ભઠ્ઠી દિવસ રાત સળગતી
એટલે
ઋતુઓ બારોબાર જ નીકળી જતી
ક્યારેક અંદર ડોકિયું કરતી તો
તમારા ખુલ્લાં શરીરેથી
તો રેલા જ ઊતરતા રહેતા
ખબર ન પડતી કે 
મૂસમાં સોનું પીગળે છે કે જાત?
સોનું ટીપતા તમારા હાથ
કોઈ વાર અમને પણ ટીપી નાખતા
પછી મોડી રાતના
થાકીને પથારીમાં પડતા
તો લાગતું કે
ઢાળકી હાંફતી પડી છે
સોનું તો કાળું ન પડે
પણ તમે કોલસાની હરીફાઈમાં હતા
તમારો હાથ કોઈ વાર 
માથે કાળી ટોપી ચડાવતો
ત્યારે લાગતું કે
અધૂરો પોસ્ટકાર્ડ આવ્યો છે
એ ઓટલેથી જ ફાડી નંખાતો 
ને એક સગું ઓછું થઈ જતું
પછી આંખો લૂંછતાં લૂંછતાં
આખું ઘર નહાઈ લેતું
રડવા પર પાણી રેડતાં રેડતાં
પાણી ખૂટી જતું પણ આંસુ …
કોઈ વાર અમારી આંગળી પકડીને અમને
બજારે લઈ જતા
ને આવતી વખતે
નાના નાના તહેવારો ખરીદી લાવતા
આજે હું મારા બાળકને લઈને
બજારે જાઉં છું
તો બાળકની આંગળી 
મારો હાથ વળોટીને
તમારી આંગળી પકડી લે છે
જો કે, મને તમારી આંગળીઓ નથી પકડાતી
કારણ મારી આંગળીઓ કેવી રીતે ભૂલે કે
એણે જ તો તમને
ભઠ્ઠીમાં મૂક્યા હતા
જેમ તમે મૂકતા હતા
સોનું ભઠ્ઠીમાં …

000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

મિ. સુશીલ શર્મા, તમે આજે ત્રીસ વર્ષ પછી તમારી કર્મભૂમિ – વતન, અમદાવાદ તરફ આવો છો. તમે રાયપુરથી ફ્લાઇટમાં અમદાવાદ આવવા નીકળો છો. ૩૦ વર્ષ પહેલાં ધંધો રોજગાર, ઘરસંસાર, બાળગોપાલ, કુટુંબ કબીલા તેમ જ સામાજિક જિંદગીને સંકેલીને ગાંધી વિચારના અહિંસાના પર્વને વધુ વેગવાન બનાવવા, રાયપુર પહોંચો છો. જ્યાં છતીસગઢ એરિયામાં નક્સલવાદ પૂરેપૂરો ફાલીફૂલીને વિકસ્યો છે. જે ભારત જેવા શાંતિપ્રિય દેશ માટે ખતરનાક સાબિત થઇ ચૂક્યો છે, અને આ નક્સલવાદના હિસાબે અનેક નિર્દોષ લોકોનાં જીવન બરબાદ થઇ ગયાં છે. ભારતની કરોડરજ્જુને લગભગ અશાંત પરિસ્થિતિમાં મૂકી દેતા નક્સલવાદ ભારત જેવા લોકશાહી દેશ માટે એક સળગતો મોટો પ્રશ્ર્ન થઇ ચૂક્યો છે. તેવા સંજોગોમાં તમે, પ્રખર સામ્યવાદી વિચાર ધરાવતા હોવાના નાતે, સામાજિક સમાનતા અને માનવીય જીવન પ્રબળ કેમ બને તેની સતત ચિંતામાં હો છો. નક્ષલવાદનો જન્મ અન્યાયમાંથી થયો છે. જાગીરદારી પ્રથાથી થતો અન્યાય સામાન્ય ખેડૂત ખેતકામદારને બહેાલ બનાવી દેતા, તેનો જન્મ વર્ષો પહેલાં થયો અને હિંસાથી ક્રાંતિ કરવાના અલ્ટ્રાલેફ્ટના વિચારો ચારુ મજમુદાર કનુ સન્યાલ જેવા અનેક લોકોએ સમાનતા લાવવાના અને ખેતમજૂરને શોષણવિહીન કરવાનાં સ્વપ્ન સાથે નક્ષલવાદના પગરવ થયા અને આખા દેશમાં આ નક્ષલવાદ ફાલી ફૂલીને વિકસ્યો જેમાં છત્તીસગઢમાં બસ્તર એરિયામાં આ નક્ષલવાદ વધુ ઉગ્ર બન્યો અને અનેક નિર્દોષ લોકો મોતનાં મુખમાં ધકેલાયા અને આખી સમાજવ્યવસ્થા છિન્નભિન્ન કરી નાખી.

આ રોગ આખા દેશ માટે ખતરનાક નીવડ્યો. તમે ૩૦ વર્ષ પહેલાં આ નક્ષલવાદને કેમ ડામી શકાય અને અનેક આદિવાસી ભાઇઓને નક્ષલવાદમાંથી મુક્ત કરી તેમને મેઇન સ્ટ્રીમમાં સામાન્ય પ્રવાહમાં લાવી ગેરમાર્ગે દોરાયેલા અસંખ્ય નવયુવાનોને હથિયાર હેઠા મૂકી નવજીવન કેવી રીતે મળે તેના વિચાર સાથે રાયપુર આવી નક્ષલાદને ડામવાના સક્રિય પ્રયાસમાં લાગી ગયા. વિકાસના નામે આદિવાસી ભાઇબહેનોને માનવીય અભિગમવાળું જીવન ન મળતાં આ એરિયામાં પાવર પ્લાન્ટ, બંધ વગેરે બંધાતા મૂડીપતિઓનો વિકાસ થયો છે, મૂળ આદિવાસી ભાઇબહેનો મુખ્ય પ્રવાહથી અલગ છે, અને એટલે જ તેમને થતાં અન્યાયની સામે વિસ્ફોટ આદિ ઉલ્કાપાત રચાતા સશસ્ત્ર ક્રાંતિ સાથે માઓવાદીના વિચારો સાથે નક્ષલવાદ તરફ આકર્ષાયા આ ઇતિહાસ, અને વર્તમનાકાળથી મિ. સુશીલ શર્મા તમે પૂરેપૂરા વાકેફ હોવાથી રાયપુર જઇ બસ્તર એરિયાની મુલાકાત લઇ ભોગ બનેલા આદિવાસી વિસ્તારની મુલાકાત લઇ આપ આદિવાસી ભાઇઓ બહેનોને મેઇન સ્ટ્રીમમાં કેમ લાવવા તેના વિચાર સાથે નોન વાયોલેન્સ – અહિંસાના ગાંધી વિચાર સાથે આશ્રમશાળા સ્થાપવાનું બીડુ ઝડપ્યું અને આજે અનેક આશ્રમ શાળાઓ બસ્તર એરિયામાં સ્થાપી આદિવાસી ભાઇઓ બહેનો યુવાનોને રોજગાર પૂરો પાડી, સ્વાવલંબી બનાવી નક્ષલવાદમાં ગેરમાર્ગે ગયેલા અસંખ્ય લોકોને નવજીવન આપી તેમને સામાન્ય પ્રવાહમાં લાવી એક મોટું કામ કર્યું, સુશીલ શર્મા, તમે આ બસ્તર એરિયામાં છોટે ગાંધીના નામે નામના મેળવી શક્યા.

આજે ત્રીસ વર્ષ પછી તમે રાયપુરથી અમદાવાદમાં આવતી ફ્લાઇટમાં તમારા ભૂતકાળ તરફ યાદોનાં ટોળાંમાં ખોવાઇ જાવ છો. મિ. સુશીલ શર્મા, ધંધો રોજગાર, કુટુંબ કબીલા, સંસાર ત્યાગ તમારી ધર્મપત્ની મિત્રો, બધાને છોડીને આજે ત્રીસ વર્ષ પછી અમદાવાદ તરફ પ્રયાણ કરો છો ત્યારે, અમદાવાદમાં તમારા જૂના મિત્રો સુવિચાર ધરાવનારા પ્રગતિશીલ લેખક સંઘના નામે તમને અમદાવાદ વક્તવ્ય આપવા બોલાવે છે. "નક્ષલવાદની આસપાસ અને તેને ડામવાના ઉપાયો" પર તમારું વક્તવ્ય રાખ્યું છે અને આજે ત્રીસ વર્ષ પછી અમદાવાદ એરપોર્ટ પર પહોંચતાં તમને જૂના મિત્રો, સહાધ્યાયીઓ અને સમાન વિચારશરણીવાળા લેખકો વગેરે મળે છે અને મિ. સુશીલ શર્મા આ પળ તમારા માટે યાદગાર બની જાય છે. તમે તમારા હૃદયમાં અનેક યાદગીરીના બનાવો નજર સમક્ષ આવતાં, સુશીલ શાર્મ તમે આહ્લાદક ક્ષણ માણો છો.

બીજે દિવસે અમદાવાદના ટાઉન હોલમાં પ્રગતિશીલ લેખક સંઘના સેક્રેટરી શાશ્વત વસાવડા તમારો પરિચય એક જૂના સામ્યવાદી વિચારક તરીકે કરાવી તમને વક્તવ્ય આપવા નિમંત્રે છે.

તમે સાવ સાદા ડ્રેસમાં કૂર્તા પાયજામામાં વધેલી દાઢી સાથે વક્તવ્ય દેવા ઊભા થાવ છો. તમે ઉદ્‌બોધન કરો છો.

ભાઇઓ અને બહેનો, આજે ત્રીસ વર્ષ પછી અમદાવાદમાં આવતા હું આનંદથી ઝુમી ઊઠ્યો છું. મારો ભૂતકાળ, મારા વિચારો સામ્યવાદી વિચારધારા સાથે સંકળાયેલા છે. મેં સૌ પ્રથમ ટ્રોટસ્કી, લેનિન અને માર્કસને વાંચ્યા છે. માર્કસ આજે પણ આખે આખા મને સમજાયા નથી, પણ સામ્યવાદી વિચારસરણીમાં હું ગળાડૂબ હોવા છતાં, શોષણવિહીન સમાજ રચનાના મંતવ્ય સાથે, સમાનતા બંધુત્વના વિચાર સાથે, હું ભૂતકાળમાં અને આજે પણ કટિબદ્ધ છું, તેમ છતાં આજે હું કબૂલ કરું છું કે હું ગાંધીવિચાર સાથે જોડાયેલ ત્યારથી હિંસા વગરની સમાજવ્યવસ્થા સ્થાપવાના મારા વિચાર સાથે ગાંધીજીના પોતાના વિચાર સાથે અડીખમ અને નીતિવિષયક જીવનશૈલીથી પ્રભાવિત થયો છું, અને મારા અનુભવે ગાંધી મને સુપેરે દેખાયા હતા તેમ જ નક્ષલવાદની સશસ્ત્ર ક્રાંતિવાળી વાતને હું અનુમોદન આપતો બંધ થયો અને નક્ષલવાદ ભલે અન્યાયમાંથી જન્મ્યો, પણ તે વિચાર સાથે માઓવાદી ચળવળ સાથે આ દેશમાં સશસ્ત્ર ક્રાંતિથી લોકશાહીની વ્યવસ્થાને તોડી ફોડીને સામાન્ય જીવન બક્ષવાનો વિચાર ગેરમાર્ગે દોરે છે. તેવું મને સમજાતા નક્ષલવાદને ડામીને અસંખ્ય આદિવાસી ભાઇઓ બહેનોને મેઇન સ્ટ્રીમાં લાવીને સ્વાવલંબી બનાવવાનું મેં ત્રીસ વર્ષ પહેલાં બીડું ઝડપ્યું અને આ વિચાર સાથે છત્તીસગઢમાં મે શરૂઆતમાં ૧૦થી ૧૫ આશ્રમ શાળાઓ સ્થાપી જે આજે અનેકની સંખ્યામાં છે અને આ આશ્રમશાળાઓ સ્થાપી ત્યાંના યુવાનોની મદદથી સ્થાપ્યા અને અસંખ્ય આદિવાસી ભાઇઓને બહેનોને હથિયાર હેઠા મૂકી મુખ્ય પ્રવાહમાં લાવી ધંધો રોજગાર અપાવી ઉત્તમ માનવીય જીવન આપવામાં મદદ કરી.

આ સરકાર કે કોઇ પણ સરકાર નક્ષલવાદને કોઇ દિવસ ડામી નહીં શકે કારણ કે સરકારનો નક્ષલવાદને ડામવા માટેનો રસ્તો હિંસા, અન્યાય, ધમકી, ડર પેદા કરી આદિવાસીઓને ઉઘાડે છોગે મોતના હવાલે કરવાનું કામ કરે છે. મારા મતે નક્ષલવાદને ડામવા માટે સહાનુભૂતિ સાથેનો વર્તાવ કરી તેમને થતાં અન્યાય દૂર કરી તેમને સ્વાવલંબી બનાવવા જરૂરી છે, જે મેં ખૂબ જ ગંભીરતાથી પ્રયાસ કર્યો. આશ્રમ શાળામાં દૂધની ડેરી, ગૌશાળા, હસ્તકલા ઉદ્યોગ, સીવણકામ કરવાના સંચા, સ્કૂલો, બાળકોને આરોગ્યની સેવા આ બધુ કરવામાં આવે તો ગેરમાર્ગે ગયેલા સશસ્ત્ર-ક્રાંતિના હિમાયતી અનેક યુવાનોને આપણે મુખ્ય પ્રવાહમાં ભેળવી શકીએ. આ મારો ગાંધી વિચાર સાથેનો નમ્ર પ્રયાસ છે. અને આ પ્રયાસ સાથે અનેક આદિવાસી ભાઇઓ બહેનો, યુવાનોને સ્વાવલંબી બનાવી ઉત્તમ માનવીય જીવન બક્ષવાનો મારો નમ્ર પ્રયાસ છે. મારા જેવા ગાંધી વિચારકોએ આ પ્રયાસ કરી આ નક્ષલવાદને ડામવાના ભગીરથ કાર્યક્રમમાં જોડાવું જોઇએ. હું ત્રીસ વર્ષ પહેલાં મારા કુટુંબને, બાળગોપાલ, સગાંવ્હાલાં, મિત્રો, બાળકો બધાને છોડીને એક નવા કાર્યક્રમ સાથે છત્તીસગઢમાં સ્થાયી થયો અને આજે આ વિસ્તારમાં નક્ષલવાદને હું થોડા ઘણા અંશે ડામવામાં સફળ થયો. આમ, નક્ષલવાદનો જન્મ ભલે અન્યાયથી થયો છે, પણ તેને સશસ્ત્ર ક્રાંતિના વિચાર સાથે આવકારવાની જરૂર નથી તેને ડામવા ભારતના દરેક સમજુ વિચારકે સહાનુભૂતિ સહૃદયથી વર્તાવથી આદિવાસી ભાઇઓ જે અત્યાચાર, અન્યાયના ભોગ બનેલા છે તેમને ફરી પાછા મુખ્ય પ્રવાહમાં સ્થાપી તેમને માનવીય અભિગમવાળું જીવન આપવાનું ભગીરથ કામ કરવું જોઇએ, તેમ કહી વિરમું છું.

તાળીઓના ગડગડાટ સાથે તમારા વક્તવ્યને ખૂબ જ આવકાર મળે છે.

મિ. સુશીલ શર્મા, તમારી સાદગીપૂર્વકની જિંદગીથી લોકો ખરેખર પ્રભાવિત થાય છે અને તમને મળવા આવનારા અસંખ્ય જૂના મિત્રો, મળીને ખુશ થાય છે. એ જ રીતે તમને મળવા તમારા બન્ને દીકરાઓ, તમારી બન્ને પુત્રવધૂઓ, તમારી સહધર્મચારિણી સરિતાદેવી, તમારા ભાઇ શૈલેષ શર્મા અનેક લોકો મળે છે.

તમારા બન્ને દીકરાઓ તમારી પાસે આવે છે, તમને ઘરે લઇ જવા માટ કહે છે, તમારી સહધર્મચારિણી સરિતાદેવી તમને મળે છે, તમારા બન્ને દીકરાઓ પુત્રવધૂઓ આખુ કુટુંબ બન્ને દીકરાઓ તેના ઘરે તમને લઇ જાય છે. આખુ કુટુંબ સાથે જમે છે, બન્ને દીકરાઓ અને આખું કુટુંબ ત્રીસ વર્ષ પછી તમને મળ્યાનો આનંદ મેળવે છે, અને તમને કહે છે કે પપ્પા, હવે તમે પાછા આવી જાવ અને આ સરસ મજાના બંગલામાં છેલ્લી જિંદગી અમારા મમ્મી સાથે ગાળો. મેં સ્પષ્ટ કહ્યું કે બધાં કુટુંબીજનો, હું મારું કામ અધૂરું છોડીને ન આવી શકું. હજું મારી યાત્રા લાંબી છે. અને આજે ૭૮ વર્ષે પણ હું થાક્યો નથી, અને એટલે મારે તો એ જ મારો આદિવાસી બસ્તર વિસ્તાર અને તમે બધા સુખી છો. સંપીને રહો છો. બધા પ્રપૌત્ર અને પ્રપૌત્રી ભણવામાં અવ્વલ નંબર છે અને તમે મારા આપેલા સંસ્કારવાળું જ જીવન જીવો છો. તમારામાં તમારી પાસે અખૂટ પૈસા હોવાનું અભિમાન નથી. તે મારા માટે મહત્તમ સુખ છે. એમ કહી સરિતાદેવી, તમારા ધર્મપત્નીને ૧૦ મિનિટ માટે એકલા મળી, તેને સ્નેહનું ચુંબન કરી, તું સુખી છે, બન્ને દિ=દીકરાઓ પુત્રવધૂઓ બધાં સારી રીતે તને સાચવે છે. એટલે મારી ગેરહાજરી તને સાલશે નહીં આમ જ જીવનયાત્રા પૂરી કર, એમ કહી તમે બન્ને દીકારાને એરપોર્ટ પર મૂકી જવાનું સૂચન કરો છો અને તમે અમદાવાદ એરપોર્ટ પરથી રાયપુર પાછા જવાની ફ્લાઇટ પકડી, તમારા મૂળ કાર્યક્રમ નક્ષલવાદને મુખ્ય પ્રવાહમાં ભેળવવાના ભગીરથ કાર્યમાં પાછા રાયપુર તરફ પ્રયાણ કરો છો.

મિ. સુશીલ શર્મા, સલામ તમારી ઝીંદાદિલીવાળી જિંદગીને સલામ. મિ. સુશીલ શર્મા, તમારી ગાંધી વિચારને મુબારક અહિંસાવાળી વિચારસરણીને સલામ સલામ તમારા કુટુંબીજનો બન્ને દીકરાઓ, પુત્રવધૂઓ, પ્રપોત્રો અને ભાઇઓને કે જેણે ત્રીસ વર્ષ સુધી તમારી ગેરહાજરીમાં તમારા સહધર્મચરિણી સરિતાદેવીને સાચવવાનું તેને સરસ રીતે જીવન જીવવાનું જીવન બક્ષવા બદલ સલામ, અને છેલ્લે લાખ લાખ સલામ સરિતાદેવીને કે જેણે ત્રીસ વરસના પતિ વિયોગને પચાવી સુખમય સામાન્ય જીવન જીવવાનું હસ્તે મોઢે જીવન જીવવાના ભગીરથ કાર્યને સલામ – મિ. સુશીલ શર્મા તમારા ગાંધી વિચારને લાખ લાખ સલામ.

e.mail : koza7024@gmail.com

મુંબઈનું મેઘદૂત, ઓગણીસમી સદીના અંગ્રેજોની કલમે 

વરસાદને માણવાના આ દિવસો છે. પારકાંને પોતીકાં બનાવવાના દિવસો છે. પોતીકાંની વધુ નિકટ જવાના આ દિવસો છે. નિકટનાં નજીક ન હોય તો મેઘદૂતનો પ્રેમ-સંદેશ મોકલવાના દિવસો છે. પણ દુનિયામાં બધે પડતો વરસાદ એક સરખો નથી. બ્રિટન, યુરપના ઘણા દેશોમાં ચોમાસા જેવી ઋતુ જ નથી. ત્યાં બારે માસ ગમે ત્યારે વરસાદ પડે છે. ‘આવે આવે ને જાય રે મેહુલિયો’ એવો. આથી જ બારે માસ પડતા વરસાદથી અકળાયેલું બાળક ગાય છે : Rain, rain go away. જ્યારે આપણા દેશમાં આઠ આઠ મહિના રાહ જોયા પછી વરસાદ આવે તો આવે. એટલે અહીંનું બાળક ગાય છે : ‘આવ રે વરસાદ.’ કેટલાક અંગ્રેજ લેખકોએ મુંબઈના વરસાદ વિષે ૧૯મી સદીમાં જે લખ્યું તેમાંથી આજે અહીં થોડાં અમી છાંટણાં.

એમ.ડી.ની ડિગ્રી ધરાવતા હેન્રી મોઝીસ વ્યવસાયે ડોક્ટર હતા અને હિન્દુસ્તાનની મુસાફરી પછી તેમણે આ પુસ્તકમાંના લેખો લખ્યા હતા જે પહેલાં મિસિસ મિલ્નરે ‘ધ ઇંગ્લિશ વુમન્સ મેગેઝીન’માં પ્રગટ કર્યા હતા. આથી લેખકે પુસ્તક તેમને અર્પણ કર્યું છે. આ લેખક વિષે વધુ માહિતી મેળવી શકાઈ નથી.

*

મુંબઈના દરિયા પર ઘેરાયેલાં  વાદળાં – ‘સ્કેચિસ ઓફ ઇન્ડિયા’ પુસ્તકમાંથી

ઘણી રાહ જોયા પછી છેવટે એ દિવસ આવ્યો જ્યારે આભના આગળા ખૂલી ગયા, અને માણસો, જનાવર, અને વનસ્પતિની આતુરતાનો અંત આવ્યો. બપોર પડતાં સુધીમાં નૈરુત્ય દિશામાં કાળાં વાદળાંએ દેખા દીધી, અને જોતજોતામાં તો આખા આકાશમાં છવાઈ ગયાં. અજવાળું ભૂખરું થઈ ગયું, ગરમી ઘટી ગઈ. કોણ જાણે ક્યાંથી શીતલ પવન વાવા લાગ્યો. સમુદ્ર એકાએક આકુળ-વ્યાકુળ થઈ ગયો. એક બાજુથી પવનની થપાટો, અને બીજી બાજુ કિનારા પરના પથરા પર મોજાંની થપાટો. દૂરના ડુંગરાઓ પર થતી ગડગડાટી અહીં સુધી સંભળાતી હતી. વીજળીના ઝબકારા ક્ષણાર્ધ માટે બધું અજવાળતા હતા. નાળિયેરી પરનાં સૂકાં પાન એક્બીજાં સાથે અથડાઈને જાણે કે ખંજરી બજાવી રહ્યાં હતાં. કુદરતનાં તત્ત્વો એકબીજા સામે યુદ્ધે ચડ્યાં હતાં.

વરસાદનાં મોટાં મોટાં ટીપાં વરસવા લાગ્યાં. એ જમીન પર પડે ત્યારે ધૂળનાં નાનાં નાનાં ટીપાં ઊછળકૂદ કરવા લાગ્યાં. જોતજોતામાં તો વરસાદનું જોર વધ્યું, અને અહીં, તહીં બધે, બધું જ જળબંબાકાર થઈ ગયું. ખેતરમાં કામ કરતો ખેડૂત તેની માટીની મઢુલીમાં ભરાઈ ગયો અને ધીમા સાદે રામરક્ષાકવચ ગણગણવા લાગ્યો. તો મુંબઈ શહેરના કોટ વિસ્તારમાંની ઊંચી ઈમારતો દરેક ગડગડાટ સાથે ધ્રૂજવા લાગી. દરેક મકાનના છાપરા પરથી પાણીનો ધોધ પડવા લાગ્યો. અને ઘણાં મકાનોનાં છાપરાં પરથી પડતાં પાણીએ રસ્તાઓને નદીમાં પલટી નાખ્યા. આપણે અંગ્રેજોએ આપણા દેશમાં આવો વરસાદ ક્યારે ય જોયો નથી. આપણે તો લગભગ બારે માસની ઝરમરથી ટેવાયેલા છીએ. એટલે અહીંનું ચોમાસું પહેલી વાર જોતી વખતે ઘણા અંગ્રેજો તો એમ જ માને છે કે હવે આ પૃથ્વી રસાતાળ જવાની છે.

હેન્રી મોઝિસ, સ્કેચિસ ઓફ ઇન્ડિયા, (૧૮૫૦)માંથી 

મુંબઈનો વરસાદ – વોટર કલર

એમનું આખું નામ જ્યોર્જ ક્રિસ્ટોફર મોલ્સવર્થ બર્ડવૂડ. ૧૮૩૨માં જન્મ, ૧૯૧૭માં અવસાન. કારકિર્દી દરમ્યાન અનેક બંદરનાં પાણી પીધેલાં. ડોક્ટર થઈને ૧૮૫૪માં બોમ્બે મેડિકલ સર્વિસમાં જોડાયા. ગ્રાન્ટ મેડિકલ કોલેજમાં પ્રોફેસર બન્યા. પછી યુનિવર્સિટી ઓફ બોમ્બેના રજિસ્ટ્રાર. ૧૮૫૮માં મુંબઈના પહેલવહેલા મ્યુઝિયમના પહેલા ક્યુરેટર બન્યા. (આજે આ મ્યુઝિયમ ભાઉ દાજી લાડ મ્યુઝિયમ તરીકે ઓળખાય છે.) મુંબઈના શેરીફ બન્યા. પણ પછી નબળી તબિયતને કારણે ૧૮૬૮માં ઇંગ્લંડ જઈ સ્થાયી થયા.

*

મુંબઈથી ખંડાળા સુધીના આખા વિસ્તાર પર સ્વચ્છ, શાંત અજવાળું પથરાઈ ગયું હતું. એકેએક ગામડું, તેની એકેએક ઝૂંપડી, દરેક રસ્તો અને દરેક કેડી, અરે, ચોક આગળ આવેલી નદી પરનો પુલ સુધ્ધાં એકદમ સાફસૂથરાં, સ્પષ્ટ દેખાતાં હતાં. વૃક્ષો પર કોઈએ લીલા રંગની જાદુઈ પીંછી ફેરવી દીધી હોય તેમ લાગતું હતું. આછા, પણ સ્પષ્ટ પ્રકાશમાં દરેકે દરેક ઝરણું જાણે પાણીનું નહિ પણ પ્રવાહી રજતનું હોય એમ લાગતું હતું. પનવેલ અને નાગોઠાણા નદીઓ તો અરીસાની જેમ ચમકતી હતી, અને દરિયા પર જે વધતા-ઓછા પ્રકાશના શેરડા પડતા હતા તેને કારણે જાણે કુદરત કોઈ મહાકાય પિયાનો વગાડી રહી હોય એવું લાગતું હતું.

લગભગ પાંચેક વાગ્યે વાવાઝોડાની સવારી વાજતેગાજતે આવી પહોંચી. કડાકાભડાકા, વીજળીના ચમકારા. લગભગ એક કલાક સુધી આ ચાલુ રહ્યું. ક્યારેક તો લાગતું હતું કે આ તોફાન ડુંગરોને ઉખેડીને અધ્ધર હવામાં ફંગોળી તો નહિ દે ને! મુંબઈના દરિયા પર પશ્ચિમ આકાશમાં આછું, સોનેરી અજવાળું પથરાઈ ગયું. પછી ધીમે ધીમે ચંદ્રોદય થયો. અને ધરતીથી આકાશ સુધીનો એક રૂપેરી પુલ બંધાઈ ગયો. પણ પછી બીજે દિવસે સાવ શાંતિ, જાણે કશું બન્યું જ નહોતું! પણ ત્રીજે દિવસે ફરી વાદળાં ઊભરાવા લાગ્યાં. બપોરે બે વાગતા સુધીમાં તો આખું આકાશ કાળુંધબ્બ! બિહામણું! અને ચાર વાગ્યે મોસમનો પહેલો વરસાદ.

સર જ્યોર્જ બર્ડવૂડ, ‘લંડન ટાઈમ્સ’, જાન્યુઆરી ૧૮૮૦માંથી

સર થોમસ અર્સકીન પેરીનો જન્મ ૧૮૦૬માં, અવસાન ૧૮૮૨. વ્યવસાયે વકીલ. મુંબઈ ઈલાકાની ‘સુપ્રીમ કોર્ટ’ના ન્યાયાધીશ. પછીથી એ જ કોર્ટના ચીફ જસ્ટિસ (૧૮૪૭-૧૮૫૨). ઇન્ડિયન બોર્ડ ઓફ એજ્યુકેશનના દસ વરસ સુધી પ્રમુખ. ૧૮૫૪થી ૧૮૫૯ સુધી બ્રિટિશ પાર્લમેન્ટના સભ્ય. ૧૮૫૯થી ૧૮૮૨ સુધી કાઉન્સિલ ઓફ ઇન્ડિયાના સભ્ય. પ્રિવી કાઉન્સિલના સભ્ય નિમાયા, પણ માંદગીને લીધે શપથ ન લઈ શક્યા.

*

ચોમાસાનું આગમન એ હવામાન શાસ્ત્રની દૃષ્ટિએ પશ્ચિમ હિન્દુસ્તાનમાં એક મોટી ઘટના બની રહે છે. મે મહિનાને અંતે મુંબઈમાં સૂરજ બરાબર માથે તપતો હોય છે. અત્યાર સુધી વહેતો રહ્યો હતો એ દરિયાઈ પવન થંભી જાય છે. વાતાવરણમાં ગૂંગળામણ. છેલ્લા આઠ મહિનાથી વરસાદની એકાદ ઝડી પણ વરસી નથી, એટલે ધરતી છે સાવ ઉજ્જડ, વેરાન, ભેંકાર. દરિયા કિનારા પરની નાળિયેરીનાં પાંદડાં પણ જાણે બેભાન હોય તેમ ઝૂકી ગયાં છે. રોજ સાંજ પડ્યે દક્ષિણ દિશામાંથી આવીને વાદળાંના ઢગલેઢગલા આકાશને ભરી દે છે. સૂર્યાસ્ત વખતે એ બધાં જાતજાતના રંગોમાં જાણે કે ધોવાઈ જાય છે. થોડા દિવસ પછી આવી પહોંચે છે કાળાં ડિબ્બાણ વાદળાંનાં ઝુંડનાં ઝુંડ. આકાશની દિવાલ પર વીજળીના ઝબકારા કોઈ અજાણી લિપિમાં કોઈક સંદેશ લખી રહ્યા છે. દિવાલો પર જાહેર ખબર ચિતરનારા છોકરાઓની જેમ વાદળાં ડુંગરોના એક શિખર પરથી બીજા શિખર પર દોડાદોડી કરી રહ્યાં છે. પણ રાત સુધીમાં તો બધું શાંત. આકાશમાં ચંદ્ર બરાબર માથા પર આવી ગયો છે. છતાં, આપણા દેશમાં ક્યારે ય જોવા ન મળે એટલા તારા આકાશમાં જોઈ શકાય છે.

અહીં વરસાદની શરૂઆત અનેક રીતે થાય છે. કોઈક વાર વીજળી અને કડાકાભડાકા સાથે રાજાશાહી ઠાઠથી એ પધારે છે. ક્યારેક નવોઢાની જેમ દબાતે પગલે આવે છે. તો ક્યારેક તોફાની બાળકની જેમ સંતાકૂકડી રમતો આવે છે. પણ ભલે એ ગમે તે રીતે આવે, થોડા જ વખતમાં ધરતી પરથી ભૂખરો રંગ ગાયબ થઈ જાય છે અને અહીં, તહીં, સર્વત્ર લીલા રંગનું સામ્રાજ્ય સ્થપાઈ જાય છે.

સર અર્સ્કીન પેરી, બર્ડઝ આઈ વ્યૂ ઓફ ઇન્ડિયા, (૧૮૫૫)માંથી 

બે લેખકો: બર્ડવૂડ અને અર્સકીન

સ્કોટલેન્ડ, ઇંગ્લંડ, હિન્દુસ્તાન, આયર્લેન્ડ, અને ફ્રાન્સમાં વસવાટ કરનાર એલિઝાબેથ ગ્રાન્ટનો જન્મ ૧૭૯૭માં, અવસાન ૧૮૮૫. પિતા પાર્લમેન્ટના સભ્ય. ૧૮૨૭માં એલિઝાબેથ અને તેમનું કુટુંબ મુંબઈ રહેવા આવ્યું. જીવનનાં ઘણાં બધાં વરસ તેમણે એકધારી રીતે ડાયરી અને નોંધ લખ્યાં. તેમના નામ વગર તેમાંનાં કેટલાંક લખાણો સામયિકોમાં પ્રગટ થયાં હતાં ‘મેમ્વાર્સ ઓફ અ હાઈલેન્ડ લેડી’ લખાયું હતું તો માત્ર કુટુંબના સભ્યોના વાચન માટે. તેમની દીકરીની પરવાનગી મેળવીને તેનું પહેલું પ્રકાશન ૧૮૯૮માં થયું હતું. જો કે તેનું સંપાદન કરનાર જેન મારિયા સ્ટ્રેચીએ તેમાં ઘણી કાપકૂપ કરી હતી. એક જ વરસમાં તેનાં ચાર પુનર્મુદ્રણ થયાં. કશી કાપકૂપ વગર સંપૂર્ણ પુસ્તક ૧૯૮૮માં પહેલી વાર પ્રગટ થયું.

*

એલિઝાબેથ ગ્રાન્ટ

મને બરાબર યાદ છે. તે દિવસે બપોરે મારી મા અને હું જમવા બેઠાં હતાં. એકાએક અમે ગુંગળામણ અનુભવવા લાગ્યાં. ભર બપોરે એકાએક અંધારું ઊતરી આવ્યું. દૂરથી ગડગડાટી સંભળાતી હતી. કશુંક અસાધારણ બનવાનું છે એમ લાગ્યું. નોકરો બારી તરફ દોડ્યા અને મકાનની એક બાજુની બધી બારી બંધ કરી દીધી. હા, આ એ બાજુ હતી જે બાજુથી વાવાઝોડું ત્રાટકવાનો સંભવ હતો. અને બે પાંચ ક્ષણોમાં જ પવન એવો તો સૂસવાટાભેર વાવા લાગ્યો કે અમે બીજું કશું જ સાંભળી શકતાં નહોતાં. નોકરો કૈંક બોલી રહ્યા હતા એ અમને દેખાતું હતું, પણ કશું સંભળાતું નહોતું. અને ત્યાં તો ધૂળની ડમરી ઘોડાપૂરની ઝડપે આવી. ફર્શ, બેઠકો, ટેબલ, બધું ધૂળથી ઢંકાઈ ગયું. પછી થોડી વાર નિઃસ્તબ્ધતા. જાણે કશું બન્યું જ નહોતું. પછી આકાશમાં ગડગડાટી. નજીક ને નજીક આવતી રહી એ, અને છેવટે જાણે અમારા ઘર પર જ ત્રાટકી. અને પછી શરૂ થયો મૂશળધાર વરસાદ. મારી મા અને હું તો એવાં ડઘાઈ ગયેલાં કે કાપો તો લોહી ન નીકળે! તે દિવસે મને જેટલી બીક લાગી હતી એટલી ન તો પહેલાં ક્યારે ય લાગેલી, ન તો પછી ક્યારે ય લાગી છે. તે દિવસે જે ધોધમાર વરસાદ શરૂ થયો તે બીજા દિવસે બ્રેકફાસ્ટના ટાઈમ સુધી સતત ચાલુ રહ્યો. આવા વરસાદનો અમારો આ પહેલો અનુભવ.

એલિઝાબેથ ગ્રાન્ટ, મેમ્વાર્સ ઓફ અ હાઈલેન્ડ લેડી, (૧૮૯૮)માંથી

e.mail : deepakbmehta@gmail.com

xxx xxx xxx

પ્રગટ : “ગુજરાતી મિ-ડે”, 19 જૂન 2021