આજે તારી સાથે ખરેખર વાત ન થઇ
તને ખબર છે
હજુ કાલે જ તો તે મને પ્રેમથી સુવડાવ્યો હતો.
કહ્યું પણ હતું કે, 
'હું ક્યાં ક્યાં ય ભાગી જવાની છું,
અહીં જ છું, 
તારી જ છું,
ને કાલે ખૂબ વાતો કરીશું ….."
કાલ આજ બની ગઈ છે જો.
તારા કહેવા માત્રથી 
પણ 
મારી આંખો તો ગઈકાલને જ જીવવા માંગે છે
એટલે જ તો 
કેટલીયે આંખો બંધ કરી હતી અંધકારમાં 
પણ ઊંઘ હરામ હતી જો.
આજે તને મારી યાદ તો આવતી હશે
ખબર નહીં તને મારા યાદ કરવાથી હિચકી પણ આવતી હશે કે નઈ ?
તે તો કાલનું કહી ને 
મારી ગઈકાલ પણ બગાડી
આજે હું જો 
કેટલું કામ કરું છું ?
તું જો 
મેં સમયસર જમી પણ લીધું છે હો, 
તને હેરાન કરવાનો આજે સમય જ ન મળ્યો 
તો પણ 
મેં ખૂબ પાણી પીધું હો
બસ, તરસ ન છિપાઈ.
પણ આજે તું પણ ક્યાંક મન દઈને કામ કરવાનો પ્રયાસ કરતી હોઈશ, નહીં ?
તારું આજ અને આ પળે ના હોવું એટલે શું ?
બસ કંઈ નહિ હો
મારી ખુલ્લી અને બંધ આંખોમાં કોઈ કિલ્લોલ અને સ્વપ્ન ન હોવું.

Email : navyadarsh67@outlook.com 

જ્યાં સુધી અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટીમાં બીજા અનેક સહિત ઝીણાની તસવીરનો સવાલ છે, આપણે વાઈસ ચાન્સેલર તારીક મનસૂર સાથે એક અર્થમાં ચોક્કસ જ સંમત થઈ શકીએ કે આ એક નહીંમુદ્દો (નૉનઇશ્યુ) છે. આ વિગતમુદ્દો મૂળગતપણે નકો નઠો એટલા વાસ્તે છે કે વિવિધ ક્ષેત્રની પ્રતિભાઓને અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટી સ્ટુડન્ટ્‌સ યુનિયન વખતોવખત આમંત્રણ આપતું રહ્યું છે, અને માનદ સભ્યપદનું સન્માન પણ એમને અપાતું રહ્યું છે. સ્વરાજ પહેલાંથી એ સૌની તસવીરો યુનિવર્સટીમાં મુકાતી રહી છે – ગાંધી, નેહરુ તેમ ઝીણા પણ એ પૈકી છે.

એક પા ભાજપ સહિત સંઘ પરિવાર અને બીજી પા કૉંગ્રેસ તેમ જ બીજા એવા જે ધ્રુવીકૃત પ્રતિભાવો (બહરાઈચનાં ભાજપ સાંસદ સાવિત્રીબાઈ ફુલે જેવો અપવાદ બાદ કરતાં) આ દિવસોમાં પ્રગટ થયા છે તે બધા જ એક વ્યાપક ઇતિહાસદૃષ્ટિપૂર્વક તપાસ માગી લે છે. જાવેદ અખતર જેવા એક બિનપક્ષીય – બિનસાંપ્રદાયિક શાયર અહીં ઝીણાની તસવીરનું શું કામ છે એવો પ્રશ્ન ઉપસ્થિત કરે ત્યારે એક છેડેથી એમની સહજ રાષ્ટ્રપ્રીતિ આદર પ્રેરે છે તો બીજે છેેડેથી એક વ્યાપક સિવિલાઈઝેશનલ અભિગમમાં રોપાયેલા હોઈ શકતા શાયરનું આકલન આવું સીમિત કેમ હશે એવી અમૂઝણ અને વિમાસણ પણ જગવે છે.

લાગે છે કે પ્રાથમિક તેમ જ પાયાની સમજ બાબતે આ પ્રશ્ને સાફ થઈ જવું જોઈએ. આ વિવાદ કોઈક ભારતીયે ઝીણાને રાષ્ટ્રપુરુષ કહ્યા એથી તો થયો નથી. ઑગસ્ટ ૧૯૪૭ સુધી આપણો એક સંયુક્ત ઇતિહાસ રહ્યો છે, જે પ્રસંગે પ્રસંગે સહજ રીતે ઊભરી પણ આવે છે. તત્કાલીન વડાપ્રધાન વાજપેયીએ સાર્કમિલન પ્રસંગે પાકિસ્તાની ધરતી પરથી સત્તાવાર સૂચન કર્યું જ હતું કે ૧૮૫૭ની એકસો પચાસી (૨૦૦૭) ભારત-પાક સાથે મળીને ઉજવે તો એ રૂડું થશે. તાજેતરનાં વરસોમાં ભગતસિંહની સ્મૃિત સજીવન કરવા લાહોરની પ્રગતિશીલ યુવા ચળવળ કેટલી બધી સક્રિય માલૂમ પડી છે! પાકિસ્તાનની માગણીનો અધિકૃત લીગી ઠરાવ તો ૧૯૪૦માં આવ્યો.  તે પહેલાં ૧૯૩૭માં કર્ણાવતી (અમદાવાદ) અધિવેશનમાં વિનાયક દામોદર સાવરકરે આ દેશમાં વધુ નહીં તો પણ ઓછામાં ઓછાં બે રાષ્ટ્રો (‘હિંદુ’ અને ‘મુસ્લિમ’) તો છે જ એવું હિંદુ મહાસભાના મંચ પરથી કહ્યું હતું. પણ મુદ્દાની વાત એ છે કે છૂટા પડ્યા ત્યાં સુધી આપણા સૌના ઇતિહાસગત લટિયાજટિયા ગુંથાયેલા જ હતા અને પ્રસંગોપાત સાથે તેમ પ્રસંગોપાત સામે એવી એક નિયતિ યે હતી. આજે પણ પ્રકારાન્તરે એમ જ છે.

સાવરકરના અમદાવાદ વક્તવ્યમાં તમે ‘ઓછામાં ઓછાં બે રાષ્ટ્રો’ એે પ્રયોગ નોંધ્યો? મતલબ, ભારતમાં સંખ્યાબંધ રાષ્ટ્રો હોઈ શકે છે. પાકિસ્તાનના નિર્માણ પછી બાંગલાદેશનો ઉદ્‌ભવ ક્યાં નથી થયો? આપણે જે વાનું સમજવામાં ગોથું ખાઈએ છીએ તે એ છે કે ઓળખમાત્રનો આદર એક વાત છે, પણ ચોક્કસ ઓળખ અને એના પરનો અતિભાર એ બીજી વાત છે. જે અર્થમાં ઝીણા ભાગલા માગનાર ને પાડનાર બન્યા તે અર્થમાં સાવરકર-ગોળવલકર વગેરે હિંદુત્વવાદીઓ ભાગલા માગનાર ને પાડનાર નહોતા એમ જરૂર કહી શકીએ. માત્ર, દેશને ‘હિંદુ’ ઓળખથી જોવાનો એમનો અભિગમ વળતા ‘મુસ્લિમ’ કે બીજી ઓળખોના રાજકારણ-રાષ્ટ્રકારણને હવા આપી શકે (અને આપી) એ ઇતિહાસવસ્તુ છે. એથી પહોળે પટે જોતાં જેમ ઝીણા તેમ સાવરકર પણ દ્વિરાષ્ટ્રવાદી બની રહે છે. અયોધ્યાજ્‌વર સાથે અડવાણી જે રાજકારણ લઈ આવ્યા તે ઝીણાના હિંદુ અડધિયાનું હતું, અને એના વડા લાભાર્થીરૂપે આજે નમો ભાજપ દિલ્હીની ગાદીએ સ્થિતપ્રતિષ્ઠ છે.

હમણાં અલીગઢ યુનિવર્સિટીના સ્ટુડન્ટ્‌સ યુનિયન નિમંત્ર્યા નેતાઓની વાત કરી. આરીફ મોહમ્મદ ખાન જ્યારે યુનિયનના જનરલ સેક્રેટરી હતા ત્યારે એમણે અટલબિહારી વાજપેયીને નિમંત્ર્યા હતા તે આ લખતાં સાંભરે છે. કમાલનું સ્મરણ તો જો કે વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુના ૧૯૪૮ના અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટી જોગ સંબોધનનું છે. જવાહરલાલ તો એમની અનેરી ભારતખોજ અને તવારીખની તેજછાયાના અભ્યાસ સારુ જાણીતા રહ્યા. એમણે પ્રાચીન ભારતની સિદ્ધિઓની એક ઝાંખી આપી : શૂન્યની શોધ, ગુરુત્વાકર્ષણની સમજ, આર્યભટ્ટનું અર્પણ, એવી વિગતો એમની દિલી શૈલીએ રેવાલ, રસાળ ઊતરી આવી. લગરીક પોરો ખાઈ એમણે કહ્યું, હું જાણું છું કે તમે મુસ્લિમ છો – અને હું હિંદુ છું. પણ છે તો આપણો આ સહિયારો વારસો, કેમ કે બેઉ છીએ તો હિંદી જને. જેમ મને તેમ તમને પણ એનો રોમાંચ તો હોય જ ને.

આટલે સુધી આવતાં, આપણે બૅ’ક વાર વાજપેયીને સંભાર્યા. જો કે ઝીણા વિવાદમાં અડવાણીને જરી વધુ હોંશ એટલી જ જિદ્દ ને જોશથી સંભારવા જોઈએ. આપણે મિત્રો પસંદ કરી શકીએ છીએ, પણ પાડોશી તો જે હોય તે જ હોઈ શકે, એ સમજવશ (‘ફૅક્ટિસિટી’ને ધોરણે) એમણે ઝીણા વિશે બે આદરવચનો કહ્યાં ન કહ્યાં, અને પરિવારે એમને હોદ્દાબહાર કરી મૂક્યા! બાકી, વાજપેયીએ જે કર્યું હતું તે એક રીતે જોતાં અડવાણીથી ક્યાં ય અદકું હતું, પણ એમની પ્રતિભા અને લોકસ્વીકૃતિ જોતાં સંઘ શ્રેષ્ઠીઓએ ઘૂંટડો ગળી જવાનું પસંદ કર્યું હશે. વડાપ્રધાન વાજપેયીએ પાકિસ્તાનની સત્તાવાર મુલાકાત દરમ્યાન ચહીને મિનારે પાકિસ્તાન જવું પસંદ કર્યું હતું. આ મિનાર, પાકિસ્તાન માટેના ઠરાવ સબબ કીર્તિસ્તંભ રૂપે રચાયેલા છે. અખંડ ભારતવાદી સંઘ-જનસંઘ અખાડાના અટલબિહારીએ આ મુલાકાત લીધી એમાં વાસ્તવિકતાના સ્વીકારનો રાજવિવેક અને સારા પાડોશી સંબંધની રાજનયિક પુખ્તતા હતી.

નેહરુ અને વાજપેયીનાં છેલ્લાં બે દૃષ્ટાંતો સ્વરાજ પછીનાં આપ્યાં. પણ સ્વાતંત્ર્યચળવળમાં તો હિંદુમુસ્લિમ નેતાઓએ સાથે મળીને કામ કર્યાના પ્રસંગો કેટલા બધા છે! ૧૮૫૭માં વીરમૃત્યુને વરેલાઓમાં હિંદુઓ કરતાં મુસ્લિમો ખાસા વધુ હતા, એ ઇતિહાસવિગતને કેવી રીતે જોશું? લોકમાન્ય ટિળક પરના રાજદ્રોહના કેસમાં ટિળક પક્ષે યશસ્વી વકાલત ઝીણાને નામે જમે બોલે છે. લખનૌ કરારને નામે ઓળખાતી સમજૂતીમાં ટિળક ને ઝીણાની અગ્રભૂમિકા હતી.

ઇતિહાસની આ સંમિશ્ર ભાત થોડાક દાખલાઓ થકી ઉપસાવી આપવા પાછળનો આશય આજની તારીખે બીજો શો હોઈ શકે, સિવાય કે આપણે સાથે રહી ખીલવાની જરૂરત સમજવાપણું છે. અલીગઢની ઝીણા તસવીર જો કર્ણાટકની ચૂંટણીમાં કોમી ધ્રુવીકરણ સારુ ઉછાળાઈ રહી હોય તો કૉંગ્રેસ અને ભાજપનું તો જાણે કે સમજ્યા, પણ પાયાનું નુકસાન તો પ્રજાજીવનના પોતને (અને એથી ભારતવર્ષની સ્વરાજસાધનાને) જ પહોંચવાનું છે. યોગી આદિત્યનાથે સ્થાપેલી હિંદુ યુવા વાહિની અને અભાવિપના લોકોએ આ દિવસોમાં અલીગઢનાં જાહેર શૌચાલયોમાં ઝીણાની છબી ચોંટાડ્યાના હેવાલો છે. પત્રકાર અનુજા જયસ્વાલે એમને પૂછ્યું તો એમણે કહ્યું કે જેેણે ભાગલા પાડ્યા તેનું સ્થાન બીજે ક્યાં હોય. પોતે પણ ભાગલાવાદી મનોદશાની પેદાશ છે એ સાદી વાત એમને કોણ સમજાવી શકે?

હશે ભાઈ, આ પ્રકારના ‘માસૂમ’ દેખાવકારો તો કામચલાઉ પણ પોતાનો ઉત્સર્ગ કરીને છૂટી પડશે. પણ એથી સરવાળે પાછા પડવાનું તો ભારતના ઉત્કર્ષે જ હશે ને ? અને આ રસ્તે મળેલી ક્ષણિક ફતેહથી દેશને શો લાભ કે ઇતિહાસની અધવધરી સમજથી દેશજનતાને શો લાભ, કોણ કોને પૂછે.

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 મે 2018; પૃ. 01-02

દુનિયામાં ફણસનું સૌથી વધુ ઉત્પાદન કેરળમાં થાય છે, પરંતુ કેરી કે મોસંબી જેવાં ટ્રોપિકલ ફળોથી અનેકગણું વધારે આરોગ્યપ્રદ આ ફળ દેશના કરોડો લોકોએ ચાખ્યું સુદ્ધાં નથી

ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્રમાં ફણસ, કેરળમાં ચક્કા, તમિલનાડુમાં પલપ્પાલમ, બંગાળમાં એન્કર, આસામમાં કોથોલ, મેઘાલયમાં તેબ્રોંગ અને ઉત્તર ભારતમાં કટહલ તરીકે ઓળખાતું જેકફ્રૂટ ભારતનું સૌથી 'વંચિત' ફળ કહી શકાય.

વંચિત એટલા માટે કે, દુનિયામાં ફણસનું સૌથી વધુ ઉત્પાદન ભારતમાં થાય છે. આશરે ૧૪ લાખ ટન. ફણસની ખેતી ખૂબ જ ઓછા ખર્ચે થાય છે. ઓછું પાણી તો ઠીક, દુકાળ પડે તો પણ ફણસનું વૃક્ષ ફળો આપે છે. ભારતના મોટા ભાગના મુખ્ય પાક 'વેધર સેન્સિટિવ' છે. વાતાવરણમાં ફેરફાર થતા જ પાક નિષ્ફળ જાય છે પણ ફણસનો પાક ક્યારે ય નિષ્ફળ જતો જ નથી. ફણસ જીવાત સામે પણ સહેલાઈથી ટકી શકે છે એટલે તેને જંતુનાશકોની જરૂર પડતી નથી. ફણસને તેને રાસાયણિક ખાતરોની પણ જરૂર પડતી નથી.

એ રીતે ફણસ ૧૦૦ ટકા ઓર્ગેનિક ફળ છે. આ ઉપરાંત ફણસમાં ભરપૂર પોષક દ્રવ્યો છે. ડાયાબિટીસમાં પણ તે લાભ પહોંચાડે છે. કોલેસ્ટ્રોલ ઘટાડતું હોવાથી હૃદયરોગની શક્યતા ઘટાડે છે. ૧૦૦ ગ્રામ ફણસમાંથી માંડ ૯૫ કેલરી મળે છે. ફણસ પોષક દ્રવ્યોથી ભરપૂર લૉ કેલરી ફૂડ છે. ફણસ શરીરને પૂરતું પોષણ આપીને વજન ઘટાડવામાં મદદ કરતું સુપરફૂડ છે.

આમ છતાં, ભારતમાં પાકતા ૧૪ લાખ ટનમાંથી ૭૦ ટકા ફણસ કચરામાં જતા રહે છે. આઘાતજનક વાત ના કહેવાય? પાણીની અછત વચ્ચે ખેતી કરીને આજે પણ ભૂખમરો અને કુપોષણને સહન કરી રહેલા દેશને આ પોસાય ખરું?

એ વિશે વધુ વાત કરતા પહેલાં ફણસ વિશે થોડી જાણકારી.

કેરળના 'ચક્કા'ને જેકફ્રૂટ નામ કેમ મળ્યું?

ફણસ વૃક્ષ પર પાકતું દુનિયાનું સૌથી મોટું ફળ છે. તેનું વૃક્ષ દર વર્ષે ૧૦૦થી ૨૦૦ ફળ આપે છે. આવા એક ફળનું વજન ૩૫ કિલો સુધીનું પણ હોઇ શકે છે. નાળિયેરની જેમ ફણસનાં વૃક્ષનો પણ દરેક ભાગ કામમાં આવે છે. ફણસનું લાકડું ફર્નિચર બનાવવા ઉત્તમ છે, તેનાં પાંદડાંનો દવા તરીકે ઉપયોગ થઈ શકે છે અને પોષકદ્રવ્યોથી ભરપૂર તેના બીજને શેકીને ખાઈ શકાય છે. ફણસ કાચું કે પાકું ખાઈ શકાય છે પણ કમનસીબે દેશના કરોડો લોકોેએ ફણસ ચાખ્યું સુદ્ધાં નથી હોતું.  

ભારતીય ઉપખંડમાં છ હજાર વર્ષથી ફણસની ખેતી થતી હોવાના પુરાતત્ત્વીય પુરાવા છે, પરંતુ છેક ૨૦૧૨ સુધી સરકારના લાગતા-વળગતા વિભાગો પાસે ફણસ વિશે પૂરતી જાણકારી ન હતી. સેન્ટ્રલ બાયોટેક્નોલોજી ડિપાર્ટમેન્ટ અને બેંગલુરુની એગ્રિકલ્ચર સાયન્સ યુનિવર્સિટીએ ૨૦૧૨માં એક સર્વે કર્યો ત્યારે ખબર પડી કે, ભારતમાં ફણસની ૧૦૫ જાત થાય છે. ફણસ નીચાણવાળા ઉષ્ણકટિબંધીય વાતાવરણમાં પાકતું ફળ હોવાથી દક્ષિણ ભારતમાં તેનો પાક વધુ ઉતરે છે. ભારતમાં જ નહીં, વિશ્વમાં ફણસનું સૌથી વધુ ઉત્પાદન કેરળમાં થાય છે.

મલયાલમ ભાષામાં ફણસ 'ચક્કા' નામે ઓળખાય છે. પોર્ટુગીઝો ૧૪૯૮માં ભારતમાં વેપાર કરવા આવ્યા ત્યારે કેરળના કાલિકટ અને મલબારમાં ઉતર્યા હતા. એ વખતે પોર્ટુગીઝ વેપારીઓ પણ ચક્કાના સંપર્કમાં આવ્યા. જો કે, પોર્ટુગીઝ પ્રવાસીઓએ તેમના પ્રવાસ વર્ણનોમાં ચક્કાનો ઉલ્લેખ 'જક્કા' તરીકે કર્યો. એટલે પોર્ટુગલમાં અને પછી અન્ય દેશોમાં ફણસ પહેલાં 'જક્કા ફ્રૂટ' અને ત્યાર પછી અપભ્રંશ થઈને 'જેકફ્રૂટ' થઇ ગયું.

દેશભરમાં ફણસની આશરે ૨૦૦ પ્રકારની પરંપરાગત વાનગીઓ નોંધાયેલી છે. દરેક રાજ્યની ભાષા અને સ્થાનિક બોલીઓમાં પણ ફણસના આગવાં નામ છે. આ વાત જ સાબિત કરે છે કે, ભારતીય સંસ્કૃિતમાં ફણસનાં મૂળિયાં ખૂબ જ ઊંડાં છે.

… અને કેરળે ફણસને 'સ્ટેટ ફ્રૂટ' જાહેર કર્યું

ફણસ તેનાં આરોગ્યપ્રદ ગુણોનાં કારણે ફાઈવ સ્ટાર હોટેલો સુધી પહોંચી ગયું છે. તમિલનાડુ, કર્ણાટક, આંધ્રપ્રદેશ, ઓરિસ્સા, પશ્ચિમ બંગાળ, ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, ઉત્તરપ્રદેશ, મધ્યપ્રદેશ, બિહાર અને મેઘાલય સહિતના અનેક રાજ્યોમાં ઓછે-વત્તે અંશે ફણસનું ઉત્પાદન થાય છે અને જુદી જુદી વાનગીઓનાં સ્વરૂપમાં ખવાય પણ છે. જો કે, આટલા જંગી ઉત્પાદનના પ્રમાણમાં ફણસનો વપરાશ નહીંવત્‌ છે.

જો ફણસનું વેપારી ધોરણે ઉત્પાદન કરીને યોગ્ય માર્કેટિંગ કરવામાં આવે તો કુપોષણ, ભૂખમરા જેવાં દૂષણો સામે લડી શકાય. એટલું જ નહીં, ઓછો વરસાદ આપતા પ્રદેશોમાં ફણસની ખેતીને પ્રોત્સાહન આપીને ખેડૂતોને લાભ થાય એવાં પગલાં પણ લઇ શકાય. મેઘાલયમાં દર વર્ષે સરેરાશ રૂ. ૩૦૦-૪૦૦ કરોડના ફણસ કચરામાં પધરાવી દેવાય છે અને બીજી બાજુ ઉત્તર-પૂર્વીય રાજ્યોના આદિવાસીઓ ભૂખમરો-કુપોષણનો સતત ભોગ બની રહ્યા છે.

આ બાબતોને ધ્યાનમાં રાખીને કેરળે ૨૧મી માર્ચ, ૨૦૧૮ના રોજ જેકફ્રૂટને 'સ્ટેટ ફ્રૂટ' જાહેર કર્યું હતું. તમિલનાડુનું સ્ટેટ ફ્રૂટ પણ ફણસ છે. બાંગલાદેશ અને શ્રીલંકાનું તો 'નેશનલ ફ્રૂટ' ફણસ છે. હવે કેરળ સરકારે ફણસના અર્થતંત્રને ધ્યાનમાં રાખીને એક ફૂડ પ્રોસેસિંગ યુનિટ બનાવ્યું છે, જેમાં ફણસમાંથી 'રેડી ટુ ઈટ' અને 'રેડી ટુ કૂક' ચીજવસ્તુ બનાવવામાં આવે છે. કેરળ વિધાનસભામાં આપેલી માહિતી પ્રમાણે, ફણસનું યોગ્ય માર્કેટિંગ કરીને બગાડ અટકાવવામાં આવે તો ખેડૂતો-વેપારીઓને વર્ષે રૂ. ૧૫ હજાર કરોડની આવક થઈ શકે!

આ માટે કેરળે જેકફ્રૂટ પ્રમોશનલ કાઉન્સિલની  પણ રચના કરી છે. આ કાઉન્સિલ ત્રણ દિશામાં કામ કરી રહી છે. ૧. ફણસના આરોગ્યલક્ષી ગુણો વિશે જાગૃતિનો ફેલાવો ૨. મુખ્ય વાનગી સિવાય પણ ફણસમાંથી જુદી જુદી ચીજવસ્તુ બનાવીને તેની લોકપ્રિયતા વધારવાનાં સંશોધનોને પ્રોત્સાહન. જેમ કે, જેકફ્રૂટ ચિપ્સ, જામ, અથાણું, જ્યૂસ, હલવો વગેરે. ૩. ફણસની ખેતીમાંથી ખેડૂતો-વેપારીઓને મહત્તમ લાભ થાય એ દિશામાં કામ કરવાનું.

અત્યાર સુધી દેશભરમાં ફણસની ઉપેક્ષા કેમ?

ભારતમાં છ હજાર વર્ષનો સમૃદ્ધ ઈતિહાસ ધરાવતું હોવા છતાં ફણસ આપણી રોજિંદી વાનગી કેમ ના બની શકી? વળી, આજે ય દુનિયામાં સૌથી વધુ ઉત્પાદન થઈ રહ્યું હોય ત્યારે આ સવાલ થવો સ્વાભાવિક છે. ફણસને કોઈએ ગંભીરતાથી નહીં લીધું હોવાના અનેક કારણો છે.

https://www.youtube.com/watch?time_continue=2&v=LaFNbGIHLU8

દક્ષિણ ભારતમાં ફણસનું જંગી ઉત્પાદન ભલે થતું, પણ એ છૂટુછવાયું છે. ખેડૂતો વેપારી ધોરણે ફણસનો પાક લઈને ગુજરાન ચલાવી ના શકે. એકલું કેરળ દિલ્હીમાં દર વર્ષે આશરે ૫૦ હજાર ટન ફણસ પહોંચાડે છે. વચેટિયાઓ ખેડૂતો પાસેથી પ્રતિ ફણસ રૂ. પાંચથી દસના ભાવે હજારો ટન ફણસ ખરીદી લે છે, જે દિલ્હીમાં રૂ. ૩૦ સુધીના ભાવે વેચાય છે.

આ કારણસર ખેડૂતો ફણસની એક્સક્લુસિવ ખેતી નથી કરતા, પણ ખેતરોના કિનારે તેનાં વૃક્ષો ઊગાડી દે છે. આ ઉપરાંત ફણસની વાવણી મહેનત માંગી લે છે. ફણસને કાપવું, છીલવું અને પછી તેમાંથી કોઈ વાનગી બનાવવા માટે પણ ખાસ આવડત અને સમય જોઈએ. બહુ ઓછા લોકો પાસે આ આવડત હોય છે. પ્રેક્ટિસ ના હોય તો ફણસને રાંધવામાં કલાકો નીકળી જાય. ફાસ્ટ લાઇફમાં આટલો બધો સમય કોણ કાઢે?

આજકાલ ફાઈવસ્ટાર હોટેલના મેન્યૂમાં ફણસની વાનગીઓ જોવા મળતી હોવાથી અનેક લોકો તેને અમીરોનું ફળ કહે છે, અને, જ્યાં તે પાકે છે ત્યાંના લોકો તેને ગરીબોનું ફળ સમજે છે. આ પ્રકારના સામાજિક વલણે ફણસને ખૂબ જ નુકસાન પહોંચાડયું છે. આરોગ્યની દૃષ્ટિએ ફણસ કેરી  કે સંતરા જેવા ટ્રોપિકલ ફળો કરતાં અનેકગણું વધારે ગુણવાન છે, પરંતુ તેનું કદ તેના માટે શ્રાપ છે.

એક સંપૂર્ણ પાકેલું ફણસ પાંચ-દસ કિલોનું હોઇ શકે, પરંતુ તે ઝડપથી બગડી જાય છે. એક નાનકડો પરિવાર એક દિવસમાં આખું ફણસ ખાઈ જાય, એ શક્ય જ નથી. એટલે તેની છૂટક ખરીદી બહુ ઓછી થાય છે.

શાકાહાર પ્રભાવિત વિસ્તારોમાં ફણસ તેના સ્વાદનાં કારણે 'માંસ' જેવું ફળ ગણાય છે. ઇ.સ. ૧૩૦૦માં  થઇ ગયેલા અમીર ખુસરોના સાહિત્યમાં પણ ફણસનો ઉલ્લેખ મળે છે. એ કાળનાં સાહિત્યમાં કેટલાક વિદ્વાનોએ ફણસના સ્વાદની સરખામણી ઘેંટાનાં આંતરડા સાથે કરી હતી કારણ કે, એ ખાવામાં ખૂબ મીઠાં હોય છે.

આ બધા જ કારણસર ધીમે ધીમે ફણસની મુખ્ય આહારમાંથી બાદબાકી થઇ ગઇ હોઇ શકે!

દુનિયાના બીજા દેશો શું કરી રહ્યા છે?

ભારતની જેમ ચીન, મલેશિયા, વિયેતનામ, કંબોડિયા, ઇન્ડોનેશિયા, મ્યાંમાર અને શ્રીલંકા જેવા દેશોમાં પણ ફણસ હજારો વર્ષ જૂનો ઇતિહાસ ધરાવે છે. આજે ય દક્ષિણ પૂર્વ એશિયાના અનેક વિસ્તારોમાં ફણસનાં લાકડાંમાંથી બનાવેલી બુદ્ધની મૂર્તિઓ જોવા મળે છે. જંગલોમાં રહેતા બૌદ્ધ સાધુઓએ તેમના ડગલાને આછો બદામી રંગ આપવા ફણસનાં વૃક્ષનાં થડમાંથી રંગ બનાવતા.

https://www.youtube.com/watch?v=scnIRkq8eYc

આ દેશોમાં પણ ભારતની જેમ ફણસની વર્ષો સુધી ઉપેક્ષા કરાઈ હતી. ચીને ૧૯૯૨માં ફણસનું મહત્ત્વ સમજીને રસ્તાની આસપાસ ફણસ ઊગાડવા માટે ખેડૂતોને પ્રોત્સાહન આપવાનું શરૂ કર્યું હતું, જે હજુયે ચાલુ છે. વિયેતનામે પંદરેક વર્ષ પહેલાં ખેડૂતોને ફણસની ખેતીના આર્થિક ફાયદા સમજાવવા જાગૃતિ અભિયાન શરૂ કર્યું હતું. આજે ત્યાં ૫૦ હજાર હેક્ટરમાં ફણસનું ઉત્પાદન થાય છે. ફિલિપાઇન્સે જેકફ્રૂટ પ્રોસેસિંગ યુનિટમાં મદદરૂપ થઈ શકે એવી ટેક્નોલોજીના સંશોધન માટે જંગી રોકાણ કર્યું છે.

આ દેશોમાંથી પ્રેરણા લઇને મલેશિયા, કંબોડિયા અને શ્રીલંકા પણ ફણસનું વેપારી ધોરણે ઉત્પાદન કરવા ખેડૂતોને આક્રમક રીતે પ્રોત્સાહન આપી રહ્યા છે. શ્રીલંકામાં કૃષિ વિભાગ હેઠળની સંસ્થાઓ તો ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં રહેતી મહિલાઓ, છૂટક શાકભાજી-ફળોનું વેચાણ કરતા ફેરિયાઓ અને નાના ઉદ્યોગસાહસિકોને ફણસમાંથી બીજી ચીજવસ્તુઓ બનાવવાની તાલીમ પણ આપે છે. શ્રીલંકામાં અત્યારે ડઝનેક નાની કંપનીઓ છે, જે જેકફ્રૂટ પ્રોડક્ટ્સની નિકાસ કરીને હજારો લોકોને રોજગારી પણ આપે છે.

ભૂખમરો અને કુપોષણની થિયરીને સમજાવતા અનેક ફૂડ એક્સપર્ટ્સ દૃઢપણે માને છે કે, કેરી-કેળાં અને દ્રાક્ષની જેમ ફણસને પણ ફ્રૂટ ચેઇનમાં સમાવેશ કરવાનો આ યોગ્ય સમય છે કારણ કે, ફણસ ઘઉં કે ચોખા જેવા સ્ટાર્ચ આધારિત મુખ્ય આહારનું પણ સ્થાન લઇ શકે એટલું સક્ષમ છે. ફણસ ખરા અર્થમાં 'કલ્પવૃક્ષ' છે.

નાનકડા શ્રીલંકાના વિજ્ઞાાનીઓ, સમાજશાસ્ત્રીઓ અને કર્મશીલો આત્મવિશ્વાસથી કહે છે કે, હવે દુકાળ પડશે તો પણ અમારો દેશ ભૂખે નહીં મરે.

શું ભારત આવું ના કહી શકે?

સૌજન્ય : http://vishnubharatiya.blogspot.co.uk/2018/05/blog-post_14.html