ‘ટૂલકિટ’ વાટે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તર પર દેશની છબી બગાડી છે એટલું જ નહીં પણ દેશ વિરુદ્ધ એક આંતરરાષ્ટ્રીય ષડયંત્ર રચ્યું છે એમ કહ્યું હતું. આ સંદર્ભમાં સર્વોચ્ચ અદાલતના કેટલાયે ફેંસલાઓનો હવાલો આપીને રાણાસાહેબે કહ્યું કે બંધારણની ૧૯મી કલમ અસહમતિના અધિકારને ભારપૂર્વક સ્થાપિત કરે છે અને “બોલવાની ને અભિવ્યક્તિની આઝાદીમાં, આ અભિવ્યક્તિ માટે દુનિયાભરમાંથી સમર્થન માગવાની આઝાદી પણ સમાવિષ્ટ છે.” ઋગ્વેદમાંથી ટાંકતા રાણાસાહેબે કહ્યું કે આપણી પાંચ હજાર વરસ પુરાણી સંસ્કૃતિના ઋષિએ ગાયું છે કે ચારે કોરથી કલ્યાણકારી વિચારો આવો. ચોફેરથી એટલે કે દુનિયાના ખૂણેખૂણેથી. જો ત્યારે આ ‘આદર્શ’ હતો તો આજે આપણે એને ‘અપરાધ’ કેવી રીતે કહી શકીએ?

રાણાસાહેબ ઇતિહાસમાં પાંચ હજાર વરસ પાછા ન ગયા હોત અને હજુ ૭૦ વરસ પર જ એમને આપણા આધુનિક ઋષિ મહાત્મા ગાંધી પણ મળી ગયા હોત જેમણે કહ્યું હતું : હું ઈચ્છું છું કે મારા ખંડનાં સઘળાં બારીબારણાં ખુલ્લાં રહે જેથી વિશ્વભરના વાયરા આવતા રહે. પણ તે સાથે મારા પગ મજબૂતીથી મારી જમીન પર એવા ખોડાયેલા હોય કે કોઈ મને ઉખેડી લઈ જઈ ન શકે. પરંતુ, જો કે, અહીં તો સવાલ એ લોકોનો છે જેમનું અસ્તિત્વ બહારથી કોઈ નવી રોશની ન આવે એટલા વાસ્તે ચિત્તનાં બારીબારણાં બંધ રાખવા પર જ ટકેલું છે. આ સૌ અંધકારજીવી પ્રાણી છે, અને રાણાસાહેબે એમના એ અંધારમન પર પણ ચોટ કરી છે.

એકદમ બુનિયાદી સવાલ છે આ તો. લોકશાહીમાં મતભિન્નતા તો રહેવાની જ અને એ સ્તો એને વાસ્તે પ્રાણવાયુ છે. પણ, તે સાથે, એ લોકતંત્રનું અનુશાસન છે કે ભિન્નમતને કદાપિ અપરાધ લેખી શકાતો નથી. બંધારણ આ જ વાત ડંકેકી ચોટ કહે છે અને એને સારુ જ તે ન્યાયપાલિકા નામનું તંત્ર બનાવે છે, જેનું એકમાત્ર ઔચિત્ય એ હકીકતમાં છે કે તે (ન્યાયપાલિકા) બંધારણ માટે જીવશે, ને મરશે. પણ ન તો એવું થયું છે, ન તો થઈ રહ્યું છે. બંધારણ માટે આટલી પ્રતિબદ્ધતા પુરસ્સરની ન્યાયપાલિકા આપણે ન બનાવી શક્યા હોઈએ તો એનું કારણ એ છે કે આવી ન્યાયપાલિકા પરત્વે પ્રતિબદ્ધ સમાજ બન્યો નથી. આજની ઘડી જો સૌથી અંધારી ઘડી હોય તો એ કારણે કે અહીં હર કોઈ પોતાને માટે તો લોકશાહી વાંછે છે, પણ બીજા કોઈના લોકશાહી અધિકારોનું સમ્માન કરતા નથી. આવા નાગરિકોને તો, પછી તો, એવી જ ન્યાયપાલિકા મળે ને જે બંધારણના થોથાની એસીતેસી કરીને સરકારના સંકેતે બોલાવ્યું બોલે અને તોલાવ્યું તોલે.

દિશા રવિના પ્રકરણમાં રાણાસાહેબે ફરીથી એક વાર એ રેખા અંકિત કરી આપી છે જે લોકને તંત્રનું નિશાન બનતા રોકે છે. હર કોઈ લોકશાહી સમાજની દિશા, અંતે તો, એ જ હોઈ શકે કે તે લોકતંત્રની નવી દિશાઓ ખોલતી ચાલે.

ફેબ્રુઆરી ૨૬, ૨૦૨૧

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 01 માર્ચ 2021; પૃ. 01-02

વડાપ્રધાને તાજેતરમાં જ ખાનગીકરણની જોરદાર હિમાયત કરતાં કહ્યું છે કે સરકારે ધંધામાં ન રહેવું જોઈએ. એમ લાગે છે કે સરકાર હવે બધું ખાનગી કરવા માંગે છે. જો કે, ગુજરાત સરકાર તો ઘણી વહેલી ખાનગીકરણને રવાડે ચડેલી છે, ખાસ કરીને શિક્ષણને મામલે. ગુજરાત સરકાર વડા પ્રધાનના નિર્ણયને ઘણી વહેલી પામી ગઈ હોય તેમ ખાનગી સ્કૂલોને ઉત્તેજન અને લાઇસન્સની લહાણી કરતી આવી છે ને સરકારી સ્કૂલો બંધ કરતી ગઈ છે. સરકારને બીજી ઘણી જવાબદારીઓ છે એટલે તે સ્કૂલો ખોલવા કરતાં બીજા ધંધામાં પડે તો વધારે નફો કરી શકે તે સમજી શકાય તેવું છે. સરકાર એ પામી ગઈ છે કે અંગ્રેજી માધ્યમની પ્રાથમિક સ્કૂલો પોતે ચલાવે એના કરતાં ખાનગી સ્કૂલોને ઉત્તેજન આપે તો એ પણ બે પાંદડે થાય. એમાં બીજો લાભ એ કે અંગ્રેજી માધ્યમની કે ઈવન ગુજરાતી માધ્યમની સરકારી સ્કૂલો ખોલવાની ને તેને ચલાવવાની ટાઢે પાણીએ ખસ જાય.

2013-14માં અંગ્રેજી માધ્યમની સરકારી સ્કૂલો 88 હતી તે 2018-19માં 170 પર પહોંચી છે, એની સામે અંગ્રેજી માધ્યમની ખાનગી પ્રાથમિક સ્કૂલો 2013-14માં 1,873 હતી તે 2018-19માં 3,559 થઈ છે. મતલબ કે 6 વર્ષમાં અંગ્રેજી માધ્યમની ખાનગી પ્રાથમિક સ્કૂલો લગભગ ડબલ થઈ છે, એની સામે સરકારી સ્કૂલો પણ લગભગ ડબલ થઈ છે, પણ તેની સંખ્યા ઓછી છે. છેલ્લા ત્રણેક મહિનાના સમાચાર એવું કહે છે કે રાજ્યના શિક્ષણ વિભાગ દ્વારા 6,000 સરકારી શાળાઓ બંધ કરવાનો નિર્ણય લેવાયો છે. એક તરફ ખાનગી સ્કૂલો 6 વર્ષમાં ડબલ થાય ને બીજી તરફ 6,000 સરકારી સ્કૂલો બંધ થાય એ બે વચ્ચે તાલમેળ બેસાડવાનું મુશ્કેલ છે. ગુજરાતમાં શિક્ષણનું પ્રમાણ ઘટ્યું છે કે સ્કૂલો બંધ કરવી પડે? જો એવું છે તો ખાનગી સ્કૂલો બંધ કેમ નથી થતી? ઓન ધ કોંટ્રેરી ખાનગી સ્કૂલોનો વ્યાપાર તો ધમધોકાર ચાલે છે. ખરેખર તો એ વધારે મોંઘી પડે છે, તો એ બંધ થવી જોઈએ તેને બદલે સસ્તી છે તે સરકારી સ્કૂલો બંધ થાય છે.

એનું સરકારી લૉજિક એવું હોઈ શકે કે સરકારી સ્કૂલો બંધ થતી જાય તો નવી સ્કૂલની જરૂરિયાતો પૂરી કરવા ખાનગી સ્કૂલો ખોલવાનું અનિવાર્ય થઈ પડે અને ખાનગીને “ખાંડ-ઘી” મળી રહે, વધારામાં સરકારને માથેથી જવાબદારી જાય. બીજું લૉજિક એ હોઈ શકે કે અંગ્રેજી માધ્યમ તરફની ઘેલછાને કારણે એ તરફ ધસારો રહે ને એને લીધે ગુજરાતી માધ્યમની શાળાઓમાં સંખ્યા ઘટે ને એ સ્કૂલો બંધ કરવામાં પરિણમે. આ વાત પ્રમાણીને શૈક્ષણિક મંડળો દ્વારા સરકારને રજૂઆતો થતી રહે છે. રાજ્ય શાળા મહામંડળના મંત્રીએ શિક્ષણ મંત્રીને પત્ર લખીને રજૂઆત કરી છે કે સરકારે ગુજરાતી માધ્યમની પ્રાથમિક શાળાઓમાં અંગ્રેજી માધ્યમના વર્ગો શરૂ કરવા જોઈએ. અંગ્રેજી માધ્યમની શાળાઓની માંગ વધી રહી છે ને નવી શાળાઓ ખોલવાનું મુશ્કેલ છે ત્યારે જે જૂની ગુજરાતી માધ્યમની શાળાઓ છે એમાં અંગ્રેજી માધ્યમના વર્ગો શરૂ કરવાની સરકાર મંજૂરી આપે તો અંગ્રેજી માધ્યમની જરૂરિયાત પૂરી થઈ શકે. ગુજરાતી માધ્યમની પ્રાથમિક શાળાઓમાં અંગ્રેજી માધ્યમના વર્ગોની શરૂઆત થાય તો અંગ્રેજી શિક્ષણથી ગુજરાતના લાખો બાળકો વંચિત રહી જાય છે તે સ્થિતિમાં સુધારો થઈ શકે. વિદ્યાર્થીઓ વંચિત એટલે રહી જાય છે, કારણ સરકાર અંગ્રેજી માધ્યમની સરકારી પ્રાથમિક સ્કૂલો ખોલવા બાબતે ઉદાસીન છે. જો સ્કૂલો ખોલવાનું ના પરવડતું હોય તો સરકારે ગુજરાતી માધ્યમની જૂની સ્કૂલોમાં અંગ્રેજી માધ્યમનો વર્ગ શરૂ કરવાની મંજૂરી આપવી જોઈએ એવી રજૂઆત છે.

આમાં યુક્તિ હોઈ શકે. અંગ્રેજી માધ્યમનો વર્ગ ગુજરાતી માધ્યમમાં શરૂ થાય ને સમય જતાં ગુજરાતી માધ્યમમાં સંખ્યા ઘટે તો તે વર્ગ બંધ થાય ને એની જગ્યાએ અંગ્રેજી માધ્યમનો વર્ગ આવીને ગોઠવાઈ જાય ને એમ આખી શાળા જતે દિવસે અંગ્રેજી માધ્યમમાં કન્વર્ટ થાય. આમ જ થાય એવું નહીં, પણ આમ ન જ થાય એવું પણ નહીં.

આવી ભલામણો પરદેશમાં અંગ્રેજી સ્કૂલો ખોલવાની હોય તેમ થતી રહે છે. આવી રજૂઆતો વખતે એ ભૂલી જવાય છે કે આપણે ગુજરાતમાં રહીએ છીએ અને ગુજરાત તે ઈંગ્લેન્ડ હોય તેમ અહીં અંગ્રેજી માધ્યમની હિમાયત થાય છે. અંગ્રેજીની ગુલામી છૂટતી નથી એ દુ:ખદ છે. એ સાચું છે કે અંગ્રેજી વૈશ્વિક ભાષા છે અને વૈશ્વિક વ્યવહારોમાં સંડોવાવું અનિવાર્ય થયું હોય તો અંગ્રેજી સારું હોય એ અનિવાર્ય છે. એક ભાષા તરીકે અંગ્રેજીનું મહત્ત્વ હોય જ, પણ માતૃભાષાનું કોઈ મહત્ત્વ હોય કે પછી આપણે અંગ્રેજીની ગુલામી માનસિકતા ધરાવતા ગુજ્જુઓ અંગ્રેજીને જ ગુજરાતની માતૃભાષા કરવા કમર કસી રહ્યાં છીએ તે નથી સમજાતું. અંગ્રેજોની ગુલામીમાંથી છૂટીને આપણે અંગ્રેજીની ભાટાઈ કરવા નીકળ્યા છીએ ને એની શરમ પણ નથી. સરકાર તો અંગ્રેજો પેદા કરવા ખાનગી રાહે અંગ્રેજી માધ્યમનો મહિમા કરે, પણ સાડા છ કરોડ ગુજરાતીઓ ગુજરાતીનું ઉઠમણું કરવા ઉતાવળા બને એ આઘાતજનક છે. એમાં સરકારની સાથે શાળા મંડળો ને સંસ્થાઓ પણ હાજિયો પુરાવે તે કેવળ ને કેવળ શરમજનક છે.

આપણને લાખો બાળકો અંગ્રેજી શિક્ષણથી વંચિત રહી જાય તેની ચિંતા થાય છે, પણ ગુજરાતી તરફની ઉદાસીનતાથી આપણું રૂંવાડું પણ ફરકતું નથી ને પ્રશ્ન તો એ છે કે કયાં ને કોના લાખો બાળકો અંગ્રેજીથી વંચિત રહી જાય છે? ગુજરાતે હવે અંગ્રેજો જ જન્માવવા માંડ્યા છે કે શું? એ ખરું કે કોઈ પણ અંગ્રેજીથી વંચિત ન જ રહેવું જોઈએ, પણ ગુજરાતીથી પણ વંચિત ન રહેવું જોઈએ એ માનસિકતા આપણે કેમ કેળવી શકતા નથી? અંગ્રેજીની જોડણી ખોટી ન લખાય એની કાળજી જરૂર રાખીએ, પણ ગુજરાતી જોડણીની કાળજી પણ લેવાય એ કેમ આપણને સૂઝતું નથી? વાલીઓ અને શિક્ષકો અંગ્રેજી જેટલી જ કાળજી ગુજરાતી બાબતે બાળકોની લે છે ખરા? કોઈ વિદેશી અંગ્રેજીની જેટલી કાળજી લે એટલી જ બીજી ભાષા તરીકે ગુજરાતીની પણ લે છે. એ લોકો ગુજરાતીને નથી કરતાં એટલી અપમાનિત આપણે ગુજરાતીઓ, ગુજરાતીને કરીએ છીએ. કોઈ મરાઠી, કોઈ બંગાળી, કોઈ કન્નડ પોતાની ભાષાને એટલી હીન નથી સમજતા જેટલા ગુજરાતીઓ ગુજરાતીને સમજે છે. ફેસબુક પર, વોટ્સએપ પર કે અન્ય માધ્યમોમાં સાહિત્ય તરીકે જે ગુજરાતી પીરસાય છે તેમાં પીઠ થાબડ પ્રવૃત્તિ અને ઘોર અજ્ઞાન જ પ્રગટ થાય છે એ જોઈએ તો સમજાય કે ગુજરાતીની શી દશા ને દિશા છે?

આપણે સમજવું જોઈએ કે અન્ય રાજ્યની પ્રજાને વૈશ્વિક ભાષા તરીકે અંગ્રેજીની જરૂર છે જ, પણ એ લોકો માતૃભાષાને બાજુએ મૂકતા નથી. આ આછકલાઈ  કદાચ ગુજરાતીઓમાં જ છે. એમાં સરકારને જ ગુજરાતીનું મહત્ત્વ હૈયે ન વસતું હોય તો દેખીતું છે કે પ્રજા માટે અંગ્રેજીની ભાટાઈ કરવાનું જ બાકી રહે. અંગ્રેજી માધ્યમમાં ભણવાથી જ આપણે જગત સામે ટકી શકીશું એવી ખર્ચાળ ને સંકુચિત ભાવના ગુજરાતીઓમાં જ છે. એ તપાસવા જેવું છે કે અન્ય માતૃભાષા હોય એવા પ્રદેશમાં અંગ્રેજી માધ્યમની શાળાઓ વધારે છે કે ગુજરાતમાં? ગુજરાત એમાં મોખરે હોય તો નવાઈ નહીં ને છતાં  ગુજરાતીમાં તો છે જ, અંગ્રેજીમાં પણ ગુજરાત પાછળ પડે છે.

એ સાચું કે જગત ઝડપી અને સાંકડું થયું છે. ટેક્નોલોજી અને વિજ્ઞાન અને અન્ય ક્ષેત્રો સાથે કદમ મિલાવવા અંગ્રેજી મહત્ત્વનું છે તેની ના જ નથી, પણ તેનો અર્થ ગુજરાતીનું અપમાન કરીને આગળ વધવું એવો નથી. માત્ર અંગ્રેજી જ શીખવાની વાત હોય તો તે બરાબર નથી. ભાષા વધારે આવડે તો તે હાનિકર્તા છે એવું ક્યાં ય લખેલું નથી. કમસે કમ ઉચ્ચતર માધ્યમિક સુધી માતૃભાષા, રાષ્ટ્રભાષા અને આંતરરાષ્ટ્રીયભાષા ભણાવવાનું ફરજિયાત થાય તો એમાં કોઈ નુકસાન નથી. એ દિશામાં સરકારે ગંભીર થવાની જરૂર છે.

સાચું તો એ છે કે આપણે નકલખોર, પ્રભાવિત થનારી વામણી પ્રજા છીએ. આપણને સ્વમાન, સ્વાર્થ આગળ ભાગ્યે જ મહત્ત્વનું લાગ્યું છે. એ આપણી કમનસીબી છે કે અંગ્રેજીના મોહમાં આપણે આપણું સાહિત્ય, ગુજરાતી ભાષાનો ઇતિહાસ, આપણી સંસ્કૃતિ, આપણી કલા, લોકકલા, લોકસાહિત્ય એમ બધું જ દાવ પર લગાવવા બેઠાં છીએ. આપણો ઇતિહાસ હવે ઈતિહાસકારો લખતા નથી, સરકારના માણસો લખે, શીખવે છે. ઇતિહાસના ચરિત્રો રાજકીય લાભ મેળવી આપે એ રીતે લાંબાં, ટૂંકાં કરાય છે, નહિતર એવું કેમ બને કે રાષ્ટ્રપિતા વામણા લાગે એ હદે સરદારને વિરાટ બતાવાય?

માધ્યમ કોઈ પણ હોય, માતૃભાષાથી તે વધારે મહત્ત્વનું ત્યારે જ બને જો આપણામાં સ્વમાન અને ભાષાપ્રીતિ ખૂટતાં હોય. ભાષાનાં ઝનૂનની વાત નથી અહીં, પણ માતૃભાષાને બાજુએ મૂકનાર, માતાને જ બાજુએ મૂકે છે તે કહેવાની જરૂર નથી. માને બાજુએ મૂકીને માસીને મા બનાવવા દીકરો તૈયાર થાય તો જ ગુજરાતીને બાજુએ મૂકીને અંગ્રેજીને માતૃભાષા બનાવી શકાય. સામાન્ય સંજોગોમાં કોઈ પણ સ્વમાની દીકરો માસીને મા ન માને. માને?

0 0 0

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

પ્રગટ : ‘આજકાલ’ નામક લેખકની કટાર, “ધબકાર”, 26 ફેબ્રુઆરી 2021