ચરણોમાં જેના ધ્વજ અંકુશ કુલિશ શોભી રહ્યા,
ચિદાનંદ ચકોર નાચરણોમાં ગંગાજી વહેતા થયા.

રામ રોહણ કાજે ચાર વેદ ચારણ રૂપ ધરી આવે,
ચૈતરસુદ નોમ દિવસે દશરથ ઘેર અવતરણ થયા

રામ લખે પથરા તરે ખોબે ખોબે કિરતાર જડે,
કોશલ ધીશના ચરણોમાં ભવસાગર તરતા થયા.

ફિકર ફાંફાં મારતી પાળે ઈ પોષે પળ પળ વળી,
અંતર્યામી રઘુવીર સમરતા દુઃખો ભાગતા થયા.

કૈક ભક્ત ઊગારિયા ચત્રભુજ ચિતમાં જઈ વસી,
ભૂધર કરુણાકર દુઃખભંજન ચૌદલોકના નાથ થયા

રામ હૃદયમાં રોપી લીલીછમ લાગણી તે શબરી,
બોર જેટલાં આંસુડાં સારી વનવાસ પૂરા થયા.

ભ્રાતા લખન, મીત સુગ્રીવ, મંજુલગત મતિધીર,
જાનકીનાથ તુજમાં ભળી સગુણ સમરસ થયા.

રંજન રામા રટણ અંતર અજવાળા અખંડદીપ,
પ્રજાળી લંકા પૂછડે ઊડીઓ હનુ રણ ડુંગરા દીપ,

અંતર અરિસે ચિરી દેખાડ્યા હૃદીએ સીતા રામ,
સુધ બુધ લાવે; સાન ભાન રામ નામ અખંડદીપ.

ઘાટકોપર, મુંબઈ

e.mail : bijaljagadsagar@gmail.com

પાકિસ્તાનના ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન ઇમરાન ખાને જતાંજતાં એક નિવેદન કર્યું હતું કે ભારત સામે કોઈ દેશ દાદાગીરી કરી શકતા નથી અને પોતાની શરત લાદી શકતા નથી, જ્યારે પાકિસ્તાનને જગતના દેશો દબાવે છે. ઇમરાન ખાનના આ નિવેદનથી આપણે બહુ પોરસાવાની જરૂર નથી, કારણ કે તેમનું આ નિવેદન રાજકીય હતું. ઇમરાન ખાન પાકિસ્તાનની જનતાને એમ કહેવા માગતા હતા કે પાકિસ્તાન અમેરિકાનું ગુલામ છે અને અમેરિકાની દાદાગીરી સામે લાચારી ભોગવે છે. તેઓ પાકિસ્તાનને અમેરિકાની દાયકાઓ જૂની જોહુકમીથી બચાવવા માગતા હતા અને માટે અમેરિકાને ઇશારે તેમની સામે રાજકીય પક્ષોએ ભેગા મળીને કાવતરું કર્યું છે અને અવિશ્વાસનો પ્રસ્તાવ લાવીને કાઢવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. સત્તાના રાજકારણમાં આ કોઈ નવી વાત નથી. સત્તાધીશો જ્યારે સુરક્ષિત હોય ત્યારે પોતે, આપણો દેશ અને આપણી પ્રજા મહાન અને પ્રતિકૂળતા પેદા થાય વિદેશી કાવતરાંની વાતો કરીને દયામણા બનવાની કોશીશ કરતા હોય છે. જરૂર પડે તો દુશ્મન દેશને પણ આપણા કરતાં મહાન ચિતરવામાં તેઓ છોછ અનુભવતા નથી. ઇમરાન ખાનનો ભારત માટેનો આદર આ પ્રકારનો છે. ભારતમાં ઇન્દિરા ગાંધી પણ કાવતરાંની થિયરીનો આશરો લેતાં હતાં.

મુદ્દો એ છે કે ભારત સામે કોઈ દેશ દાદાગીરી કરી શકતા નથી કે પોતાની શરત લાદી શકતા નથી એ વાત સાચી છે ખરી? ઇમરાન ખાનની આ વાત આંશિક પ્રમાણમાં સાચી છે અને આંશિક પ્રમાણમાં ખોટી પણ છે. આ જગતમાં એવો એક પણ દેશ નથી જે રાજકીય મજબૂરી ન ધરાવતો હોય. અમેરિકા પણ નહીં. દરેક દેશનો પોતાનો સ્વાર્થ હોય છે અને સ્વાર્થ સાધવા સમાધાનો કરતા હોય છે. અમેરિકાએ પાકિસ્તાનના સરમુખત્યારોની, લશ્કરી અધિકારીઓની, આઇ.એસ.આઇ.ના અમલદારોની, મૂળભૂતવાદી મુસ્લિમ નેતાઓની અને ત્રાસવાદીઓની સુદ્ધાં દાદાગીરી ચલાવી લીધી હતી; કારણ કે તેમાં અમેરિકાનો સ્વાર્થ હતો. અમેરિકાએ માત્ર પાકિસ્તાન નહીં, જગતના બીજા અનેક દેશોના ગામના ઉતાર જેવા શાસકોની દાદાગીરી સહન કરી હતી. આમ જગતમાં એવો એક પણ દેશ નથી જે આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોમાં સમાધાન ન કરતો હોય. ભારતની વાત કરીએ તો ભારત રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધમાં મૂંઝવણનો સામનો કરી રહ્યું છે અને ઉઘાડેછોગ રશિયાની ટીકા કરી શકતું નથી. ભારતની મજબૂરી ચીન છે અને ભારત લાચારી અનુભવી રહ્યું છે. આ પહેલાં પણ ભારતે અનેક વેળાએ આવી મૂંઝવણનો સામનો કર્યો હતો. ભારતે પ્રમાણમાં અશક્ત પાડોશી દેશોના પણ લાડ ચલાવી લેવા પડ્યા છે.

આમ છતાં એક વાત સાચી છે કે ભારતે પોતાની ભૂમિનો બીજા દેશોના રાજકીય સ્વાર્થ માટે ઉપયોગ થવા દીધો નથી અને એ ભારતની સફળતા છે.

ભારતને આઝાદી મળી તેની પૂર્વસંધ્યાએ ભારતના નેતાઓએ એશિયન દેશોની પરિષદ દિલ્હીમાં બોલાવી હતી. દક્ષિણ, પૂર્વ અને અગ્નિ એશિયાના દેશો પ્રમાણમાં સાંસ્કૃતિક રીતે નજદીકી ધરાવે છે. બૌદ્ધ ધર્મ જોડનારું પરિબળ છે. આ ઉપરાંત આમાંના મોટા ભાગના દેશો યુરોપિયન દેશોના ગુલામી ભોગવતા હતા અને ભારત પાસેથી પ્રેરણા મેળવીને આઝાદી માટે લડતા હતા. શોષણનો ઇતિહાસ સમાન હતો અને આઝાદી પછી લોકતાંત્રિક સમાજરચનાનાં અરમાનો પણ સમાન હતાં. પહેલી પરિષદને તો ભવ્ય સફળતા મળી હતી, પરંતુ પછી ધીરેધીરે ધ્યાનમાં આવ્યું હતું કે દરેક દેશની પોતાની મજબૂરી હતી, પોતાના એજન્ડા હતા, પોતાના દુશ્મનો હતા અને બાહ્ય દબાણોનો સામનો કરવાની પોતપોતાની ક્ષમતા હતી. ભારતના વડા પ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુએ દબાવમુક્ત રહેવાની અને પોતાનો માર્ગ પોતે કંડારવાની સલાહ આપી હોવા છતાં એશિયાના મોટા ભાગના દેશોએ એ સમયે સોવિયેત રશિયા અથવા અમેરિકાની આંગળી પકડી લીધી હતી.

એવું નહોતું કે ભારત સામે કોઈ પ્રશ્ન નહોતા. અનાજના અભાવમાં લોકોનું પેટ ભારવાની સમસ્યા એ સમયે ભારતની સૌથી મોટી મજબૂરી હતી. અમેરિકનોએ તો અનેકવાર ઈશારો કર્યો હતો કે અમારી આંગળી પકડી લો, કોઈને ભૂખ્યા મરવા નહીં દઈએ. આંગળી પકડવાનો અર્થ એ થતો હતો કે અમેરિકાનો જે કોઈ રાજકીય સ્વાર્થ હોય એમાં ભારતે સાથ આપવાનો. અમેરિકા જો સામ્યવાદી રશિયા અને સામ્યવાદી ચીન સામે ભારતની ભૂમિનો ઉપયોગ કરવા માગતું હોય તો કરવા દેવાની. ભારતે ઘસીને ના પાડી દીધી હતી. આ જગતમાં કોઈ કોઈને મફતમાં કશું આપતું નથી અને સંકટ વખતે કોઈની આંગળી પકડી લેવાનો આસાન માર્ગ સરવાળે મોંઘો પડતો હોય છે, એટલું સમજવા જેટલી સમજ જવાહરલાલ નેહરુમાં હતી. એ સમયના કાઁગ્રેસના જમણેરી નેતાઓમાંના કેટલાકનો આગ્રહ હતો કે ભારતે અમેરિકાની નજીક જવું જોઈએ તો કાઁગ્રેસના ડાબેરી નેતાઓનો આગ્રહ હતો કે ભારતે રશિયાની નજીક જવું જોઈએ.

આગળ કહ્યું એમ આનો અર્થ એવો નથી કે ભારતે ક્યારે ય સમાધાનો કર્યાં નથી. ભારતે અમેરિકા-રશિયા વચ્ચે અને બીજા અનેક દેશો વચ્ચે પક્ષપાત કર્યા છે. ક્યારેક ગોળગોળ ભૂમિકા લીધી છે અને ક્યારેક ચૂપ પણ રહ્યું છે. અત્યારે જેમ રશિયાએ યુક્રેન ઉપર હુમલો કર્યો છે અને ભારત ઊઘાડી રીતે રશિયાની ટીકા કરી શકતું નથી, એમ જ ભૂતકાળમાં રશિયાએ જ્યારે ચેકોસ્લોવેકિયા અને અફઘાનિસ્તાન ઉપર હુમલા કર્યા ત્યારે ભારતે રશિયાની ઊઘાડી ટીકા નહોતી કરી. ભારતની વિદેશનીતિ ક્યારે ય તેના દરેક અર્થમાં સ્વતંત્ર અને બિનપક્ષપાતી તટસ્થ નહોતી.

પણ હા, ભારતે એક વાતનું ધ્યાન રાખ્યું હતું કે મજબૂરી ગમે તેવડી મોટી હોય અને દુશ્મન દેશને સીધો કરવાની લાલચ ગમે તેવડી મોટી હોય, ક્યારે ય કોઈ દેશને પોતાની ભૂમિનો ઉપયોગ કરવા દેવો નહીં. આ લક્ષ્મણરેખા ભારતે ક્યારે ય ઓળંગી નથી અને એ ભારતની સિદ્ધિ છે. જો ભારત અમેરિકા કે રશિયાના ખોળામાં બેસી ગયું હોત તો શક્ય છે કે ભારત પાકિસ્તાનને કચડી શક્યું હોત પણ બીજી એનાથી મોટી શક્યતા એ હતી કે પાકિસ્તાન સામેના બીજા દેશના ખોળામાં બેસી ગયું હોત અને દક્ષિણ એશિયાની ભૂમિ મહાસત્તાઓની રણભૂમિ બની ગયું હોત.

રશિયા અને અમેરિકાએ ભારતને ખોળે બેસાડવાનો પહેલી તક આપી હતી. ભારતે જ્યારે ખોળે બેસવાની ના પાડી ત્યારે અમેરિકા માટે બીજી પસંદગી પાકિસ્તાન હતી. પાકિસ્તાન અમેરિકાનો ખોળે બેસી ગયું, પણ ભારતે રશિયાનો ખોળો સેવ્યો નહોતો. એમાં કોઈ શંકા નથી કે પાકિસ્તાન અમેરિકાને ખોળે બેસી ગયું તેને પરિણામે ભારતે રશિયાની બાબતે કુણું વલણ અપનાવવું પડ્યું હતું, પણ રશિયાને ખોળે બેસવાની ભારતે ના પાડી દીધી હતી. ખોળે બેસવાનો અર્થ ભારતની ભૂમિનો રશિયા ઉપયોગ કરે. ગુસ્સો તો ઘણો હતો પાકિસ્તાન સામે, પણ તેને કાબૂમાં રાખીને વિવેક જાળવવામાં આવ્યો હતો. ભારતની કોઈ સિદ્ધિ હોય તો એ આ છે અને તેનો શ્રેય જવાહરલાલ નેહરુને જાય છે. લડતા આખલાઓની લડાઈમાં પ્રત્યક્ષ ભાગીદાર બનવાનું ન હોય.

૧૯૪૭માં જેમ ભારત સામે મજબૂરી હતી એમ પાકિસ્તાન સામે પણ હતી. આગળ કહ્યું એમ તાજા સ્વતંત્ર થયેલા કે થઈ રહેલા બીજા બધા જ દેશો સામે પોતપોતાની મજબૂરીઓ હતી. પણ જે તે મહાસત્તાને ખોળે બેસવા પાછળનું સૌથી મોટું પરિબળ તો ઈર્ષા અને દ્વેષ હતાં. હું મરું પણ તને રાંડ કરું એ ન્યાયે ભારત સામે વેર વાળવા પાકિસ્તાને અમેરિકાનો ખોળો સેવ્યો હતો. પાકિસ્તાનની આજે જે હાલત છે એ ભારત પ્રત્યેની ઈર્ષા અને દ્વેષ છે. અમેરિકાને ખોળે બેસવાનો ટૂંકો રસ્તો અપનાવ્યો અને બરબાદ થઈ ગયું. આ બાજુ ભારતે પાકિસ્તાન અમેરિકાને ખોળે બેસી ગયું એ પછી પણ રશિયાની આંગળી નહોતી પકડી, ખોળે બેસવું તો બહુ દૂરની વાત છે. જવાહરલાલ નેહરુએ જગતના બીજા કેટલાક દેશોના નેતાઓ સાથે મળીને અમેરિકા અને રશિયાથી સમાન અંતર રાખનારા કે રાખવું જોઈએ એવું માનનારા દેશોનો એક બ્લોક રચ્યો હતો. અંતર તો સમાન નહોતું અને એ શક્ય પણ નહોતું, પણ આ દેશોએ રશિયા અને અમેરિકાને પોતાની ભૂમિ ઉપયોગ કરવા નહોતી આપી. આમાં ભારત અગ્રેસર હતું અને માટે ભારત જગતમાં પ્રતિષ્ઠા ધરાવે છે.

હવે ઇમરાન ખાનની વાત. ઇમરાન ખાન પાકિસ્તાનને અમેરિકાના ખોળાથી મુક્ત કરવા નથી માગતા, ખોળો બદલવા માગે છે. તેમને એમ લાગે છે કે અત્યારે ચીન અને રશિયા(મુખ્યત્વે ચીન)ના ખોળામાં બેસવામાં વધારે લાભ છે. પહેલાની માફક જ નિશાન તો ભારત જ છે. જો ચીનના ખોળામાં બેસી જઈએ તો ચીન દ્વારા ૧૯૭૧નું બંગલાદેશનું વેર વાળી શકાય. એ જ માનસિકતા જે ૧૯૪૭ પછીનાં વર્ષોમાં હતી.

તો આમાંથી ધડો શું લીધો? એટલો જ કે જો પોતાના પગ ઉપર ઊભા રહેવું હોય અને પ્રતિષ્ઠા રળવી હોય તો ઈર્ષા અને દ્વેષથી પ્રેરાઈને ટૂંકા રસ્તા અપનાવવાનું ટાળવું જોઈએ અને તેને માટે જરૂરી છે સંયમ, વિવેક અને ધૈર્ય.

પ્રગટ : ‘વાત પાછળની વાત’, નામક લેખકની કટાર, “ગુજરાતમિત્ર”, 14 ઍપ્રિલ 2022

અંદાજ બાબુજી કા કુછ નયા નયા હૈ

ખુદ સે હૈ બાત કરતે કૈસે હુઈ દશા હૈ!

સ્વર્ગસ્થ એક્ટર ઋષિ કપૂરની અધૂરી રહી ગયેલી છેલ્લી ફિલ્મ “શર્માજી નમકીન” માર્ચના છેલ્લા અઠવાડિયામાં રિલીઝ થઇ હતી. ફિલ્મનું શૂટિંગ ચાલતું હતું ત્યારે જ ઋષિનું અવસાન થયું હતું. એમાં ફિલ્મ અટકી પડી હતી. જો કે, પરેશ રાવલે એ ભૂમિકા હાથમાં લઈને ફિલ્મ પૂરી કરવામાં સહકાર આપ્યો એટલે ફિલ્મ પડદા પર આવી શકી.

હિન્દી ફિલ્મોના ચાહકો ઋષિ કપૂરને છેલ્લીવાર પડદા પર જોઇને ભાવવિભોર થઇ ગયા, પણ કપૂર પુત્ર રણબીરે એક વાત જણાવી એ કદાચ વધુ દર્દનાક હતી. “શર્માજી નમકીન” જોયા પછી ઋષિના જ્યેષ્ઠ બંધુ રણધીર કપૂર એટલા પ્રભાવિત થયા કે ભત્રીજા રણબીર પાસે આવીને કહ્યું, “ડેડને કહેજે જોરદાર કામ કર્યું છે, અને એ છે ક્યાં, ચાલ તેને ફોન કરીએ.”

રણધીર કપૂરને યાદ જ નથી કે તેમના લઘુ બંધુનું બે વર્ષ પહેલાં અવસાન થઇ ગયું છે!

આને ડિમેન્શિયા કહે છે; ચિત્તભ્રંશ અથવા દિમાગી ક્ષમતામાં ક્ષતિ. પ્રચલિત ભાષામાં તેને ઉન્માદ અથવા ગાંડપણ કહે છે. ઉંમરની સાથે આવતા શારીરિક બદલાવના કારણે દિમાગની રચનામાં પણ પરિવર્તન આવે છે, જેના પરિણામસ્વરૂપ યાદદાસ્ત, વિચારશક્તિ, વર્તન અને મનોભાવ પર અસર પડે છે. ડિમેંશિયા કોઈ રોગનું નામ નથી. તે અમુક લક્ષણોના સમૂહનું નામ છે. લોકો તેને “ભૂલવાની બીમારી” કહે છે, પરંતુ તે સિવાય આચાર-વિચારનાં ઘણાં લક્ષણો તેમાં જોવા મળે છે. જેમ કે – કોઈ ઘટના યાદ ન રહેવી, સમય પર કોઈ શબ્દ કે નામ યાદ ન આવે, હિસાબ-કિતાબ સમજમાં ન આવે, ભીડમાં ડર લાગે, નવો ફોન વાપરતાં ન આવડે, વસ્તુઓ કે વ્યક્તિઓ ઓળખી ન શકાય, અજાણ્યા માણસો પર શંકા પડે, વગેરે. કોઈનામાં એક લક્ષણ હોય તો બીજામાં બીજું.

ડિમેન્શિયા અલ્ઝાઈમર રોગમાંથી આવે છે. અલ્ઝાઈમરમાં મગજના સેલ્સ નષ્ટ થાય અને તેનાથી દિમાગમાં ફેરફારો થાય, પરિણામે ડિમેન્શિયાનાં લક્ષણો પેદા થાય. અલ્ઝાઈમરનું સૌથી પહેલું લક્ષણ નવી માહિતીને યાદ રાખવાની અશક્તિ છે, કારણ કે તેનાથી દિમાગના શીખવાના હિસ્સામાં અસર પડે છે.

અમિતાભ બચ્ચને “બ્લેક” ફિલ્મમાં ક્રમશ: યાદદાસ્ત ગુમાવતા શિક્ષક દેવરાજ સહાયની ભૂમિકા કરી હતી. એક દૃશ્યમાં, તે ભૂલી જાય છે કે તેમણે કોના માટે આઈસક્રીમ ખરીદ્યો છે અને છુટ્ટા પૈસા પણ લેવાનું ભૂલી જાય છે. તેમને તેમની ભૂલો તરફ ધ્યાન દોરવામાં આવે છે ત્યારે તેમને ભાન થાય છે કે એ હવે પહેલાંના જેવા રહ્યા નથી. ફિલ્મના અંતે, આપણે જોઈએ છીએ કે એ સૌને ભૂલી જાય છે.

પશ્ચિમમાં, હોલીવૂડ એક્શન સ્ટાર ચાર્લ્સ બ્રોન્સન, એક્ટ્રેસ રીટા હેઈવર્થ, કોમેડિયન રોબિન વિલિયમ. પ્રેસિડેન્ટ રોનાલ્ડ રીગન, માર્ગારેટ થેચર અને લેખક આઈરીસ મર્ડોક ડિમેન્શિયાનો ભોગ બન્યાં હતાં.

ભારતમાં ડિમેન્શિયાને લઈને બહુ ગેરસમજો છે. લોકો એવું માનતા હોય છે કે ઉંમર થઈ એટલે ચારિત્ર્ય બગડી ગયું છે. આપણે ત્યાં એક કહેવત છે; સાઠે બુદ્ધિ નાઠે – સાઈઠ વર્ષ થાય એટલે વિચારશક્તિ નાસી જાય. લોકો તેમની સમસ્યાને એવું માનીને છુપાવતા હોય છે કે લોકો તેમને પાગલ ગણશે અને તેમના પર હસશે.

ઇન ફેક્ટ, મેડિકલ સાયન્સે પણ ડિમેન્શિયાને હજુ હમણાં સમજવાનું શરૂ કર્યું છે અને હજુ તેની પૂરી જાણકારી કે ઈલાજ મળ્યો નથી. તમને જાણીને આશ્ચર્ય થશે કે આધુનિક દવાઓ અને સારવારોની સુવિધાના કારણે માણસોની આવરદામાં ઘણો વધારો થયો છે એટલે ડિમેન્શિયાથી પીડાતા લોકોની સંખ્યા પણ પહેલાં કરતાં વધી છે. તેનો સંબંધ ઉંમર સાથે છે. ૬૫ વર્ષની ઉમર પછી તેનાં લક્ષણો જોવા મળે છે. જો કે, દરેક ઉંમરવાન વ્યક્તિને ડિમેન્શિયા નડે છે તેવું પણ નથી.

ડિમેન્શિયા લેટિન શબ્દ “ડે” અને “મેન્સ”થી બન્યો છે; “ડે” એટલે “વિના” અને “મેન્સ” એટલે “મગજ” – મગજ વિનાનો. અમેરિકામાં ઘણા ડોકટરો ડિમેન્શિયાને અપમાનજનક ગણીને મેડિકલ ભાષામાંથી કાઢી નાંખવાના પક્ષમાં છે. અંગ્રેજી બોલચાલની ભાષામાં આ શબ્દ ૧૩મી સદી છે, પરંતુ મેડિકલ ભાષામાં તે ૧૮મી સદીથી પ્રચલિત થયો છે.

મેડિકલ સાયન્સનો વિકાસ થયો નહોતો, ત્યારે સૌ પ્રથમ ગ્રીક ફિલોસોફરોએ દિમાગ પર ફોકસ કરીને તેની વિભિન્ન લાક્ષણિકતાઓ સમજવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. પ્રાચીન ગ્રીસમાં, પાયથાગોરસ, હિપોક્રેટ્સ, પ્લેટો અને એરિસ્ટૉટલનું તારણ હતું કે વૃદ્ધત્વની સાથે દિમાગ ક્ષીણ થવા લાગે છે.

બે હજાર વર્ષ પહેલાં, જુવેનલ નામના રોમન કવિએ ડિમેન્શિયાની સ્થિતિને સમજાવતાં લખ્યું હતું, “રસાલામાં ઘરડા માણસની આસપાસ દરેક પ્રકારના રોગો નાચ કરે છે. એમાં શરીરની ખરાબી કરતાં સૌથી વધુ ખરાબ ક્ષીણ થતું દિમાગ છે, જે ગુલામોનાં નામો ભૂલી જાય છે અને ગઈ રાતે ખાવા આવેલા જૂના મિત્રોને કે મોટાં કરેલાં બાળકોને ઓળખતું નથી.”

૧૬૦૦મી સદીમાં, ઇંગ્લિશ ફિલોસોફર ફ્રાંસિસ બેકોને સઠિયાપા (બુઢાપા) પર એક પુસ્તકમાં લખ્યું હતું, “દિમાગના પાછલા હિસ્સામાં વિસારો પેદા થાય છે, જેને જૂના જમાનામાં ‘વિસ્મૃતિનું ઘર’ કહેવામાં આવતું હતું.” શેક્સપિયરનાં નાટકો હેમલેટ અને કિંગ લિયરનાં નાયકો ડિમેન્શિયાથી પીડિત હતા.

કુમાર ઠાકુર નામના એક હિન્દી શિક્ષકે તેના પર સરસ કવિતા લખી હતી :

અંદાજ બાબુજી કા કુછ નયા નયા હૈ
ખુદ સે હૈ બાત કરતે કૈસે હુઈ દશા હૈ!
વો ભૂલતે હૈ ચશ્માં ઔર ભૂલતે હૈ છાતા
લગતા ઉન્હેં કિસીને ઉનકો અભી છુઆ હૈ
રાતોં કો નીંદ સેઉઠ બહાર ચલે વો જાતે હૈ
હૈ લાઈલાજ એ સબ કૈસી યે દુર્દશા હૈ!
વો અસ્પતાલ સારે જા જા કે થક ચુકે હૈ,
સબ ડોક્ટર હૈ કહતે ઉનકો બસ દુઆ હૈ!

ડિમેન્શિયા ઈલાજપાત્ર નથી, પરંતુ તેને રોકવા માટે અમુક પગલાં ભરી શકાય છે. અંગ્રેજીમાં કહે છે : યુઝ ઇટ ઓર લુઝ ઈ ટ- વાપરો અથવા ખોવો. જે ચીજનો ઉપયોગ ન થાય, તે જાતે જ નષ્ટ થઇ જાય. અ દિમાગને પણ લાગુ પડે છે. કશું પણ નવું વાંચતા રહેવું, કશું પણ નવું લખતાં રહેવું અને કશું પણ નવું શીખતા રહેવું એ દિમાગની કસરત છે. જેમ આપણે સક્રિય રહીને શરીરને ચુસ્ત બનાવીએ છીએ, તેવી રીતે બૌદ્ધિક કસરતથી દિમાગને ચુસ્ત રાખી શકાય.

શરીરની ફિટનેસની સાથે દિમાગની ફિટનેસથી મગજમાં નવા સેલ્સ બનતા રહે છે. ડિમેન્શિયા ઉંમરની સાથે બ્રેઈન સેલ્સ નષ્ટ થવાથી થાય છે. એનો અર્થ એ થયો કે સેલ્સ પેદા થતા રહે તો તેનાથી બચી શકાય.

એક આઈરિશ કહેવત છે : ભરપૂર હાસ્ય અને ભરપૂર ઊંઘ દરેક સમસ્યાનો ઈલાજ છે.

પ્રગટ : ‘બ્રેકિંગ વ્યૂઝ’ નામક લેખકની સાપ્તાહિક કોલમ, ‘સંસ્કાર’ પૂર્તિ, “સંદેશ”, 10 ઍપ્રિલ 2022

સૌજન્ય : રાજભાઈ ગોસ્વામીની ફેઇસબૂક દિવાલેથી સાદર