તમે સૌ
તાળું મારી ભરાયા છો ઘરમાં
કોરોનાના ભયથી
ધ્રૂજતા થરથરતા
ત્યારે
હું તમે નાખેલો કૂડો-કચરો
વાળું છું,
ભેગો કરી લારીમાં નાંખું છું.
દૂર.
ડર તો મને ય છે.
કોરોનાનો તમારી જેમ
મને ય છે ચિંતા મારાં બીબીબચ્ચાંની
તમારી જેમ.
તો ય ઝાડુ મારું છું. 

આમ તો તમે મને અતિશૂદ્ર કહેતા
કંઈ કેટલાં ય નામોથી ધિક્કારતા
હવે સફાઈ કામદાર 
કહો છો.
તમે નથી કદી હાથ મિલાવ્યો
કે નથી કદી કર્યા નમસ્કાર.
કાયમ કર્યો તિરસ્કાર.
હવે તમે
તમારા રક્ષણ  માટે
લડતો લડવૈયો કહો છો !
વૉરિયર કહો છો !
ધન્યવાદ !

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” − ડિજિટલ આવૃત્તિ; 26 ઍપ્રિલ 2020

૧૪મી એપ્રિલે લૉક ડાઉન-૨ની જાહેરાત થઇ ત્યારથી સુરત અને મુંબઈ જેવાં શહેરોમાંથી પરપ્રાંતીય શ્રમિકોમાં ઊભા થઈ રહેલા આક્રોશના સમાચાર આવી રહ્યા છે. ૨૦મી એપ્રિલે સરકારે ઘણી છૂટછાટની જાહેરાત કરી છે. સ્થળાંતરિત શ્રમિકોને રાજ્યની સરહદની અંદર પ્રવાસ કરવાની છૂટ મળી, પણ આંતરરાજ્ય શ્રમિકોને પોતાના વતન પાછા જવાની છૂટ મળી નથી. આ લખાય છે ત્યારે, ૨૨મી એપ્રિલ સુધી તો, સંબંધિત રાજ્યનું પોલીસતંત્ર તેમને તે જ્યાં છે ત્યાં રોકી રહ્યું છે. શ્રમિકોને રેશન નહીં મળવાના, પગપાળા પાછા જવાના, થાકને કારણે રસ્તામાં થતાં મૃત્યુના કે પછી પોલીસ દ્વારા અટકાયતના સમાચાર આવી રહ્યા છે. ૨૧મી એપ્રિલના રોજ, મંગળવારે મહારાષ્ટ્ર સરકારે કેન્દ્ર સરકારને પરપ્રાંતીય શ્રમિકોને તેમના ઘરે પરત મોકલવા ખાસ ટ્રેનોની વ્યવસ્થા ગોઠવી આપવાની વિનંતી કરી છે. એનો અર્થ એ થયો કે શ્રમિકો જ્યાં છે ત્યાં હજુ લાંબુ રોકાઈ રહેવા તૈયાર નથી અને જો આ પરિસ્થિતિ લાંબી ચાલી તો આક્રોશ મોટું સ્વરૂપ લે તેવો ભય છે.

૨૨મી માર્ચથી આજ સુધી કોરોના સામેની લડાઈના આયોજનમાં શ્રમિકો પર પડનારી અસરો અંગે કાંઈ ખાસ વિચારાયું હોય એવું દેખાતું નથી. એમનો વિચાર અને એમના પ્રત્યેની ચિંતા તો પ્રશ્ન ઊભો થયા પછીની છે. તેનો ઉપાય પણ મોટે ભાગે માત્ર ભોજન પૂરું પાડવા પૂરતો મર્યાદિત રહ્યો હોય, એવું પ્રથમ દૃષ્ટિએ લાગી રહ્યું છે. પ્રશ્ન માત્ર પેટની ભૂખનો નથી, પણ આત્મસન્માનનો અને નાગરિક તરીકેના સમાન અધિકારનો છે. આ મુદ્દો લૉક ડાઉન પહેલાં પ્લેન, ટ્રેન કે પોતાની કારમાં પોતાના ઘરે, સ્વજનો પાસે પહોંચી ગયેલાં મધ્યમ વર્ગીય લોકોને નથી સમજાતો કે નથી એ બાબતે સરકારમાં પૂરતી સંવેદનશીલતા જણાતી.

૧૪મી એપ્રિલે સાંજે સુરતના શ્રમિકો લૉક ડાઉનની અવજ્ઞા કરીને રસ્તા પર ઊતરી પડ્યાના સમાચાર આવ્યા. તેમાં લોકો ભોજનની ગુણવત્તા અંગે ફરિયાદ કરતા દેખાયા. સુરતથી આવતા સમાચાર પરથી લાગે છે કે ત્યાં અપૂરતા અને હલકી ગુણવત્તાવાળા ભોજનની સમસ્યા માત્ર નિમિત્ત બની છે. મૂળમાં પરપ્રાંતીય શ્રમિકોના મનમાં તરછોડાયાની ભાવના વધુ પ્રબળ હોય એવું વર્તાઈ રહ્યું છે. પહેલા લૉક ડાઉન વખતે પણ તેમને ઘરે જવાનો મોકો ના મળ્યો અને અમીરોમાંથી આવેલી બીમારીમાં તે ફસાઈ ગયા—એવી ભાવના આવી. નાના ઉદ્યોગોમાં કામ કરતાં શ્રમિકોને તેમનું વેતન પણ ન મળ્યું. ઉદ્યોગના માલિકોના ઈરાદા પર શંકા નથી. તેમના ધંધા પણ અટકી પડ્યા છે. એટલે નાણાંની તરલતાનો અભાવ એમને પણ નડ્યો છે, જેને કારણે તે કારીગરોને વેતન ચૂકવી શક્યા નથી. આ વાત સમજાય એવી છે, તો પણ તેની જીવન-મરણની અસર તો કામદારોને જ પડવાની છે.

લૉક ડાઉનની જાહેરાત થયા પછી સરકાર તરફથી રાહત કામગીરીની જાહેરાત બે દિવસ પછી થઈ. ભોજન અને રાહત સામગ્રીનાં વિતરણની ગોઠવણ થતાં અઠવાડિયાથી વધુ સમય નીકળી ગયો. સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓ અને પરગજુ લોકોએ ઘણી બધી જવાબદારી કોઈની રાહ જોયા વિના પોતાના ખભે ઉપાડી લીધી. શ્રમ મંત્રાલય તરફથી વેતન નહીં કાપવા બાબતે એક માત્ર સૂચન આવ્યું. એ સિવાય શ્રમ મંત્રાલય — રાજ્ય તેમ જ કેન્દ્રના — તરફથી કયાં પગલાં લેવાયાં, એ અંગે કોઈ માહિતી મળતી નથી. કેન્દ્રીય શ્રમ મંત્રાલય તરફથી વેતનસંબંધી ફરિયાદો સાંભળવા માટેના કન્ટ્રોલ રૂમની વ્યવસ્થા છેક ૧૪મી એપ્રિલે થઈ. વોટ્સએપ, ઇ-મેઇલ અને ફોનથી ફરિયાદો નોધવાની ચહેરાવિહીન પદ્ધતિ લોકોને કેટલો ભરોસો અપાવી શકશે, એ તો સમય જ કહેશે, વળી, આ કન્ટ્રોલ રૂમ ફરિયાદ સાંભળ્યા પછી એનું નિરાકરણ કઈ રીતે લાવશે એ ખબર નથી.

આપણા દેશમાં કરોડોની સંખ્યામાં સ્થળાંતરિત શ્રમિકો છે, જેના વિગતે આંકડા સરકાર પાસે છે. લૉક ડાઉન સાથે આર્થિક ચક્રો બંધ થાય અને એની વિપરીત અસર આ ગરીબ વર્ગ પર પડે, એટલી સમજ તો આ દેશનું નેતૃત્વ સંભાળનાર કોઈ પણ વ્યક્તિને પડવી જ જોઈએ અને એ માટે જરૂરી આગમચેતીનાં પગલાં ભરવાની જવાબદારી સંબંધિત મંત્રાલયને પહેલા દિવસથી જ સોંપાઈ જવી જોઈતી હતી. બધું જ કામ વડા પ્રધાન અને ગૃહ મંત્રાલયના કાર્યાલયે કરવાનું ન હોય. આપણા દેશમાં કેન્દ્ર તેમ જ રાજ્યના સ્તરે શ્રમ મંત્રાલય છે. આવડા મોટા સંકટનો સામનો કરવા શ્રમિકો માટેની વ્યવસ્થાનું આયોજન તે કરી શક્યાં હોત. સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓની મદદ લઈને માઈક્રો-પ્લાનિંગ કરવું અશક્ય ન હતું. પણ એ માટેની ઈચ્છાશક્તિ ક્યાંથી લાવવી?

શ્રમ વિભાગ આમ પણ ઉપેક્ષિત રહ્યો છે. દેશે ઉદારીકરણની નીતિ અપનાવી ત્યાર પછી ખાસ. દેશ અને રાજ્યમાં આમ પણ કાયદા સરળ બનાવવાના નામે શ્રમ કાયદાને હળવા બનાવાઈ રહ્યા છે.  નવા લેબર કોડ અમલ થવાની અણી પર છે, જેનાથી શ્રમિકોની સામૂહિક વાટાઘાટોની ક્ષમતા વધુ નબળી પડવાની આશંકા છે. વિકાસના મોડેલ સમા ગુજરાતમાં શ્રમ વિભાગ સાથે ઓરમાયું વર્તન જ થતું આવ્યું છે. લેબર ઈન્સ્પેકટરે કામનાં સ્થળની તપાસની મહેનત ના કરવી પડે, એટલે ઉદ્યોગો જ શ્રમ કાયદાના પાલન અંગે સ્વઘોષણા કરી દેતા હોય છે — અને તે પણ ઑનલાઈન. શ્રમ વિભાગમાં પાછલાં ઘણાં વર્ષોથી સ્ટાફની સંખ્યા જરૂર કરતાં ખૂબ ઓછી હોય છે એટલે સામાન્ય કામ પણ ટલ્લે ચડતાં હોય છે. સરકારી યોજનાનો લાભ મેળવવા પણ શ્રમિકોને અનેક વાર ધક્કા ખાવા પડે, એ સામાન્ય ઘટના છે. અસંગઠિત ક્ષેત્રના શ્રમિક માટે તો મુસીબત અનેક ગણી વધતી હોય છે. શ્રમિકો પ્રત્યે તંત્રની લાગણીશૂન્યતા વર્તમાન આપત્તિના સમયે સપાટી પર આવી છે.

ગરીબ શ્રમિકો પ્રત્યે નઠારા થઇ ચુકેલા તંત્રમાં કેરળનું મૉડેલ થોડી આશા જગાવે છે. ત્યાં દેશની સૌથી વધુ રાહતશિબિરો ચાલે છે. કેન્દ્ર સરકારે સુપ્રીમ કોર્ટમાં આપેલા રિપોર્ટ મુજબ, દેશની કુલ ૨૨,૫૬૭  રાહતશિબિરમાંથી ૧૫,૫૪૧ એટલે કે ૬૮.૮ ટકા તો માત્ર કેરળમાં છે. આ શિબિરોનું કામ ત્યાંના શ્રમ મંત્રીએ પોતાના હાથમાં લઇ લીધું છે. સ્થળાંતરિત શ્રમિકો હવે ત્યાં મહેમાન શ્રમિક કહેવાય છે. માત્ર સંબોધન બદલવાથી અભિગમમાં મોટો ફર્ક આવ્યો છે. પરપ્રાંતીય શ્રમિકોને ભોજનની બહુ મોટી સમસ્યા હોય. કારણ કે દરેક પ્રાંતની ખાવા-પીવાની ટેવો અલગ અલગ હોય. પોતાના સ્વાદ પ્રમાણેનું ભોજન આટલા લાંબા સમય સુધી ના મળે ત્યારે ઘરની યાદ બમણા જોરથી આવે અને આક્રોશ વધુ ઉછળે. આ પરિસ્થિતિને સંભાળવા માટે કેરળમાં બને ત્યાં સુધી દરેક વ્યક્તિને સીધુંસામગ્રી આપવામાં આવે છે, જેથી દરેક વ્યક્તિ પોતાને અનુકૂળ સ્વાદ મુજબની રસોઈ બનાવીને જમી શકે. જેમની પાસે રાંધવાની સગવડ નથી, તેમને માટે હવે ઉત્તર ભારતીય ભોજન પીરસાય છે. આ સાથે શિબિરમાં કૅરમ અને પત્તાં આપવામાં આવ્યાં છે, જેથી નવરાશના આટલા બધા સમયમાં કરવાને કોઈ પ્રવૃત્તિ રહે. દરેકને ફોન રીચાર્જ કરી આપવામાં આવ્યા છે, જેથી તે પોતાનાં કુટુંબીજનોના સંપર્કમાં રહે. આટલી સુવિધા આપવાથી જ્યારે લૉક ડાઉનના બીજા દોરની જાહેરાત થઈ ત્યારે ઘરે પાછા જવાની માગમાં તીવ્રતા ન હતી.

કેરળના મૉડેલ પરથી દેખાય છે કે શ્રમિકોના પ્રશ્નોને માનવીય ધોરણે સમજવા જેટલી સંવેદનશીલતા દાખવીને, રચનાત્મક ઉપાયો શોધીને, તેમનો યુદ્ધના ધોરણે અમલ કરવાની જરૂર છે.

e.mail : nehakabir00@gmail.com

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” − ડિજિટલ આવૃત્તિ; 26 ઍપ્રિલ 2020

= = = = આ સમયને હું મુશ્કેલ કહું છું પણ આમ ફળદાયી ગણું છું. સર્જકતાએ સંપડાવેલાં ફળથી શ્રેષ્ઠ ફળ આ સંસારમાં એકે ય નથી = = = =

= = = = આ મુશ્કેલ સમય દૂર દૂરથી એક જ સંદેશ આપી રહ્યો છે : મેક ઓવર ! જમાનાજૂની અપ્રામાણિક દુષ્ટ અને અન્યાયકર સભ્યતાને તિલાંજલિ આપો = = = =

કોરોના સામે યુદ્ધે નથી ચડવાનું. યુદ્ધ જો કરવું જ હોય તો દરેક વ્યક્તિએ પોતાની જાત સાથે કરવાનું છે. અને યાદ રાખો, યુદ્ધ પછી એક લાક્ષણિક સ્વરૂપની સાચી શાન્તિ પ્રગટતી હોય છે.

જાતને સમજાવવાની છે કે લૉકડાઉન હોય કે ન હોય – હું ઘરમાં જ રહીશ – સરકારે ઊભી કરેલી વ્યવસ્થાને વશ રહીશ – એની ટીકાઓ કરીને જાગ્રત નાગરિક પુરવાર થવાની બાલિશ કોશિશ નહીં કરું – સમજીશ કે ડૉક્ટરો નર્સો અને પોલીસ પોતાના જાનના જોખમે મારા જીવનની રક્ષા કરી રહ્યા છે, હું એમને માનીશ, એમને દમનકારી કહીને એમની નિન્દા નહીં કરું …

ઘરમાં રહેવું એટલે ક્રમે ક્રમે પોતાના આત્માની સમીપે ચાલી જવું. ઘરમાં ને ઘરમાં રહેવાનું એટલે માણસને વિચારો બહુ આવવાના. એને થાય, આસપાસનાં જોડે વાતો પણ કરી કરીને કેટલી કરું? કેમ કે નવું કશું ઘટતું જ નથી બલકે એ-નું-એ જ ઘટે છે. સમાચારોમાં પણ વધ્યે જતા આંકડા સિવાયનું શું છે? જાણીતી ને જોયેલી ફિલ્મો પણ કેટલી જોઉં?

આ મુશ્કેલ સમયમાં આમ ઘટનાતત્ત્વનો લોપ થયો હોય છે ને તેને પરિણામે અનેકાનેક માનસિક ઘટનાઓ ઘટવા માંડી છે. આત્માની સમીપે રહેવાને કારણે આત્મજાગૃતિ સંભવે છે. આત્મનિરીક્ષણનો સુ-અવસર મળે છે.

આત્મનિરીક્ષક વ્યક્તિ ધીમે ધીમે આત્મપરીક્ષક થવા માંડે છે. એને થાય કે – મેં અમુક કામો તો નથી જ સારાં કર્યાં – અમુકને વિશે કેવું ગંદું વિચારેલું – અમુક વચનો અમુકને કહ્યાં તે બરાબર ન્હૉતાં – ‘મિથ્યા મે દુષ્કૃતમ્’ કહેલું ખરું પણ એમ કહેવાનો રિવાજ સાચવવા કહેલું. – ‘સત્યમ્ વદ, ધર્મમ્ ચર’ એમ બીજાંઓને જરૂર કહેતો’તો અને ગાંધીજીનો હવાલો આપીને સૌને જણાવતો હતો કે 'મો સમ કૌન કુટિલ ખલ કામી’ કહીને બાપુ પોતાને વિશે કેટલા સાવધ હતા ને તેથી જુઓ ને, કેવું સરસ કહેતા હતા – એમ કે ‘મારા વિકારને હું જોઈ શકું છું પણ એને હજીયે કાઢી શકતો નથી’ … આમ બીજાઓને આવાં બધાં મહાન સૂત્રો કહી બતાવવામાં મને બહુ બધો આનન્દ આવતો’તો, પણ આજે સમજાય છે કે એ બધું ખોટું હતું, મિથ્યા હતું …

માણસ આમ જાત સાથે વાતો કરતો થઈ જાય છે ને એ પ્રકારે વધુ ને વધુ આત્મમાં ઊંડે ઊતરતો થઈ જાય છે. હવે આપણને ખબર નથી કે દરેક માણસને એક ઊંડાણ જરૂર મળ્યું હોય છે અને તે છે, સર્જકતા.

જુઓ ને, સોશ્યલ મીડિયા અભૂતપૂર્વ ધોરણે વિશ્વ આખામાં એક મહાન આશ્વાસન રૂપે ખીલી ગયું છે – અ મૉર ક્રીએટિવ મૅનિફેસ્ટેશન. રોજે રોજ કેવાં કેવાં રમૂજી જોક્સ ને પિક્ચર્સ ફૉરવર્ડ થઈને આપણા સ્ક્રીન પર દોડી આવે છે. જેમ કે આજે મને મારા દીકરા પૂર્વરાગે એક કાર્ટૂન મોકલ્યું જેમાં મિસ્ટર કોરોના માસ્ક પ્હૅરીને પ્રૅસિડેન્ટ ટ્રમ્પની સામે તીખી નજરે ધસી રહ્યો છે. મજા તો એ છે કે જે લોકો સર્જક ન્હૉતા એ પણ આ સમામાં કવિતા કરવા લાગ્યા છે. છાન્દસ-અછાન્દસની મગજમારી, ગઈ એને ઘેર ! ગઝલ થઈ કે ન થઈ ભગવાન જાણે ! કેમકે સૌને બસ, આત્માને વશ રહીને વ્યક્ત થવું છે.

આ સમયને હું મુશ્કેલ કહું છું પણ આમ ફળદાયી ગણું છું. સર્જકતાએ સંપડાવેલાં ફળથી શ્રેષ્ઠ ફળ આ સંસારમાં એકે ય નથી.

હું જોઈ રહ્યો છું સાશ્ચર્યાનન્દે, કે મારા-અમારા અને ભાષાભવનના કેટલાંયે વિદ્યાર્થી-વિદ્યાર્થિનીઓ – જેઓને પોતાને પણ વિદ્યાર્થીઓ છે એવાં હવે તો એ સૌ અધ્યાપકો – કંઈ ને કંઈ લઈને મીડિયામાં સ્વછબિ સાથે વ્યક્ત-અભિવ્યક્ત થઈ રહ્યાં છે. જેમ કે, ભરત મહેતા કશી ને કશી ક્રિયાધર્મી ટીકાટપ્પણીથી પરિદૃશ્યને તપાસે છે. જેમ કે, નરેશ શુક્લ શૈશવનાં સંસ્મરણોની ડાયરી લઈ આવ્યો છે. જેમ કે, નિસર્ગ આહીર કંઈક ગહન ગહન પ્રકારનાં કાવ્યો કરી રહ્યો છે. જેમ કે, યોગેન્દ્ર પારેખ એના નિબન્ધસંગ્રહનો એક એક નિબન્ધ ગમ્ભીર મુખમુદ્રા સાથે વાંચી બતાવે છે. જેમ કે, નિયતિ અન્તાણી વ્યાકરણ, ને તેમાંયે સમાસ શીખવી રહી છે. જેમ કે, જિગીષા રાજ એની ‘અનુરક્ત’ કૉલમમાં બધું સરસ સરસ પરિચયાત્મક લખે છે, હમણાં એણે સિલ્વિયા પ્લાથ વિશે લખ્યું. જેમ કે આ સૌમાં સીનિયર તુષાર શુક્લ નિત નવાં વસ્ત્રોમાં જુદી જુદી અદામાં પોઝ તો આપે જ છે પણ દરેક ઉપયોગી પોસ્ટ પર પોતાનો સંગીન પ્રતિભાવ પણ લખે છે.

આ તો મારી નવરી નજરે ચડ્યાં એ, બાકી બીજાં પણ હશે. મને એમના એક શિક્ષક તરીકે રાજીપો થાય છે કે ચાલો, જાગતો આત્મા લઈને આ કપરા કાળમાં આ સૌ મચી તો પડ્યાં છે.

ઉપરાન્ત, કેટલાંક મારાં વાચકો-ચાહકો-મિત્રો પણ મારાથી જોવાયાં છે. જેમ કે, બાબુ સુથાર સરકારની અને તન્ત્રોની ઠીક ઠીક નુક્તેચિની કરી લે છે. જેમ કે, સાગર શાહે કેટલાંક સમુપકારક અને સુવાચ્ય પુસ્તકોની યાદી મૂકી. વિપુલ વ્યાસ નાનાં નાનાં પણ રંગીન સૂત્રો રચીને વ્યક્ત થતો હોય છે. ભાવિષા ઉપાધ્યાય ‘કટ ઍન્ડ પેસ્ટ’-વાળું એનું સમયોપકારક કાવ્ય રજૂ કરતી જોવા મળી. વિજય સોનીને શું યે સૂઝ્યું છે તે ‘નવ્ય અસ્તિત્વવાદ’-ની વાતો લઈ આવ્યો છે. અજય સોની કચ્છમાં બેઠો બેઠો સમાજજોગું કશુંક ને કશુંક સમ્બોધી રહ્યો છે. રમણીક અગ્રાવત સૂચક કાવ્યો કરે છે. અભિજિત વ્યાસ જૂનાં પણ મૂલ્યવાન ચિત્રો વગેરેની યાદ અપાવતો રહે છે. સુરતા ચૌધરી મહેતા કોરોના-સમ્બન્ધી વાંધો લેવા જેવાં કશા પણ પગલાંને એના બુલંદ અવાજે ખખડાવતી રહે છે. કોશા રાવલ હિન્દીમાં રચાયેલાં પોતાનાં કાવ્યો અને સ્વરચિત ચિત્રો સાથે રજૂ થતી હોય છે. જેમ કે, દર્શિની દાદાવાલા રોજ એના સમ્બન્ધીઓને લઘુ રોજનીશી જેવું કંઈક ને કંઈક, પણ અંગ્રેજીમાં, અંગ્રેજીમાં જ, લખી મોકલે છે. કાલે એણે લખ્યું તેને ગુજરાતીમાં કહી બતાવું કે – મારું ઘર મારી સાથે સંતાકૂકડી રમે છે – હાઇડ ઍન્ડ સીક. કહે છે – હું મારા ઘરમાં પૂરેપૂરી રોપાઈ ગઈ છું – ઍબ્સોલ્યુટલિ પ્લાન્ટેડ. અને ઉમેરે છે કે – આ લૉકડાઉન પૂરો થતાં સુધીમાં હું એક વૃક્ષ થઈ જઉં તો નવાઈ નહીં!

સોશ્યલ મીડિયાના આ વિનિયોગને હું આવકારું છું. ભાવિ ગુજરાતી સાહિત્ય એ દિશાએ જ વિકસવાનું છે. મરણશૈયા પરનાં સામયિકો આજે હવે કૉમામાં છે. એમને આયુષ્ય ઈચ્છીએ. વિપુલ કલ્યાણી લન્ડનમાં રહ્યે રહ્યે એમના ‘ઓપિનયન’-માં બીજું તો ખરું જ પણ કોરાના-સમ્બન્ધિત તો ઘણું જ ઘણું ગુજરાતી લેખન સમ્પાદિત કરીને સમયસંદર્ભ જાળવે છે. પણ ‘નિરીક્ષક’ પાક્ષિક સૂચક મેકઓવર સાથે સ્પેશ્યલી હવે દૈનિક થઈ ગયું છે, ને સ-ચિત્ર પણ … મેં તો પ્રકાશભાઈને લખ્યું કે ‘નિરીક્ષક’-ના આ નવ અવતારને જ વળગી રહેજો …

મિત્રો ! આ મુશ્કેલ સમય દૂર દૂરથી એક જ સંદેશ આપી રહ્યો છે : મેક ઓવર ! જમાનાજૂની અપ્રામાણિક દુષ્ટ અને અન્યાયકર સભ્યતાને તિલાંજલિ આપો. એવી નિષ્પ્રાણ જીવનપ્રણાલિકાઓથી છૂટો ને નવા નક્કોર થઈ જીવો. એવા જાતયુદ્ધથી મળશે એ શાન્તિ જ લાક્ષણિક સ્વરૂપે સાચી હશે …

= = =

(April 25, 2020 : Ahmedabad)