પુસ્તક વાંચીને –
             પેટ નથી ભરાતું!
કવિતા લખીને –
              પેટ નથી ભરાતું!
વાર્તા ઘડીને –
              પેટ નથી ભરાતું!
નાટકનો અભિન્ન અંગ બનીને –
              પેટ નથી ભરાતું!
પ્રેમ કરીને, મેળવીને –
              પેટ નથી ભરાતું!
કોઈની માટે રડીને, હસીને –
              પેટ નથી ભરાતું!
કોઈને યાદ કરીને –
              પેટ નથી ભરાતું!
કોઈને બહુ દિવસે મળીને –
              પેટ નથી ભરાતું!
મળીને છૂટા પડીને –
               પેટ નથી ભરાતું!
સાથે બેસીને –
                પેટ નથી ભરાતું!
એકલા ચાલીને –
                પેટ નથી ભરાતું!
ચાલ્યા પછી થોભીને –
                પેટ નથી ભરાતું!
થોભ્યા પછી કશું શોધીને –
                પેટ નથી ભરાતું!
તમે પેટ ભરાઇ ગયું, કોને કહો છો?
ખાવાથી ભરાય  કે પીવાથી ભરાય એને?
કે પછી …
બાજુના ઘરમાં કોઈ ભૂખ્યું હોય અને
તમારા ગળેથી કોળિયો
નીચે ના ઊતરે –
એને!

Email: panchalbrijesh02@gmail.com

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 01 ઍપ્રિલ 2021; પૃ. 10

દિલ્હીની સરહદો પર વિરોધ કરી રહેલા ખેડૂતોને વિખેરવાના પ્રયાસો નિષ્ફળ જતાં, સ્થાનિક દમનને ન્યાયી ઠેરવવાવાળી આંતરરાષ્ટ્રીય ષડયંત્ર વિશેની માન્યતાઓનો રાફડો ફાટ્યો છે. તો હવે પછીના સમયમાં આ માન્યતાઓ આ પૃથ્વીની બહારના પરિબળોનો હાથ પણ આમાં જોશે કે શું?

લાખો માણસોને માટે પાણી અને વીજળીનો પુરવઠો કાપી નાખવો જેથી કરીને તેમને સ્વાસ્થ્યનાં ભયાનક જોખમોનો સામનો કરવો પડે, પોલીસ અને અર્ધલશ્કરી દળો દ્વારા અવરોધો મૂકીને તેમને એક વિસ્તારમાં બાંધી રાખવા અને તે પણ અત્યંત જોખમકારક, સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક પરિસ્થિતિઓમાં, પત્રકારો માટે વિરોધ પ્રદર્શન કરી રહેલા ખેડૂતો સુધી પહોંચવું લગભગ અશક્ય બનાવી દેવું, એક એવા સમુદાયને સજા કરવી કે જે પાછલા બે મહિનામાં પોતાના ૨૦૦ સભ્યોને ગુમાવી ચૂક્યો છે, મોટા ભાગના હાઈપોથર્મિયાને કારણે મૃત્યુ પામ્યા છે. વિશ્વના બીજા કોઈ ઠેકાણે આને બર્બરતા તેમ જ માનવાધિકાર અને ગૌરવ પરનો હુમલો ગણવામાં આવશે.

પરંતુ આપણે, આપણી સરકાર, અને ચુનંદા શાસકો બીજી ઘણી વધારે ગંભીર ચિંતામાં ઘેરાયેલાં છીએ. જેમ કે રીહાન્ના અને ગ્રેટા થનબર્ગ જેવા ખતરનાક વૈશ્વિક આતંકવાદીઓના વિશ્વના મહાન રાષ્ટ્રને બદનામ કરવાના અને અપમાનિત કરવાના કાવતરાને કેવી રીતે તોડવું.

કલ્પનાની દ્રષ્ટિએ આ ગાંડી રમૂજ હશે, પરંતુ હકીકતની દ્રષ્ટિએ આ માત્ર ગાંડપણ છે.

આ બધું આઘાતજનક ભલે હોય, આશ્ચર્યજનક ન હોવું જોઈએ. ‘ઓછામાં ઓછી સરકાર, મહત્તમ શાસન’ના સૂત્રને સ્વીકારી લેનારાઓએ પણ હવે સમજી લીધું હોવું જોઈએ. હકીકતમાં વાત મહત્તમ સ્નાયુબળવાળી સરકાર અને  મહત્તમ બિહામણા શાસનની છે. ચિંતાની વાત હોય તો એ કે  આમ સામાન્ય રીતે સ્પષ્ટવક્તા થતા ઘણા લોકોનું એક ઈરાદાપૂર્વકનું મૌન, જે લોકો આમ તો ક્યારે ય સત્તાની તરફેણમાં ઊભા થઇ જવાનું, કે આવા તમામ કાયદાઓની વાહવાહી કરવાનું ચૂકતા નથી. તમને લાગે કે તેઓ આ રોજિંદા લોકશાહી પર થતા આ પ્રહારોની નિંદા કરશે.

કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળના દરેક સદસ્યને જાણ છે કે હાલમાં ચાલી રહેલા ખેડૂતોના વિરોધ પ્રદર્શનના નિરાકરણના રસ્તામાં વચ્ચોવચ કોણ આડું આવે છે.

તેઓ જાણે છે કે ત્રણ કાયદાઓ અંગે ક્યારે ય પણ ખેડૂતો સાથે કોઈ સલાહ-મશવરા કરવામાં આવ્યા નહોતા – જો કે ખેડૂતો જ્યારથી એમને ખબર પડી કે આવા વટહુકમો જાહેર કરાયા છે  ત્યારથી વાટાઘાટ માટેની માંગણી કરી રહ્યા હતા.

કૃષિ એ બંધારણ મુજબ રાજ્ય સરકારના લિસ્ટમાં આવતો વિષય હોવા છતાં રાજ્યો સાથે પણ આ ત્રણ કાયદાઓ ઘડવાના સંદર્ભમાં કોઈ સલાહ-મસલત કરવામાં આવી નહોતી. નહોતી કરવામાં આવી ચર્ચા વિરોધપક્ષો સાથે, ન તો લોકસભામાં.

ભા.જ.પ.ના નેતાઓ અને કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળના સભ્યો જાણે છે કે ત્યાં કોઈ સલાહ-મંત્રણા કરવામાં આવી નહોતી – કારણ કે તેઓની સલાહ ક્યારે ય લેવામાં આવતી જ નથી. ન તો આ કે ના મોટા ભાગના કોઈ બીજા કોઈ પણ નિર્ણાયક મુદ્દાઓ પર. એમનું કામ છે માત્ર સમુદ્રના મોજાંને તેમના નેતાના આદેશ મુજબ પાછા વાળવાનું.

અત્યાર સુધી મોજાં દરબારીઓ કરતાં વધારે સારું કામ કરતાં હોય તેવું લાગે છે. ઉત્તર પ્રદેશમાં મોટું વિરોધ પ્રદર્શન. આજે પશ્ચિમ ઉત્તર પ્રદેશના રાકેશ ટિકૈત સરકારે એમને મહાત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો ત્યારે હતા તેથી કઈંક વધુ પ્રભાવી ખેડૂત નેતા છે. ૨૫મી જાન્યુઆરીએ મહારાષ્ટ્રમાં ખૂબ મોટા પાયા પર ખેડૂતોનું વિરોધ પ્રદર્શન થયું. રાજસ્થાન, કર્ણાટક — જેમાં ટ્રેક્ટર રેલીને બેંગ્લોરમાં પ્રવેશતા રોકવામાં આવી, – આંધ્રપ્રદેશ, અને બીજી ઘણી જગ્યાએ પ્રદર્શનો થયાં. હરિયાણામાં, સરકાર એવા રાજ્યમાં કાર્ય કરવા માટે સંઘર્ષ કરે છે કે જ્યાં મુખ્ય મંત્રી જાહેર સભાઓમાં ભાગ લેવા અસમર્થ હોય એમ લાગે છે.

પંજાબમાં, લગભગ દરેક ઘર આંદોલનકારીઓ સાથે સહાનુભૂતિમાં છે – ઘણા લોકો આંદોલનમાં જોડાવા માટે ઉત્સુક છે, કેટલાક પહેલેથી જ જોડાયેલા છે. ૧૪મી ફેબ્રુઆરીએ યોજાનારી શહેરની સ્થાનિક ચૂંટણીમાં ઊભા રહેવા માટે ઉમેદવારો શોધતાં ભા.જ.પ.ને નાકે દમ આવી ગયો. જે કોઈ – જૂના વિશ્વાસુ – છે તે તેમની પોતાની પાર્ટીનું નિશાન વાપરતાં વિચાર કરે છે. દરમિયાનમાં રાજ્યમાં યુવાનોની એક આખેઆખી પેઢી એમનાથી વિખૂટી થઇ ગઈ છે, જેની ભવિષ્ય પર ઘણી ગંભીર અસર થાય એમ છે.

આ સરકારની આ એક આશ્ચર્યજનક સિદ્ધિ છે કે તેણે સમાજના એવા વિશાળ અને અસંભવિત વર્ગો કે જે પરંપરાગત રીતે એકબીજાના વિરોધી રહ્યા છે જેવા કે ખેડૂતો અને વચેટિયાઓ(કમિશન એજન્ટો)ને એક તરફ સંગઠિત કરીને મૂક્યાં છે. તે ઉપરાંત, એમણે  શીખ, હિન્દુ, મુસ્લિમ, જાટ અને બિન-જાટ, તેમ જ ખાપ અને  ખાન માર્કેટની ભીડને પણ એકજૂથ કરી આપી છે … કેવું અસરકારક!

પરંતુ હવે જે અવાજો શાંત થઇ ગયા છે એમણે જ બે મહિના આપણને ખાતરી આપવામાં  વિતાવ્યા કે આ બઘી વાત માત્ર પંજાબ અને હરિયાણાને લાગુ પડે છે. બીજા કોઈને આની અસર થઇ જ નથી. એટલે આ વાત જ મહત્ત્વની નથી.

રમૂજની વાત છે. છેલ્લે એક ઉચ્ચતમ અદાલતે નહિ નીમેલી એવી સમિતિના ઠરાવ મુજબ પંજાબ અને હરિયાણા બંને અખંડ ભારતનો હિસ્સો હતાં. એટલે તમે તો એમ જ માનો ને કે ત્યાં જે કંઈ પણ થાય એની સાથે આપણે નિસબત જરૂર હોય.

પેલા એક સમયના સ્પષ્ટ અવાજોએ આપણને કહેલું — અને હજુ કહે છે થોડા ધીમા સ્વરે — કે આ  બધા પૈસાવાળા ખેડૂતો છે જે સુધારાઓનો વિરોધ કરે છે.

ખૂબ સુંદર. એન.એસ.એસ.ના છેલ્લા સર્વે મુજબ પંજાબના ખેડૂત કુટુંબની સરેરાશ માસિક આવક રૂ. ૧૮,૦૫૯ છે. ખેડૂત કુટુંબના સભ્યોની સરેરાશ સંખ્યા ૫.૨૪ છે. અને તેથી માસિક માથાદીઠ આવક લગભગ રૂ. ૩,૪૫૦ છે. જે સંગઠિત ક્ષેત્રના સૌથી ઓછું વેતન મેળવતા કર્મચારીના પગાર કરતાં પણ ઓછું છે.

આહા! કેટલી સંપત્તિ. આપણને તો આમાંથી અડધી ય જાણ નહોતી. સરખામણી કરો હરિયાણાની તો સરેરાશ માસિક આવકની રકમ થાય છે (ખેડૂત કુટુંબ દીઠ ૯.૯ વ્યક્તિઓ) રૂ. ૧૪,૪૩૪ અને માથાદીઠ આશરે રૂ. ૨,૪૫૦. આ અગાધ આંકડા ચોક્કસ એમને અન્ય ભારતીય ખેડૂતોની સરખામણીમાં આગળ રાખે છે. જેમ કે, ગુજરાતના ખેડૂતો જેમની આવક ખેડૂત કુટુંબદીઠ સરેરાશ માસિક છે રૂ. ૭,૯૨૬. ખેડૂત કુટુંબમાં સભ્યોની સંખ્યા સરેરાશ ૫.૨ મુજબ માસિક માથાદીઠ આવક રૂ. ૧,૫૨૪ થાય છે.

ભારતમાં ખેડૂત કુટુંબોની સરેરાશ માસિક આવક છે રૂ. ૬,૪૨૬ (માથાદીઠ આશરે રૂ. ૧,૩૦૦). અને આ તમામ સરેરાશ માસિક આંકડાઓમાં આવકના બધા સ્રોતની ગણના કરાઈ છે. જે આવક માત્ર ખેતીથી જ નહીં, પશુધન, બિનખેતીનો વ્યવસાય અને વેતન અને પગારથી પણ થાય છે.

રાષ્ટ્રીય નમૂના સર્વેક્ષણ ૭૦ ‘ભારતનાં કૃષિ કુટુંબોની પરિસ્થિતિના મુખ્ય સૂચક’(૨૦૧૩)માં જણાવ્યા મુજબની આ ભારતીય ખેડૂતની સ્થિતિ છે. એ પણ યાદ રહે કે આ ખેડૂતોની આવક આગામી ૧૨ મહિનામાં – ૨૦૨૨ સુધીમાં બમણી કરવાનો વાયદો સરકારે કરેલો છે. આ કામ આમે ય અઘરું છે ને એમાં વળી વધારે હેરાન કરે છે રિહાના અને થનબર્ગ્સની વિક્ષેપજનક દખલઅંદાજી.

અરે, આ દિલ્હીની સરહદ પરના શ્રીમંત ખેડૂતો, જે ૨ ડિગ્રી સેલ્સિયસ અથવા તેથી ઓછા તાપમાનમાં ધાતુની ટ્રોલીમાં સૂએ છે, ૫ થી ૬ ડિગ્રી ટાઢમાં ખુલ્લામાં સ્નાન કરે છે – તેમણે તો ભારતીય શ્રીમંત વર્ગ માટે મારી સરાહનામાં વધારો કર્યો છે. એ વર્ગ આપણે ધાર્યાં કરતાં ઘણો મહેનતુ નીકળ્યો.

તે દરમિયાન, સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા ખેડૂતો સાથે વાત કરવા નિમાયેલી કમિટી અંદરોઅંદર જ સુસંગત રીતે વાત કરવામાં અસમર્થ જણાઈ રહી છે – તેના ચાર સભ્યોમાંથી એક સભ્યએ તો કમિટીની પહેલી બેઠક પહેલાં જ પદ છોડ્યું છે. અને વિરોધ પ્રદર્શન કરી રહેલા લોકો સાથેની વાતનો પ્રશ્ન છે, એની તો શરૂઆત પણ નથી થઇ.

૧૨ માર્ચે સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા નિયુક્ત સમિતિએ એને આદેશ મુજબ ફાળવવામાં આવેલા બે મહિના (કૃષિ માટેના નિર્ણાયક જંતુ પરાગ રજકોના મહત્તમ જીવનકાળ જેટલો સમય) પૂરા કરી દીધા હશે. ત્યાર બાદ સમિતિ પાસે તેઓએ જેમની સાથે વાત ના કરી હોય એવા લોકોની લાંબી સૂચિ હશે અને એનાથી ય લાંબી સૂચિ હશે એવા લોકોની જેમણે તેમની સાથે વાત કરવાની મનાઈ કરી દીધી. અને કદાચ એક ટૂંકી સૂચિ એવા લોકોની ય હશે જેમની સાથે એમને ક્યારે ય વાત કરવા જેવી જ નહોતી.

વિરોધ કરી રહેલા ખેડૂતોને પજવવાના અને ધમકાવવાના તમામ પ્રયત્નો એમની વધતી જતી સંખ્યાને રોકી શક્યા નથી. એમને બદનામ કરવાના તમામ પ્રયત્નો એ સત્તાના કેદી એવા મીડિયા માટે આકર્ષણરૂપ બન્યા છે — પણ મેદાનમાં પરિસ્થિતિ કંઈ ઊલટી જ જોવા મળે છે. સૌથી વધુ ખતરનાક વસ્તુ તો એ છે કે આ બધાથી આ સરકારના વધતા જતા ઘાતકી, ક્રૂર, અને સરમુખત્યારશાહી વલણમાં જરા ય ફેર પાડવાનો નથી.

ભારતમાં ખેડૂત કુટુંબોની સરેરાશ માસિક આવક છે રૂ. ૬,૪૨૬ (માથાદીઠ આશરે રૂ. ૧,૩૦૦). અને આ તમામ સરેરાશ માસિક આંકડાઓમાં આવકના બધા સ્રોતની ગણના કરાઈ છે. જે આવક માત્ર ખેતીથી જ નહીં, પશુધન, બિનખેતીનો વ્યવસાય અને વેતન અને પગારથી પણ થાય છે.

કોર્પોરેટ મીડિયામાં ઘણા જાણે છે, અને ભા.જ.પા.માં ઘણા એનાથી વધુ સારી રીતે જાણે છે કે આ વિવાદમાં જો પાર ના કરી શકાય એવો કોઈ અવરોધ હોય તો એ નથી નીતિ, કે નથી શ્રીમંત કોર્પોરેશનને આપેલાં વચનો (એ વચનો પાળવાના દિવસો પણ આવશે), કે નથી એ પેલા કાયદાઓની પવિત્રતા (જે સરકારના પોતાના જણાવ્યા પ્રમાણે ઘણા સુધારા માંગે છે), પરંતુ એ છે વ્યક્તિગત અહંકાર. ફક્ત એ કે રાજા કોઈ દિવસ કંઈ ભૂલ ના કરે. અને ભૂલને સ્વીકારવી અને એથી ય ખરાબ એને સુધારવી —  એવો તો વિચાર પણ ના થાય. પછી ભલે દેશનો દરેક ખેડૂત વિમુખ થઇ જાય; નેતા ખોટો ના હોઈ શકે, નેતા ભોંઠો ના પડી શકે. મોટા દૈનિકોના એક પણ સંપાદકીયમાં કોઈને આ વિષે હરફ સુધ્ધાં ઉચ્ચારતાં મેં જોયાં નથી, જો કે સૌ જાણે છે કે સચ્ચાઈ શું છે.

આ ગડબડીમાં અહંકાર કેટલો મહત્ત્વપૂર્ણ છે? વિચાર કરો ઇન્ટરનેટ શટડાઉન પર રિધમ એન્ડ  બ્લૂઝના ગાયક દ્વારા કરવામાં આવેલ સીધાસાદા ટિ્‌વટઃ આપણે આ બાબતે કેમ ચૂપ છીએ? ને મળેલા પ્રતિભાવ વિષે. જ્યારે આને લગતો વિવાદ ‘અરે-રિહાન્ના-કરતાં-વધુ-ફોલોઅર્સ-તો-ટ્‌વીટર-પર-મોદી-પાસે-છે’ પર ઊતરી આવે ત્યારે સમજવાનું કે આપણે હારી ગયા. ખરેખર તો આપણે ત્યારે જ હારી ગયા જ્યારે વિદેશ મંત્રાલયે કામિકેઝ જેવા આત્મઘાતી હુમલાનું નેતૃત્વ આતંકવાદ વિરોધી વીરતાની વાતો કરીને કર્યું. જેનાથી પ્રેરાઈને દેશભક્ત સેલિબ્રિટીઓનું હયદળ પોતાનો સાયબર હુમલો કરવા નીકળી પડ્યું. (વિનાશની ડિજિટલ ખાઈએ કૂદ્યા, ટિ્‌વટો ગરજ્યાં, વરસ્યાં, વણથંભ્યા વધતાં અંધારા સામે, સેંકડો કુલીન સવારો કૂદ્યા).

‘આપણે આ બાબતે કેમ ચૂપ છીએ’ એમ કહી આશ્ચર્ય વર્તાવતા મૂળ વાંધાજનક ટિ્‌વટમાં, કોઈ સ્પષ્ટ વલણ નહોતું, ના કોઈની તરફેણ કરાઈ હતી – આઇ.એમ.એફ.ના મુખ્ય અર્થશાસ્ત્રી અને સંદેશાવ્યવહારના નિયામકનાં નિવેદનો, જેમાં તેમણે બંને કૃષિ કાયદાઓની જાહેર પ્રશંસા કરી છે  (’સાવધાની રાખવાના ઉપાયો’ વિષે ’ચેતવણીઓ ઉમેરીને — જેમ નિકોટિન વેચતા ફેરિયાઓ સંપૂર્ણ  પ્રામાણિકતા સાથે કાનૂની ચેતવણી તેમના સિગારેટ પેક પર છાપે એમ) કરતાં એ ટ્‌વીટ ઘણું વિપરીત હતું.

ના હોં, આ આર એન્ડ બી કલાકાર અને ૧૮ વરસની કલાઇમેટ એક્ટિવિસ્ટ ખરેખર ખતરનાક છે, અને એમની સાથે સખત હાથે અને કોઈ દયાભાવ વિના વર્તવું રહ્યું. દિલ્હી પોલીસ એમાં કાર્યરત છે એ આશ્વાસનરૂપ છે. અને જો એમને આનાથી આગળ વધીને આમાં કોઈ પૃથ્વી બહારની કોઈ દુનિયાનું ષડયંત્ર મળી આવે — આજે વૈશ્વિક તો કાલે આ વાર્તાનું કોઈ ઈતર વૈશ્વિક પાસું મળી આવે – તો હું તેમની ઠેકડી કરવાવાળાઓમાં નહીં હોઉં. આજકાલ ઈન્ટરનેટ પર વહેતું થયેલું મને ખૂબ ગમતું વાક્ય કહે છે એમઃ “આ પૃથ્વી સિવાય પણ બીજી કોઈ દુનિયાનું અસ્તિત્વ છે એનો જો તમને પુરાવો જોઈતો હોય તો એ છે કે તેઓએ અમને એકલા છોડી દીધા છે.”             

અનુવાદક – પ્રતિષ્ઠા પંડ્યા

[આ લેખ પ્રથમ વખત ’ધ વાયર’ માં પ્રકાશિત થયો હતો.]

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 01 ઍપ્રિલ 2021; પૃ. 07-08

બંગાળની ચૂંટણીનું ઘમાસાણ માત્ર બંગાળમાં જ નહીં બલકે દેશભરના અખબારોના પાનાંઓ પર પણ જોવા મળી રહ્યું છે. 27 માર્ચથી બંગાળની ચૂંટણી શરૂ થઈ જશે અને આગામી એક મહિના સુધી આઠ ફેઝમાં ચૂંટણી થવાની છે. વર્તમાન બંગાળની સરકાર તૃણમૂલ કૉન્ગ્રેસની છે અને તેના સર્વેસર્વા મમતા બેનરજી છે. બંગાળ દેશની મુખ્ય કહેવાતા પક્ષો કૉન્ગ્રેસ-ભા.જ.પ.થી મુક્ત રહ્યું છે. છેલ્લા એક દાયકાથી મમતા બેનરજીનો પક્ષ બંગાળમાં શાસક પક્ષ રહ્યો છે, જ્યારે તે અગાઉ ત્રણ દાયકા સુધી કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઑફ ઇન્ડિયા(માર્ક્સીસ્ટ)નું શાસન બંગાળમાં એકધારું રહ્યું.

ટાગોર અને સ્વામી વિવેકાનંદ સહિત બૌદ્ધિકોની ભૂમિ તરીકે ઓળખાતાં બંગાળમાં રાજકીય સ્થિરતા હોવા છતાં દેશના અન્ય ભાગોની જેમ ત્યાં પ્રગતિ દેખાતી નથી. મહદંશે ત્યાંની ચૂંટણી લોહિયાળ બને છે. આ વખતે બંગાળની પૃષ્ઠભૂમિમાં સ્થાપિત થયેલા પક્ષો સિવાય ભા.જ.પે. પણ જોરશોરથી તેમાં એન્ટ્રી મેળવી છે. અને સરહદી રાજ્ય હોવાથી બંગાળમાં પણ રાષ્ટ્રવાદનો મુદ્દો અવારનવાર ચર્ચાય છે. રાજકીય વેરવૃત્તિના કારણે રાષ્ટ્રવાદને લઈને આજે ધોરણસરની ચર્ચા થતી નથી. ઊલટું એમ પણ કહી શકાય કે રાષ્ટ્રવાદની વ્યાખ્યા જ આજના સમયમાં બદલાઈ ગઈ છે. પરંતુ બંગાળની ભૂમિના રવીન્દ્રનાથ ટાગોર રાષ્ટ્રવાદ વિશે એક પુસ્તક લખી ચૂક્યા છે. આ વિભાવના મૂળે તેમણે અંગ્રેજીમાં સમજાવી છે અને તેનો ગુજરાતી અનુવાદ ત્રિદીપ સુહૃદ દ્વારા કરવામાં આવ્યો છે. બંગાળની ચૂંટણી ટાણે ટાગોરના આ ‘રાષ્ટ્રવાદ’નો ધડો પૂરા દેશે લેવો રહ્યો.

આ પુસ્તકમાં હિંદના રાષ્ટ્રવાદ સાથે ટાગોર દ્વારા જાપાન અને પશ્ચિમના રાષ્ટ્રવાદની પણ વાત કરી છે. મૂળે આ પુસ્તક તૈયાર થયું છે 1916માં જાપાન અને અમેરિકાના પ્રવાસ દરમિયાન ટાગોરે આપેલાં પ્રવચનો પરથી. અંદાજે એક સદી અગાઉના ટાગોરના વિચાર તત્કાલિનની સમય-પરિસ્થિતિને અનુલક્ષીને બયાન થયા છે. તેમ છતાં તેમાંથી નવી બાબતો આજે પણ ખોળી શકાય, તેમાં તાજગી આજે પણ અનુભવી શકાય. જાપાનના રાષ્ટ્રવાદ સંદર્ભે પૂર્વ અને પશ્ચિમના દેશોની વાત કરતાં તેઓ બોલ્યા છે કે : “અમુક ચીજોમાં વિલંબ ન પોસાય. યુદ્ધ કરવું હોય અથવા બજારમાં મોકાની જગ્યા મેળવવી હોય તો તમારે ધસવું, દોડવું પડે, કૂચ કરવી પડે. પડખે રહેલી તકોને ઝડપી લેવા માટે તમારે તણાવું પડશે અને સતત સજાગ રહેવું પડશે. પણ, જીવન સાથે આંખ મીંચામણાં ન રમે તેવાં મૂલ્યો પણ છે; તે ધીમે ધીમે બીજમાંથી ફૂલ અને ફૂલમાંથી ફળમાં વૃદ્ધિ પામે છે. તેમને પરિપક્વ થવા માટે અનંત આકાશ અને સ્વર્ગીય પ્રકાશની આવશ્યકતા છે. તેમનાં ફળ અનેક વર્ષોની નિષ્કાળજી અને અપમાન સહી શકે છે. નાશવંતની પાછળની દોટમાં પશ્ચિમના શ્વાસ ભરાઈ જાય અને થંભી જાય ત્યાં સુધી પૂર્વ – જેના હૃદયમાં યુગોનો પ્રકાશ અને તારણો નીરવ સંગ્રહાયેલાં છે – તેના આદર્શ સહિત ધીરજ ધરવા સક્ષમ છે. યુરપ (યુરોપ) પોતાના ખેતરમાં અનાજ લણતા ખેડુ તરફ નજર નાંખે છે ત્યારે પોતાની ગતિના મદમાં ખેડુને ધીમો અને સતત પાછળ પડી રહેલો ગણવા લાગે છે. પણ ઝડપનો અંત હોય છે, ધ્યેય નિરર્થક બને છે અને ક્ષુધિત હૃદય ખોરાક માટે આક્રંદ કરે છે, અંતે તપતા સૂરજમાં અનાજ લણતા દીન ખેડૂત પાસે આવવું પડે છે. ”

યુરોપ કરતાં પૂર્વ કેવું ચડિયાતું છે તે ટાગોરની ઉપરની વાતમાં દર્શાય છે. આ પછી તેઓ પશ્ચિમમાં રાષ્ટ્રવાદના વક્તવ્યમાં જે કહે છે; તે તેમના શબ્દોમાં : “રાષ્ટ્રનું શાસન અંગ્રેજ શાસન કે અન્ય કોઈ પ્રજાનું શાસન નથી, એ વ્યવહારું વિજ્ઞાન છે અને આથી તેનો ઉપયોગ જ્યાં પણ થાય ત્યાં તેના નિયમો મહદંશે સરખા રહે છે. આ એક દ્રવયંત્ર જેવું છે, તેનું દબાણ નિરપેક્ષ હોવાના કારણે અસરકારક છે. જુદાં યંત્રોમાં શક્તિની માત્રા જુદી હોઈ શકે. હાથથી ચાલતાં કેટલાંક યંત્રોમાં દબાણમાં થોડી લવચિકતા પણ હોય. પરંતુ, સત્વ અને કાર્યપદ્ધતિમાં આ તફાવત નહિવત્ છે. અમારા ઉપર શાસન કરતી સરકાર ફ્રેન્ચ, વલંદા કે પોર્ટુગીઝ લોકોની પણ હોઈ શકત, પણ તેનાં મૂળ તત્ત્વો તો આજે છે તે જ રહ્યાં હોત. કદાચ, કોઈ, કિસ્સામાં સંગઠન આટલી હદે સર્વવ્યાપી અને સમર્થ ન હોત અને જેથી તેણે નોતરેલા વિનાશમાં ક્યાંક માનવહૃદય બચી રહ્યું હોત અને તે અમારા ધબકતા હૃદયના સાદ કદાચ સાંભળી શકત.”

રાષ્ટ્રવાદનું માળખું કેવી રીતે જોખમી છે તે પણ ટાગોર કહે છે; વક્તવ્યમાં તેની નોંધ લઈને કહે છે : “હકીકત તો એ છે કે સંઘર્ષ અને આક્રમણનું તત્ત્વ પાશ્ચાત્ય રાષ્ટ્રવાદના મૂળમાં તથા હાર્દમાં છે; તેના પાયા સામાજિક સહકારની ભાવનામાં નથી. પશ્ચિમે સત્તાનું સર્વાંગ સંપૂર્ણ માળખું વિકસાવ્યું છે, આધ્યાત્મિક આદર્શનું નહીં. તે શિકારી પશુનાં ટોળાં જેવું છે, તેને શિકાર કર્યે જ જંપ વળે. પોતાના શિકાર ક્ષેત્રને હરિયાળા ખેતરમાં બદલાતું જોવાનું જોમ તેનામાં નથી. હકીકત તો એ છે કે, આ રાષ્ટ્રો પોતપોતાના શિકારી સંકજામાં સપડાયેલા લોકોની સંખ્યા વધારવા અને પોતાની મૃગયા માટે આરક્ષિત રાખેલા જંગલોનો વિસ્તાર કરવા આપસમાં સંઘર્ષ કરી રહ્યા છે. આથી જે પ્રજા રાષ્ટ્રમાં સંગઠિત થઈ નથી તેવી પ્રજાઓમાં પાશ્ચાત્ય સંસ્કૃતિના પ્રવાહ રોકવા માટે પાશ્ચાત્ય રાષ્ટ્ર બંધારાનું કામ કરે છે. કારણ, આ સભ્યતા સત્તાની સંસ્કૃતિ છે અને આથી તેમાં ઇજારાશાહી છે, જે લોકોને શોષણ માટે નિર્ધારીત કરાયા છે તેમના માટે સત્તાના સ્રોતને ખુલ્લો મૂકવા માટે આ રાષ્ટ્રો સ્વાભાવિકપણે રાજી નથી.”

રવીન્દ્રનાથ ટાગોરને મહદંશે કવિની જ ઓળખ જ સર્વવ્યાપી છે, પણ અહીંયા તેઓ રાષ્ટ્રવાદની જે પૂરી વાત રજૂ કરી છે, તે આજના સમયમાં બંધબેસતી લાગે છે. ટોળાં, શિકારસ સંખ્યા વધારવી જેવા શબ્દોને આજે આસપાસના શાસનમાં જોઈ શકાય છે. આગળ તેઓ લખે છે : “તમો જોઈ શકતાં નથી કે રાષ્ટ્રની હયાતીની શરૂઆતથી જ તેના ભયથી ગ્રસ્ત પ્રજાઓનાં ગાત્રો ઢીલાં પડી ગયાં છે? જ્યાં પણ અંધારો ખૂણો હોય ત્યાં તેને ગુપ્ત દુષ્ટતાની આશંકા રહે છે, અને દૃષ્ટિવિહોણી વ્યક્તિઓ પોતાની પીઠ પાછળ શું ચાલી રહ્યું છે તે વિશે સતત સાશંક રહે છે. દરેક પગચાપ, આસપાસનો એક એક સળવળાટ ભયની કંપારી ફેલાવે છે. માનવ સ્વભાવમાં જે કાંઈ નીચ છે તેનો જનક આ ભય છે. તે આપણને અમાનવીય તત્ત્વોની હાજરી વિશે ખુલ્લેઆમ લજ્જાહીન અને ધૃષ્ટ બનાવે છે. સફેદ જૂઠાણાં આત્મશ્લાઘાનું કારણ બને છે. ગંભીર પ્રતિજ્ઞા ફારસ બને છે, કારણ કે તેનું ગાંભીર્ય હાસ્યાસ્પદ છે. સત્તા અને ઐશ્વર્યની નિશાન-પતાકાઓ, સ્તુતિગાનો, દેવળમાં ઈશ્વરદ્રોહી પ્રાર્થનાઓ અને રાષ્ટ્રભક્તિના બણગાં ફૂંકતું સાહિત્ય આ સર્વ એ તથ્ય છુપાવી ન શકે કે રાષ્ટ્ર, ખુદ રાષ્ટ્ર માટે સૌથી મોટું અનિષ્ટ છે; તેણે રાષ્ટ્ર સામે તકેદારી રાખવાની છે અને દુનિયામાં તેના સહોદરનો જન્મ નવા વિનાશના ભયથી મનને ગ્રસ્ત કરે છે. રાષ્ટ્રની એકમાત્ર ઇચ્છા બાકીના વિશ્વની નબળાઈને કચડવાની છે. અંતે સ્વાદિષ્ટ અને પોષકવ્યંજન બને તે કારણે કેટલાક પરોપજીવી જંતુઓને તેમના લગભગ મૃતપ્રાય શિકારના શરીરમાં ઉછેરવામાં આવે છે.”

સત્તાની આગેકૂચમાં જ્યારે કોઈ ઝડપથી આગળ વધે છે ત્યારે તેનું પરિણામ શું આવી શકે તે પ્રત્યે પણ ટાગોર નિર્દેશ કરે છે. તેઓ કહે છે : “સત્તાની આગેકૂચ ઉત્તરોત્તર ઝડપી બને છે. તે માણસથી વિખૂટી હોવાના કારણે સમગ્ર માનવજાતને પાછળ છોડી દે છે. નૈતિક માનવ પાછળ રહે છે કારણ તેનો નાતો સમગ્ર વાસ્તવિકતા સાથે હોય છે કેવળ પદાર્થોના નિરપેક્ષ અને અમૂર્ત સિદ્ધાંત સાથે નહીં.

આથી જેની માનસિક અને ભૌતિક તાકાત નૈતિક શક્તિ કરતાં ઘણી વધી ગઈ છે તેવો માણસ, જેની ડોક એકાએક તેના ધડથી અનેક ગાઉ આગળ વધી ગઈ છે તેવા અષ્ટાવક્ર જિરાફ જેવો છે તેના માટે સામાન્ય વ્યવહાર દુષ્કર બન્યો છે. આ લાલચું માથું અને તેના અણિયાળા દાંત દુનિયામાં ટોચના, કુમળાં પાનનો આહાર કરે છે પણ તેનું પોષકતત્ત્વ પાચક અવયવોને ઘણું મોડું પહોંચે છે આથી તેના હૃદયમાં રુધિરનો અભાવ વરતાય છે.”

આપણી આસપાસ અષ્ટાવક્ર જિરાફ ન વિકસે તે જવાબદારી જાગ્રત નાગરિકોની છે.

e.mail : kirankapure@gmail.com

પ્રગટ :  “ગુજરાતમિત્ર”, 28 માર્ચ 2021