હું એક ગર્ભશ્રીમંત
કુટુંબનું એકનું એક બાળક છું –
હું કંઇક સમજણો થયો
ત્યારથી મને એક પ્રશ્ન
મૂંઝવે છે તેનો જવાબ
તમે આપી શકો તો જરૂર આપજો –
આમ તો, મારા પપ્પા
અને મમ્મી બહુ જ કામમાં
રહે છે એટલે જ ક્યારે ય
આ પ્રશ્ન તેમને પૂછતો નથી –
નાહકના તેમના વ્યસ્ત
જીવનમાં ખલેલ પહોંચેને!
પપ્પા ધંધામાં એવા વ્યસ્ત છે કે
તેમની ઝાકમઝાળ અને
રંગીન દાસ્તાનને વધુ
રંગીન બનાવવામાં આખા
ભારતમાં તેમ જ વિદેશમાં
ઊડ્યા કરે છે –
કોઇવાર તેમની સામેના ઢગલાબંધ
મોબાઇલ ફોનમાં વાત સંભળાય
જાય કે પપ્પા કાલે મદ્રાસ હતા અને
આજે પાછા દિલ્હી જશે –
મમ્મી કીટી પાર્ટી અને ક્લબોના થોકબંધ
કાર્યક્રમમાં બહુ વ્યસ્ત હોઇને
બહુ મોડાં ઘરે પાછાં
આવે ત્યારે
હું લગભગ સૂઇ ગયો હોઉં
પણ બીજે દિવસે તેમને દૂરથી જોઇ લઉં છું !
કારણ કે તેઓ પણ ઢગલાબંધ
સેલ ફોનમાં વાતો કરતાં
ગળાડૂબ કામમાં હોય એટલે
મારે કાંઇ તેમને બોલાવાય ?
હા, મારી કાળજી પેલા
સુધાબે’ન જરૂર રાખે કે જેઓ
મારા જન્મની સાથે જ
વર્ષોથી મારી સંભાળ રાખતા આવ્યાં છે
આમ તો તેમને આયાનું
કામ સોંપેલું છે પણ હું કોઇવાર
ભૂલથી – સહજ રીતે તેમને મમ્મી
કહી બોલાવું છું તો
ગુસ્સે થતાં નથી –
અને ટપલી મારીને
હસી લે છે -!
અમારા બંગલાની બાજુમાં
એક ખૂણે પગી રણછોડ અંકલ
રહે છે –
તેમનો દીકરો દશરથ
મારી સાથે કોઇવાર
છાનોમાનો રમી લે ત્યારે
મને ખૂબ જ મજા પડે છે –
દશરથને તેનાં પપ્પા મમ્મી
દરરોજ રાત્રે તેમના
ખાટલા પર સાથે સુવડાવે છે
ત્યારે હું આવો ખાટલો શોધું છું
જ્યાં મારી મમ્મી મારી સાથે
સૂતી હોય !
પપ્પાની વાત જવા દો તે તો બહુ
કામમાં હોય તેમની આશા ન રખાય
પણ મમ્મી કોઇવાર
મળે ત્યારે આખો દિવસ હું બહુ
આનંદમાં રહું છું –
રણછોડ અંકલ અમારા બંગલામાં
આવેલા બગીચાનું સારસંભાળનું અને
માવજત કરવાનું
છોડવા ઊગાડવાનું અને પાણી પાવાનું કામ વર્ષોથી
કરતાં આવ્યા છે –
હું તેમને એકી ટસે –
બગીચાની તેમની સારસંભાળ પર
હરહંમેશાં જોયા કરું છું,
બગીચામાં કામ કરતા
છોડવાને પાણી પાતા
માવજત કરતા
રણછોડ અંકલને નિહાળી
મનોમન પૂછી લઉં છું કે
આ રણછોડ અંકલ જેમ બગીચામાં
ફૂલઝાડ ઊગાડવા પાણી
છાંટીને વૃક્ષોને ઊગાડવા
મહેનત કરે છે તેવી મહેનત
અને સંભાળ મારા બાળપણની
આ સાત વર્ષની ઉંમરે –
ઉછેર નામનું પાણી પાવાની જરૂર છે
તેમ મારી મમ્મી પપ્પાને
કોણ સમજાવશે ?
આ વાતનો
મારી વ્યથાનો – મૂંઝવણનો
કોઇ જવાબ આપશો મને ?

તા. ૨૮-૪-૨૦૧૦

e.mail : koza7024@gmail.com

આડીઅવળી નહીં સીધી જ વાત કરીશ. શું મહિલાઓ પરની હિંસાને નાતજાત સાથે કોઈ સંબંધ છે? દિલ્હી, મુંબઈ અને બેંગલુરુની મોટી કૉર્પોરેટ ઑફિસોમાં કામ કરતી મારી સહેલીઓ આ વાતનો ઈન્કાર કરે છે. તેમને લાગે છે કે મહિલા પરની હિંસા એટલે મહિલા પરની હિંસા તેમાં વળી નાતજાત કેવી ! આવું કહેતી વખતે એ તેમનાં ઘરમાં પણ નજર નથી કરતી ને દિલમાં પણ નહીં.

હાથરસમાં સામૂહિક બળાત્કાર અને ઘાતકી હત્યાનો ભોગ બનેલી ઓગણીસ વર્ષીય યુવતીની ચેહ પણ ઠરી નહોતી અને ફરી એ સવાલ ઉઠ્યો કે અગર એ યુવતી કથિત ઊંચી જ્ઞાતિની હોત તો સરકાર અને મીડિયાનું વર્તન આવું જ હોત, જેવું અત્યારે જોવા મળ્યું? શું રાતોરાત યુવતીની લાશ એનાં કુટુંબીજનોની હાજરી વિના જ સળગાવી દેવાઈ હોત? પોલીસને ફરિયાદ નોંધતાં આઠ દિવસ લાગ્યા હોત? વારંવાર રિપોર્ટ સાથે છેડછાડ થતી હોત? હકીકતો બદલવામાં આવતી હોત? જૂઠાં નિવેદન અપાતાં હોત? બળાત્કાર અને હિંસાની વાતને ખોટી ગણાવાતી હોત? શું હિંસાનો શિકાર બનેલી સ્ત્રી જો કહેવાતી ઊંચી જાતિની હોત તો સરકાર અત્યારના જેવી શાહમૃગવૃત્તિ દાખવતી હોત ?

ભૂલવાની આદત ન હોય તો થોડા પાછળ વળીને જોઈશું? યાદ છે ૨૭મી મે, ૨૦૧૪નો બદાયૂં બળાત્કારકાંડ? બદાયૂંના કટરા ગામમાં બે કિશોરીઓને સામૂહિક બળાત્કાર કરીને મારી નાખીને ઝાડ પર લટકાવી દેવામાં આવી હતી.આ ઘટના દુનિયા આખીમાં ગાજી હતી. સૌથી મોટી તપાસ સંસ્થા સી.બી.આઇ.ને તપાસ સોંપાઈ. મહિના લગીની ગહન તપાસના અંતે સી.બી.આઇ.ને બળાત્કાર અને હત્યાના કોઈ પુરાવા જ ન મળ્યા! એટલે બધા આરોપીઓ બાઈજજત નિર્દોષ છૂટી ગયા. બધા જ આરોપીઓ યાદવ હતા અને રાજ્યમાં તેમના મોભીઓની સરકાર હતી, જે જાતભાઈ એવા બળાત્કારી યુવાનોને સરાજાહેર “લડકેં  હૈં, ગલતી હો જાતી હૈ” કહીને ક્લીનચીટ આપી ચૂકી હતી.

ડિસેમ્બર ૨૦૧૮માં ઉન્નાવમાં એક દલિત છોકરી પર સામૂહિક બળાત્કાર કરવામાં આવ્યો. તે ન્યાય માગવા અદાલત સુધી પહોંચી તો ખરી, પરંતુ જે દિવસે તે કેસની સુનાવણીમાં હાજર રહેવા માટે ટ્રેન પકડવા જઈ રહી હતી, ત્યારે આરોપીઓએ તેને રસ્તામાં આંતરીને જીવતી સળગાવી દીધી. તે મદદ માટે બૂમો પાડતી રહી, પણ કોઈએ તેને બચાવી નહીં.

ભંવરીદેવીના કેસને તો ત્રીસ વરસોનાં વહાણાં વહી ગયાં છે. હજુ તેમને ન્યાય નથી મળ્યો. વિમેન સ્ટડીઝની કિતાબમાં મેં વાંચ્યું કે કઈ રીતે તેમના કેસ પછી જ સુપ્રીમ કોર્ટે કાર્યસ્થળ પર થતી યૌન હિંસાને ધ્યાનમાં લઈને વિશાખા ગાઈડલાઇન્સ બનાવી છે. આ કેસ આઝાદ ભારતના ઇતિહાસમાં દાખલારૂપ છે તેમ છતાં, ન્યાય તો ન જ મળ્યો. નીચલી અદાલતે તો તેના ચુકાદામાં બેશરમીની બધી જ હદ પાર કરીને કહ્યું હતું, “આરોપી ઉપલી જાતિના છે. તે નીચલી જાતિની સ્ત્રીને સ્પર્શી ના શકે”, અને પછી વધારામાં એ પણ ઉમેર્યું, “કોઈ પતિ ચૂપચાપ આવું થતું જોઈ જ ન શકે.”

પાંચેય આરોપીઓ નિર્દોષ છૂટી ગયા. કેસ પછી હાઈકોર્ટ પહોંચ્યો, પરંતુ ૧૫ વરસમાં માત્ર એક જ વાર આ કેસની સુનાવણી કરવાની અદાલતને ફુરસદ મળી. હવે તો પચીસ વરસ થઈ ગયાં. ચાર આરોપીઓ દુનિયામાંથી વિદાય લઈ ચૂક્યા છે. ‘ન્યૂ યોર્ક ટાઈમ્સ’ અને ‘વૉલ સ્ટ્રીટ જરનલ’માં જેને સ્થાન મળ્યું હતું એ કેસની આ હાલત હોય તો એવા કેસની શી વાત કરવી, જે સ્થાનિકથી આગળ રાજ્યસ્તરે પણ ન પહોંચ્યા હોય.

હમણાં જ ખેરલાંજી હત્યાકાંડને ચૌદ વરસો પૂર્ણ થયા. ખેરલાંજીમાં પહેલાં દલિત મા-દીકરી, પ્રિયંકા અને સુરેખા ભોટમાંગે પર જઘન્ય બળાત્કાર કરીને તેમની હત્યા કરવામાં આવી. ત્યાર બાદ તેમના આખા કુટુંબને જીવતું જલાવી મૂક્યું હતું .. આ કેસમાં મીડિયા અને પોલીસની ભૂમિકા અંગે એકાદ લેખ નહીં, આખું પુસ્તક લખવું પડે.

લાંબા સમયથી આ દેશનું સવર્ણ ફેમિનિઝમ મહિલાઓ સાથે આચરાતી હિંસામાં નાતજાતની ભૂ્મિકા અંગે આંખમીંચામણાં કરતું રહ્યું છે. દલિત સ્ત્રીઓની મહેનતથી એ શક્ય બન્યું છે કે હવે એક સંવેદનશીલ સમૂહ કમસેકમ આ વાતનો સ્વીકાર કરે છે. આંકડા પોકારી પોકારીને કંઈક કહી રહ્યા હોય ત્યારે અસ્વીકારનું શું કારણ હોય? અંધાપો કે પછી કુટિલતા.

હાથરસની પીડિતાની લાશ હૉસ્પિટલથી પોસ્ટમોર્ટમ માટે લઈ જવાતી હતી ત્યારે જ નેશનલ ક્રાઇમ રેકોર્ડ બ્યૂરો તેના આંકડા જાહેર કરી રહ્યું હતું. એન.સી.આર.બી.ના આંકડા કહે છે કે  આ વરસે સ્ત્રીઓ સામેની હિંસામાં ૭.૩ ટકાનો વધારો થયો છે અને દલિતો સામેની હિંસામાં પણ એટલો જ વધારો થયો છે. આ બંનેમાં ઉત્તર પ્રદેશ પ્રથમ સ્થાને છે.

દેશની જી.ડી.પી.નો આલેખ ભલે ગમે તેટલો નીચે ઊતરે, મહિલાઓ સાથે આચરાતી હિંસા અને બળાત્કારના બનાવોનો આલેખ સતત ઊંચે જઈ રહ્યો છે. આ બધા બનાવોમાં પોલીસ, સમાજ અને મીડિયાની પ્રતિક્રિયા એ વાત પર આધાર રાખે છે કે આરોપી અને ભોગ બનનાર બંનેની જ્ઞાતિ કઈ છે? તે સમાજના ક્યા વર્ગમાંથી આવે છે? તેમની સામાજિક, આર્થિક અને રાજનીતિક હેસિયત અને દરજ્જો શું છે? આપણે ક્યારે ય આપણી અંદર દૃષ્ટિ કરીને એવું નથી વિચાર્યું કે નિર્ભયાકેસના આરોપીઓને સજા અપાવવી આસાન હતી. કેમ કે, એ કેસના બધા આરોપી સામાજિક, આર્થિક અને રાજનીતિક મોભાની રીતે બેહદ સામાન્ય અને ખુદ દુભાયેલા લોકો હતા. એમની એવી કોઈ હેસિયત નહોતી કે તેમને ગામના ઠાકુરો અને શહેરના નેતાજીઓ બચાવવા ઊમટી પડે.

નાતજાતમાં ન માનનારી મારી સવર્ણ સહેલીઓ પણ પરંપરાગત રીતે અરેન્જ્ડ મૅરેજ પોતાની જ્ઞાતિમાં જ કરી રહી છે. ક્યાંક બીજાને દિલ દઈ બેઠેલી છોકરીઓનાં લગ્ન નાતજાતના ભેદભાવના કારણે જ નથી થઈ રહ્યાં. છ વરસ પહેલાં તેમના પરિવારોએ જ્ઞાતિ જોઈને કમળનું બટન દબાવ્યું હતું. એમના ઘરે જે મત માગવા આવ્યા હતા, તેમણે પણ પોતાની જાતિ જણાવી હતી. તે એમ તો ખૂલીને કહેતી નથી, પરંતુ એ વાતનો ગર્વ તો એમને પણ છે કે તે ઊંચી જ્ઞાતિમાં પેદા થઈ છે – તેમના ખુદના કેટલાક વિશેષાધિકાર (પ્રિવિલેજ) હોય છે.

અંતમાં અમેરિકાનાં કાળાં લેખિકા-કવયિત્રી માયા એન્જેલૂની આત્મકથા “આઇ નો વ્હાય ધ બર્ડ સિંગ્સ”નો આ અંશઃ

અમીર- ગરીબમાં વહેંચાયેલા સમાજમાં તે ગરીબ હતી
કાળા-ધોળામાં વહેંચાયેલા સમાજમાં તે કાળી હતી.
સ્ત્રી-પુરુષમાં વહેંચાયેલા સમાજમાં તે સ્ત્રી હતી.
તે ગરીબ હતી,
તે કાળી હતી,
તે સ્ત્રી હતી.

બદાયૂં, ઉન્નાવ, ભટેરી, ખેરલાંજી, હાથરસની એ સ્ત્રીઓ માત્ર સ્ત્રીઓ જ નહોતી. તે ગરીબ હતી, તે દલિત હતી. તે સ્ત્રી હતી.

(અનુવાદઃ ચંદુ મહેરિયા, સૌજન્ય, ‘ધ પ્રિન્ટ’, હિંદી)

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” સાપ્તાહિક ડિજિટલ આવૃત્તિ; 12 ઑક્ટોબર 2020; પૃ. 02-03

દેશમાં બેકારીનો પ્રશ્ન ગંભીર બની રહ્યો છે. એમ કહી શકાય કે દેશમાં રોજગારીનો દુકાળ પ્રવર્તે છે. આ સ્થિતિમાં પોતાના પ્રદેશમાં રોજગારીની પૂરતી તકો સર્જવામાં નિષ્ફળ નીવડેલી રાજ્ય સરકારોએ ટૂંકો માર્ગ અપનાવ્યો છે. તેમણે પોતાના રાજ્યમાં સર્જાતી રોજગારીનો મોટો હિસ્સો રાજ્યના નાગરિકો માટે અનામત રાખવાનો કાયદો કર્યો છે. હરિયાણામાં ખાનગી ક્ષેત્રમાં સર્જાતી રોજગારીના ૭૫ ટકા રોજગારી હરિયાણાના નાગરિકો માટે અનામત રાખતો કાયદો ગયા વર્ષે કરવામાં આવ્યો હતો. તેલંગણામાં કુશળતા માગતી રોજગારીના ૬૦ ટકા અને અન્ય રોજગારીમાં ૮૦ ટકા રોજગારી સ્થાનિકોને આપવાનો નિયમ કરવામાં આવ્યો છે. મહારાષ્ટ્રમાં જે ઉત્પાદન એકમોને રાજય સરકારની સબસિડી મળતી હોય તેવા ૮૦ ટકા રોજગારી સ્થાનિક નાગરિકો માટે અનામત રાખવાની હોય છે. મધ્ય પ્રદેશમાં મુખ્યમંત્રીએ તમામ સરકારી નોકરીઓ સ્થાનિકો માટે અનામત રાખતો કાયદો તાજેતરમાં કર્યો છે.

ભારતમાં રોજગારીની બાબતમાં રાજ્યોના આ પગલાંથી ક્વોટાનો અતિરેક થાય છે. ભારતમાં સરકારી નોકરીઓમાં જ્ઞાતિ આધારિત ક્વોટા તો છે જ, તેમાં આ પ્રાદેશિક ક્વોટા ઉમેરાય છે. એક બાજુ આપણે દેશભક્તિની વાતો કરીએ છીએ અને બધા ભારતીયોને ભાઈ-બહેન ગણવાની હાકલ કરીએ છીએ. વડા પ્રધાન ‘એક રાષ્ટ્ર, એક રૅશનકાર્ડ’ જેવાં સૂત્રો પોકારીને સમવાયતંત્ર મિટાવી દેવાની ચેષ્ટા કરી રહ્યા છે. દેશમાં જે-તે રાજ્યના નાગરિકને રાજ્યની અલગ નાગરિકતા આપવામાં આવતી નથી. બધા જ નાગરિકો ભારતના જ નાગરિકો છે. બંધારણ પ્રમાણે દેશના નાગરિકોને દેશના કોઈ પણ ભાગમાં વસવાનો અધિકાર છે. તેમાં ધંધો કરવાના અને રોજગારી મેળવવાના અધિકારનો સમાવેશ થઈ જાય છે, પણ અછતની સ્થિતિમાં મૂલ્યોની જાળવણી મુશ્કેલ બની જાય છે — પછી એ અછત પાણીની હોય કે રોજગારીની.

છોકરાઓનાં લગ્ન માટેની ન્યૂનતમ વય વધારવાની દરખાસ્ત

દેશમાં છોકરાના લગ્નની ન્યૂનતમ વય ૨૧ વર્ષની અને છોકરીઓનાં લગ્ન માટે તે ૧૮ વર્ષની છે, પણ દેશમાં કાયદાથી ઠરાવેલી ન્યૂનતમ વયથી નાની વયનાં છોકરાં-છોકરીઓનાં લગ્ન થતાં રહે છે. જો કે તેનું પ્રમાણ ઘટી રહ્યું છે. દેશમાં ૧૯૭૦-૧૯૮૦નાં દશકામાં બાળલગ્નોનું પ્રમાણ ૫૮ ટકા હતું, તે ઘટીને ૨૦૧૫-૨૦૧૬માં એક અંદાજ પ્રમાણે ૨૧ ટકા થયું, પણ બીજા અંદાજ પ્રમાણે દેશમાં ૨૦૦૫-૦૬થી ૨૦૧૫-૧૬ના દશક દરમિયાન બાળલગ્નોનું પ્રમાણ ૨૬.૫ ટકાથી ઘટીને ૧૧.૯ ટકા થયું હતું. આ થોડા જુદા પડતા અંદાજોમાંથી એક મુદ્દો ઊપસી આવે છે : વિવિધ પરિબળોની અસર નીચે દેશમાં બાળલગ્નો ઘટી રહ્યાં છે. આમ છતાં વડા પ્રધાને તેમના ૧૫મી ઑગસ્ટના વ્યાખ્યાનમાં છોકરીઓનાં લગ્નની ન્યૂનતમ વય વધારીને ૨૧ વર્ષની કરવાની દરખાસ્ત અંગે પોતાનો અનુકૂળ મત વ્યક્ત કર્યો. હાલ, આ દરખાસ્ત એક ટાસ્ક જૂથની વિચારણા નીચે છે.

બાળલગ્નોને કારણે દેશમાં કેટલાક પ્રશ્નો ઊભા થાય છે. એક પ્રશ્ન પ્રસૂતિ દરમિયાન થતાં માતાનાં મૃત્યુનો છે. આ માતૃત્વ મૃત્યુદર આજે એક લાખ જન્મદીઠ ૧૨૨નો છે, જે ૧૯૯૦માં ૫૫૬ હતો. બાળલગ્નો ઘટતાં માતૃત્વ મૃત્યુદર પણ ઘટી રહ્યો છે. જો કે તે એકમાત્ર પરિબળ નથી. હૉસ્પિટલોમાં થતી પ્રસૂતિનું વધતું પ્રમાણ બીજું પરિબળ છે. બાળલગ્નોને કારણે જન્મતાં બાળકો તેમની વયના પ્રમાણમાં ઓછી ઊંચાઈ ધરાવે છે. નાની વયની છોકરીઓની કૂખે જન્મતાં બાળકોમાં કમી વજન ધરાવતાં બાળકોનું પ્રમાણ ૩૦ ટકા જેટલું હોય છે. વળી, નાની વયની માતાઓની કૂખે જન્મતાં બાળકોમાં જન્મીને થોડા સમયમાં મૃત્યુ પામતાં બાળકોનું પ્રમાણ વધારે રહે છે. આમ બાળલગ્નો થતાં અટકે એ ઇષ્ટ જ છે. એ એક નિર્વિવાદ બાબત છે, પણ એ કાર્ય કાયદાથી કેટલા પ્રમાણમાં થઈ શકે અને કરવા જેવું છે કે કેમ એ મતભેદનો પ્રશ્ન છે.

શિક્ષણ અને બાળલગ્નો વચ્ચે, અપેક્ષા રાખી શકાય તેમ, વ્યસ્ત સંબંધ છે. તદ્દન અભણ સ્ત્રીઓમાં બાળલગ્નોનું પ્રમાણ ૪૪.૭ ટકા, પ્રાથમિક શિક્ષણ પામેલી સ્ત્રીઓમાં ૩૯.૭ ટકા, માધ્યમિક શિક્ષણ પામેલી સ્ત્રીઓમાં ૨૩ ટકા અને ઉચ્ચ શિક્ષણ પામેલી સ્ત્રીઓમાં તે ૩ ટકાથી ઓછું માલૂમ પડ્યું હતું. આના આધારે કહી શકાય કે દેશમાં બાળલગ્નો અટકાવાનો ઉત્તમ માર્ગ છોકરીઓને ૧૮ વર્ષની વય સુધી ભણાવવાનો છે. તેનાથી સ્ત્રીઓનું સશક્તિકરણ પણ થશે અને બાળઉછેર અંગેની તેમની ક્ષમતામાં પણ વધારો થશે. નવી અપનાવેલી શિક્ષણનીતિનો એક મહત્ત્વનો ઉદ્દેશ ૧૮ વર્ષની વય સુધીનાં બાળકોમાં શિક્ષણને સાર્વત્રિક બનાવવાનો છે. આ ઉદ્દેશ પાર પાડવામાં આવશે તો આપમેળે બાળલગ્નોનો પ્રશ્ને ઊકલી જશે.

દેશમાં બાળલગ્નોનો પ્રશ્ન મુખ્યત્વે આદિવાસીઓ અને દલિતોમાં છે. આદિવાસીઓમાં બાળલગ્નોનું પ્રમાણ ૪૫ ટકા અને દલિતોમાં ૨૬ ટકા છે. એમનામાં અભણ સ્ત્રીઓનું પ્રમાણ ૪૨ ટકા અને ૩૩ ટકા છે. (આ ટકાવારી ૧૫થી ૪૯ વર્ષની સ્ત્રીઓની છે.) આ સમૂહોમાં બાર ધોરણ સુધીનું શિક્ષણ પામનાર સ્ત્રીઓનું પ્રમાણ અનુક્રમે ૧૦ અને ૧૫ ટકા છે, જે અન્ય સ્ત્રીઓમાં ૩૦ ટકા છે. આમ, બાળલગ્નોનો પ્રશ્ન સ્ત્રીઓમાં ઓછા શિક્ષણ સાથે અને પરોક્ષ રીતે ગરીબી સાથે સંકળાયેલો છે.

કાયદા દ્વારા આ પ્રશ્ન ઉકેલવા જતાં કેવા પ્રશ્નો ઊભા થાય તે બે ઉદાહરણો દ્વારા સમજીએ.

આદિવાસીઓના એક જૂથમાં છોકરીને નાની ઉંમરે લગ્નવિધિ કર્યા વિના સાસરે મોકલી આપવામાં આવે છે. લગ્નવિધિ છોકરીના કુટુંબની સ્થિતિ બધાને જમાડવા જેવી થાય ત્યારે કરવામાં આવે છે. એ વખતે પરણનાર યુવક અને યુવતી પોતાના બાળક સાથે લગ્નવિધિમાં બેઠાં હોય એવું બને. આ દાખલામાં કાયદાની દૃષ્ટિએ લગ્ન થયાં હોતાં નથી. તેથી કાયદાનો ભંગ થાય નહીં, પણ કાયદાનો હેતુ પણ પાર પડતો નથી.

આની વિરુદ્ધ ઘણી જ્ઞાતિઓમાં બાળકોને નાની ઉંમરે પરણાવી દેવામાં આવે છે, પણ છોકરીને મોટી ઉંમરે સાસરે મોકલવામાં આવે છે. છોકરી એના પિતાને એની મજૂરી દ્વારા ઉપયોગી થતી હોય છે. તેથી છોકરીનો બાપ તેને બને તેટલી મોડી સાસરે મોકલતો હોય છે. આ દાખલામાં કાયદાની દૃષ્ટિએ બાળલગ્ન થયાં હોય છે, પણ વાસ્તવમાં છોકરી સાસરે ન જતી હોવાથી બાળલગ્નનાં અનિષ્ટ પરિણામો મોટા ભાગના દાખલાઓમાં આવતાં નથી.

આ દાખલા એ દર્શાવે છે કે કાયદાની મદદથી સામાજિક પરિવર્તન નિપજાવવાનું સરળ નથી. તે કામ સામાજિક અને આર્થિક પરિબળો દ્વારા થતું હોય છે. દેશમાં બાળલગ્નો આ પરિબળોને કારણે ઘટી જ રહ્યાં છે. ત્યારે કાયદાની કોઈ આવશ્યકતા નથી. એનાથી સામાજિક પરિવર્તનની પ્રક્રિયા વેગ પકડશે એમ આપણે આપણા અનુભવના આધારે માની શકીએ તેમ નથી.

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” સાપ્તાહિક ડિજિટલ આવૃત્તિ; 12 ઑક્ટોબર 2020; પૃ. 04-05