બોલો,
શું કરો છો?
કેમ? શું કરવાનું?
રાજધાનીમાં બેઠા છીએ.
માથે ફર ફર ફરકતા ઝંડાનો અવાજ
કાન પર ફરક્યા કરે છે
અને
આંગળીઓના નખ રોજેરોજ વધ્યા કરે છે.
આંગળીઓના વધતા નખ જોતાં જોતાં
બસ બેઠા છીએ !
ક્યારેક નખની ધાર કાઢીએ છીએ.
બેઠા છીએ, બસ !
ક્યારેક થાય છે કે લાવ,
નેઇલ પોલિશથી નખોને રંગી કાઢું,
રૂપેરી રંગે રંગી કાઢું,
ચમકતાં ચપ્પા જેવા !
ક્યારેક થાય છે કે …..

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” – ડિજિટલ આવૃત્તિ; 13 ઍપ્રિલ 2020

= = = = પ્રેમના શરૂ શરૂના દિવસો કેટલા સુન્દર હતા – જીવનમાં એથી રૂડો સમય શો હોઈ શકે? ત્યારે હરેક મિલન સાથે, નજરના હરેક ઇશારા સાથે, કંઈક નવું એવું મળી આવતું કે એથી પછી બસ જલસા જ પડી જતા … = = = =

= = = = આ મુશ્કેલ સમયમાં ઘનઘોર આશા એ છે કે ઘરમાં રહીશું તો બચી જવાના ચાન્સ ઘણા છે. આશા એ છે કે થોડા માસ પછી આ મહામારી ટળી જવાની છે. દુનિયા હતી એવી થઈ જવાની છે = = = =

વિશ્વમાં બનતા રહેતા બનાવોની ઘટમાળ વિશે બે સિદ્ધાન્તો – બે થીયરીઝ – પ્રચલિત છે :

એક તો એમ કે બધું જ પૂર્વનિશ્ચિત છે – પ્રીડિટર્મિન્ડ. એમાં મુખ્ય દલીલ એ છે કે વિશ્વનું સર્જન સ-પ્રયોજન છે. એટલે પહેલેથી બધું નક્કી કરી રાખવું જરૂરી છે – જેથી વાત સચવાય કે વિશ્વનું સર્જન સ-પ્રયોજન છે.

બીજો સિદ્ધાન્ત એ કે કશું જ પૂર્વનિશ્ચિત નથી. એમાં મુખ્ય દલીલ એ છે કે વિશ્વનું સર્જન નિષ્પ્રયોજન છે. એટલે કશું નક્કી રાખવું જરૂરી નથી બલકે હરેક પળે નવું પ્રયોજન નક્કી કરવાનું છે – જેથી સમજાતું જાય કે સર્જન નિષ્પ્રયોજન છે.

આ બેમાંથી જેને જે સિદ્ધાન્ત યોગ્ય લાગે તે માનવાની છૂટ હોય છે. કોઈને બન્નેમાં માનવું હોય તો પણ કોઈને કશો વાંધો નથી હોતો.

આ પ્રકારની ફિલસૂફી આપણી પાસે વૈચારિક કસરત કરાવે છે અને તે જરૂરી પણ છે કેમ કે આપણું મગજ વારે વારે સુસ્ત થઈને માંદું પણ પડી જતું હોય છે – એ ચૉવીસે કલાક જાગ્રત સતર્ક અને સ્વસ્થ નથી રહેતું. તેમ છતાં, એવી નિતાન્ત ફિલસૂફી પાસેથી આપણને કેમ જીવવું એ પ્રશ્નનો કશો સીધો ઉત્તર નથી મળતો.

વિશ્વ સ-પ્રયોજન હોય કે નિષ્પ્રયોજન, માણસનું જીવન તો સ-પ્રયોજન છે. પોતાના મૃત્યુ સુધી દરેકે કશા ને કશા પ્રયોજનથી જીવવાનું હોય છે. જેમ કે, આ મહામારીમાં વિશ્વ આખું સપડાયું છે તો પણ પ્રત્યેક મનુષ્ય પાસે એક પ્રયોજન તો સ્પષ્ટ છે કે કોઈ પણ ભોગે જીવવું તો છે જ. એક પણ મનુષ્ય-પળ કશા ને કશા પ્રયોજન વિનાની નથી હોતી.

તાતો સવાલ તો એ થાય છે કે બધું પૂર્વનિશ્ચિત કરનાર છે કોણ? જાણીતો ઉત્તર છે – ઈશ્વર. એટલે એમ માનીને બેસી રહેવાનું કે જે કંઈ બન્યું છે ને હજી બનાવનું છે તેનો નિર્ણય ઈશ્વરે કરેલો છે. એણે પહેલેથી નક્કી રાખ્યું છે કે આ સર્જનનું અમુક વખત પછી વિ સર્જન કરીને નવસર્જન કરીશ, તો એના એ નિર્મમ ખેલના આપણે માત્રભોગ બનવાનું છે. મહામનાઓ એક જ કહે છે કે એને ભજો, એને રીઝવો, એની આગળ ક્ષમાયાચના કરો, કાલાવાલા કરીને એને પ્રાર્થો.

પરન્તુ જો ઈશ્વરે પોતાના એ અખિલ પ્રયોજનમાં બચાવ નહીં પણ સંહારને નક્કી રાખ્યો હશે તો મનુષ્યની આજીજીઓ વ્યર્થ નીવડવાની છે. મનુષ્યની એવી શરણાગતિ નિષ્ફળ જવાની છે. એનું પ્રપન્ન હોવું ફળવાનું નથી. નિત્શેએ તો એવા complete surrender -ને slave morality કહી છે અને એની સામે master moralityનો ખયાલ મૂક્યો છે – એમ કે તું તારા જ શરણે રહેતાં શીખ, તારાં પ્રયોજન તું જ નક્કી કર અને એ પ્રકારે તું જ તારો ધણી થઈને જીવ …

મને બીજો સિદ્ધાન્ત ગમે છે કે કેમ કે જો કશું જ પૂર્વનિશ્ચિત નથી તો આપણને માણસોને કંઈ ને કંઈ કરવાની જગ્યા મળે છે. આપણને મળેલી મુક્ત ઈચ્છાશક્તિને – free will -ને પ્રયોજવાની આપણને તક મળે છે. જેમ કે આજના દિવસે શું કરીશું એ નક્કી નથી એટલે આપણને પૂરી સ્વતન્ત્રતા રહે છે કે એને કેમ વિચારવો ને કેવા રૂપમાં ઘડવો. ઘણા એવું કહેતા હોય છે કે તમે એમ જે બધું કરશો એ પણ પૂર્વનિશ્ચિત છે ! દેખીતું છે કે આપણાથી એવા અડિયલોને નહીં પ્હૉંચાય …

મને બીજો સિદ્ધાન્ત એટલા માટે ગમે છે કે એ આપણને આશાવાદી બનાવે છે. જો કોઈ વસ્તુ પૂર્વનિશ્ચિત નથી તો હું એવી આશા આરામથી સેવી શકું છું કે એને નિશ્ચિત કરાશે અને કરીને રહીશ. કશું નક્કી નથી તેથી આપણે આપણા પોતામાં આશા રાખી શકીએ છીએ અને એ આશા તો હંમેશાં અમર રહે એવી પ્રણવન્ત હોય છે. જેમ કે, આ મુશ્કેલ સમયમાં ઘનઘોર આશા એ છે કે ઘરમાં રહીશું તો બચી જવાના ચાન્સ ઘણા છે. થોડા માસ પછી આ મહામારી ટળી જવાની છે. દુનિયા હતી એવી થઈ જવાની છે. વિશિષ્ટ આશા એ છે કે મહામારીથી નષ્ટભ્રષ્ટ જગતને આપણે મનુષ્યો વ્હાલથી બેઠું કરીને નવેસર સજાવીશું. મનુષ્ય જેટલો આશાવાન જીવ આ સંસારમાં છે કોઈ બીજો?

Søren Kierkegaard (1813-1855)

ડેનિશ ફિલસુફ કિર્કેગાર્ડ ‘પહેલા અસ્તિત્વવાદી’ ફિલસૂફ મનાયા છે. એમનું એક જાણીતું વિધાન છે – હોપ ઇઝ પૅશન ફૉર વ્હૉટ ઇઝ પૉસિબલ : જે શક્ય છે તેને વિશેનો ધખારો આશા છે. આશાવાન હંમેશાં આવેગથી કહેવાનો કે – હા, આ શક્ય છે, બિલકુલ શક્ય છે ! કિર્કેગાર્ડે કહેલું કે કોઈને ચાહતા રહેવું એ પણ આશા છે, એટલા માટે કે એક દિવસ એ મનીષ તમારું થઈને રહેશે. ચાહતા હોવ તેને ચાહવાનું છોડી દેતા નહીં, એને વિશેની આશાને પણ છોડી દેતા નહીં, કેમ કે બુઝાવાની અણી પર પ્હૉંચી ગયેલા – કજળી ગયેલા – પ્રેમને પણ હંમેશાં સંકોરી શકાય છે.

આમ આશા, પણ સાથે પ્રેમ, આપણને આ મુશ્કેલ સમયમાંથી ઉગારી શકે એમ છે. કિર્કેગાર્ડ બહુ સન્દર કહે છે : પ્રેમના શરૂ શરૂના દિવસો કેટલા સુન્દર હતા – જીવનમાં એથી રૂડો સમય શો હોઈ શકે? ત્યારે હરેક મિલન સાથે, નજરના હરેક ઇશારા સાથે, કંઈક નવું એવું મળી આવતું કે એથી પછી બસ જલસા જ પડી જતા …

આ મુશ્કેલ સમયમાં, રોજે રોજના કપરા દિવસોમાં, મને તો અમારા પ્રેમના એ દિવસો ખૂબ યાદ આવે છે ને હું તો એને જીવનના સર્વોત્તમ દિવસો ગણીને મલકી પડું છું. તમારું કેમ છે?

= = =

(April 13, 2020 : Ahmedabad)

આપણે ગયા સપ્તાહે આ કોલમમાં વાંચ્યું હતું કે કોરોના વાઈરસની મહામારી કેવી રીતે દુનિયાની સરકારોને તેના નાગરિકોની જાસૂસી કરવાનો અવસર પૂરો પાડવાની છે. આ મહામારી માનવ જીવનના ઇતિહાસમાં એક પછી એક મોટા બદલાવ લાવવાની છે. મેડિકલ સાયન્સ સામે એક નવો જ પડકાર ઊભો થયો છે. અનેક અર્થવ્યવસ્થાઓ આજે બેવડ વળી ગઈ છે અને દુનિયા તેમાંથી ઉભરશે, ત્યારે નવા સરવાળા-ભાગાકાર થશે. અંતરરાષ્ટ્રીય સમીકરણો બદલાઈ જશે. વૈશ્વિકીકરણની દિશા ફંટાઈ જશે. લોકો જે છૂટથી પરદેશોમાં ઊડાઊડ કરતા હતા, તેમાં બ્રેક વાગશે. એકબીજાને મળવાની, હાથ મિલાવવાની અને આલિંગનો આપવાની પરમ્પરા બદલાઈ જવાની છે. આપણે અહીં, અમુક હપ્તાઓ સુધી એ જોવાનો પ્રયાસ કરીશું કે આપણે જે દુનિયાને ઓળખીએ છીએ, તે કોરોના વાઇરસના કારણે કેટલી અને કેવી બદલાઈ ગઈ હશે. આજે એમાં ચીનની વાત.

એક બાબતમાં કોઈને ગૂંચવાડો નથી. કોરોના વાઇરસ ચીનના વુહાન શહેરની દેન છે. વુહાન શહેરમાં, આ વાઈરસ જાનવરમાંથી મનુષ્યમાં આવ્યો ના હોત અને વુહાનના મનુષ્યોમાંથી તે અંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસીઓ મારફતે દુનિયામાં પહોંચ્યો ન હોત, તો આજે દુનિયાનાં શટર પડેલાં ના હોત અને (આ લખાય છે ત્યારે) ૭૦,૦૦૦ મોત થયાં ના હોત અને ૧૨ લાખ લોકો સારવાર માટે ઝઝુમતા ના હોત.

આ કમબખ્તીને લઈને દુનિયામાં ચીન પ્રત્યે ભયંકર રોષ છે. એક મોટો વર્ગ આ મહામારીને ચીનનું કાવતરું માને છે. તેનું કારણ એ છે કે ચીન, બાકીની દુનિયાની જેમ, પારદર્શક નથી. તે તમામ પ્રકારની માહિતીઓ, સમાચારો, તથ્યો અને ત્યાં સુધી કે અભિપ્રાયોનું પણ નિયંત્રણ કરે છે. ચીનની કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી એટલું જ દુનિયાને જાણવા દે છે, જે તે ઈચ્છતી હોય. કોરોના વાઇરસ માટે પણ એવું કહેવાય છે જે ચીને બાકીની દુનિયાને અંધારામાં રાખી હતી. શક્ય છે કે ચીન ખુદ વુહાનની અસલિયતમાં ધોખો ખાઈ ગયું હોય, પણ એ હકીકત ય આપણને જાણવા નહીં મળે.

અમેરિકાના પ્રેસિડેન્ટ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની જીભ બહુ લાંબી છે અને તેમના વિરોધીઓ, ટીકાખોર મીડિયા કે ઈસ્લામિક આતંકી સંગઠનો માટે તે મનમાં આવે તે બોલી નાખે છે, પરંતુ કોઈને એવી કલ્પના ન હતી કે તેઓ ચીનથી અકળાઈને કોરોના વાઈરસને ‘ચાઇનીઝ વાઈરસ’ કહેવાનું ચાલુ કરી દેશે. ચીનના લોકો ભળતું-સળતું ખાઈને બીમારીઓ ફેલાવે છે, તેવા સાધારણ લોકોના પૂર્વગ્રહનો જ આ પડઘો હતો, પરંતુ એક જવાબદાર વડા તરીકે તમે કોઈ બીમારીને કોઈ પ્રજા કે ધર્મનું નામ ના આપી શકો. એવી વાત હતી, જેમ હિટલરના નાઝીઓએ જર્મન પ્રજાની બીમારીઓ માટે યહૂદીઓ સાથેના તેમના રોટી-બેટીના વ્યવહારોને જવાબદાર ઠેરવ્યા હતા અને જર્મન પ્રજાનું લોહી ‘શુદ્ધ’ કરવા માટે ૬૦ લાખ યહૂદીઓને મારી નાખ્યા હતા.

એનાથી ચીન અકળાયું એટલુ જ નહીં, ટ્રમ્પે એવી રોતે ખીજવવાનું પડતું મૂકીને ચીનના પ્રેસીડેન્ટ ઝીનપિંગ સાથે ઓનલાઈન ચર્ચા કરી અને તેમનો ખભો થાબડતી ટિવટ પણ કરવી પડી. આ ચર્ચાના બે દિવસ પછી, શાંઘાઈથી એક વિમાન અમેરિકાના જે.એફ.કે. એરપોર્ટ પર ઊતર્યું. તેમાં ૧.૨ કરોડ હેન્ડ ગ્લોવ્ઝ, ૧,૩૦,૦૦૦ એન-95 માસ્ક, ૧૭ લાખ સર્જીકલ માસ્ક, ૫૦,૦૦૦ ઓપરેશન ગાઉન્સ, ૧,૩૦,૦૦૦ સેનિટાઇઝર્સ અને ૩૬,૦૦૦ થર્મોમીટર હતાં. અમરિકાના ઇતિહાસ કોઈ દેશે આટલી મદદ કરી હતી, અને તે દેશ બીજો કોઈ નહીં પણ ચીન હતો.

વિચાર કરો કે આખી દુનિયા, અને ખાસ કરીને મહાશક્તિ અમેરિકા, કોરોના વાઈરસના મારથી બેવડ વળી ગઈ હોય અને તેને ચીન ખુદ મદદ કરતું હોય, તે કેવી વક્રતા કહેવાય. એમાં ચીનની તાકાત પણ સાબિત થઇ છે. પોતે તો ઘરઆંગણે (૮૧,૦૦૦ પોઝીટીવ કેસ અને ૩,૦૦૦ મોત સાથે) કોરોના સામે લડતું જ હતું, પણ તે સાથે યુરોપ અને એશિયાના દેશોને ય કોરોના સામે લડવા માટે લાખોની સંખ્યામાં મેડિકલ વસ્તુઓ મોકલીને વૈશ્વિક સંબંધો મજબૂત કરી રહ્યું હતું. ચીનની સહાય મેળવનાર દેશોમાં અમેરિકા ઉપરાંત ઇટલી, મલેશિયા, ઝેકોસ્લોવાકિયા, ક્રોએશિયા, સરબિયા અને ફિલિપાઈન્સનો સમાવેશ થાય છે.

ઇટલીમાં ચીનનો મેડિકલ સમાન ખડકાતો હતો, તેના સમાચાર ફ્લેશ થઇ રહ્યા હતા, ત્યારે અમેરિકા ચૂપચાપ ઇટાલીમાં બનેલાં ૫૦,૦૦૦ ડાયોગ્નેટીક સ્વાબ મંગાવી રહ્યું હતું અને દક્ષિણ કોરિયા પાસેથી ટેસ્ટ કીટ્સ મેળવવા ટ્રમ્પ ફોન પર મંત્રણાઓ કરતા હતા. ૨૦૧૪માં ઇબોલાની મહામારી ફેલાઈ હતી, ત્યારે વેસ્ટ આફ્રિકામાં મેડિકલ સહાય, સૈનિકો અને અન્ય પુરવઠા મોકલીને અમેરિકા વિશ્વ નેતાના નાતે સૌથી મોખારે હતું. દુનિયામાં ક્યાં ય પણ કોઈ મોટી રાષ્ટ્રીય-અંતરરાષ્ટ્રીય અપદા આવી હોય, અમેરિકાની સૌની આંખે ઊડીને વળગે તેવી ભૂમિકા રહી છે.

કોરના વાઈરસમાં દુનિયાના નકશા પરથી અમેરિકા ગાયબ હતું, અને ચીન મદદ માટે હાથ લંબાવતું હતું. એ એક મોટો બદલવા દુનિયાએ જોયો અને આવનારા દિવસોમાં જોશે. યુરોપિયન યુનિયનના ભૂતપૂર્વ નીતિ-સલાહકાર અને ઇટાલિયન ઇન્સ્ટિટયુટ ફોર ઇન્ટરનેશનલ અફેર્સના ડિરેક્ટર નથાલી ટોસીએ કહ્યું હતું, “મને જે આશ્ચર્ય થયું તે કોરોના વાઈરસની અંતરરાષ્ટ્રીય ચર્ચાઓમાં અમેરિકાની તદ્દન ગેરહાજરી હતી. જાણે નકશા પરથી અમેરિકા ઊડી ગયું છે અને ચીન બેસી ગયું છે.”

લંડનની રોયલ યુનાઇટેડ સર્વિસ ઇન્સ્ટિટયુટની ડિરેક્ટર એલિઝાબેથ બ્રાવ કહે છે, “દુનિયામાં અમેરિકાની નેતાગીરીને ૨૦૦૩માં ઈરાક પરના આક્રમણે જેટલું નુકશાન નોતું કર્યું, તેટલું નુકશાન કોરોના વાઈરસની કટોકટી કરવાની છે. ૨૦૦૩માં ચીન દૂર-દૂર સુધી ય દેખાતું ન હતું. વૈશ્વિક નેતાગીરીની જબબદારી લેવા તે તૈયાર ન હતું. આજે તેણે બતાવી દીધું છે કે અમેરિકા પગથિયાં ચૂકીને પડશે કે તરત કમાન હાથમાં લેવા ચીન તૈયાર છે. ચીનના મિત્ર દેશો હવે એ અપેક્ષાએ તેની તરફ જોશે.”

ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે અમેરિકામાં કોરોના વાઇરસની મહામારીનો જે (ખરાબ) રીતે સામનો કર્યો છે, તેનાથી અમેરિકાની ક્ષમતા પર પણ સવાલો ઊભા થયા છે. અમેરિકા એક સમયે દુનિયાનું રોલ-મોડેલ હતું. આજે આ પહેલી એવી કટોકટી છે, જેમાં દુનિયા ચીને કેવી રીતે વુહાનમાં મહામારીને અટકાવી દીધી અને કેવી રીતે બીજા દેશોને મદદ કરી, તેના ગાણાં ગાય છે. હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીમાં અંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોના પ્રોફેસર સ્ટેફન વાલ્ટનો તર્ક છે કે દુનિયામાં અમેરિકાની જે વગ હતી, તેમાં તેની મુસીબતોને પહોંચી વળવાની ક્ષમતાની પણ એક ભૂમિકા હતી. આજે તાકાતનો એ થાંભલો નમી રહ્યો છે.

ફોરેન પોલિસી નામની પત્રિકામાં, ‘ધ ડેથ ઓફ અમેરિકન કોમ્પિટન્સ’ શીર્ષક હેઠળ એક લેખમાં વાલ્ટ લખે છે, “અમેરિકાને ફરીથી ગ્રેટ બનાવવાની વાત તો બાજુમાં રહી, આ કોરોના વાઇરસનો સામનો કરવાના તેના મહાન બ્લંડરથી એક કાર્યક્ષમ દેશ તરીકેની તેની છબી તુટવાની છે.”

કોરોના વાઈરસની બીમારી ‘ફેલાવવા’ માટે થઈને દુનિયા આખી ચીનને સદીઓ સુધી કોસતી રહેશે, પણ સાથે-સાથે ડાહ્યા લોકો એ વાતની નોંધ લેવાનું પણ નહીં ચૂકે કે ચીને અત્યંત અસરકારક અને સફળતાપૂર્વક નિશ્ચિત સમયની અંદર તેનું ઘર ઠીક કરી દીધું હતું અને એક નેતાને છાજે તેમ પડોશીઓના ઘરને ઠેકાણે પાડવા આગેવાની લીધી હતી. હિન્દીમાં કહે છે તેમ, ચિત ભી મેરી, પટ્ટ ભી મેરી.

(પ્રગટ : ‘સંસ્કાર’ પૂર્તિ, “સંદેશ”; 12 ઍપ્રિલ 2020)