ચિરંતના ભટ્ટ
ગયા અઠવાડિયે શિખર સંમેલનની આગલી રાતે મધરાત વીતી ગયા પછી પણ ભારતીય વાટાઘાટકારો જાગતા હતા. બધાને માફક આવે, સ્વીકાર્ય હોય એવું વાક્ય બન્યું ત્યાં સુધીમાં તો સવારના લગભગ ચાર વાગી ગયા હતા. એ વાક્ય કંઈ બહુ ભારેભરખમ કે બહુ કંઈ કહી દેનારું નહોતું, પણ એમાં એવી કંઈક વાત ચોક્કસ હતી જેને કારણે એક જ યુદ્ધના સામસામા છેડે ઊભેલા ઈરાન અને યુનાઇટેડ આરબ અમીરાત, યુદ્ધનું નામ લીધા વિના, બંને આ વાક્યને ટેકો આપી શકે.
એ જ દિવસે થોડા કલાકો પછી નેતાઓએ ભારત મંડપમ્ ખાતે વૃક્ષારોપણ કર્યું. સાત વર્ષ પછી ભારત આવેલા શી જિનપિંગ ગ્રૂપ ફોટોગ્રાફ માટે ઊભા હતા. બાજુમાં પુતિન, મોદી, ઈરાન, દક્ષિણ આફ્રિકા અને ઇન્ડોનેશિયાના પ્રમુખો પણ હતા. પોતાના દેશના ગેરહાજર શાસકનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા અબુ ધાબીના યુવરાજ પણ હતા. બધાંએ એક જ કેમેરા લેન્સમાં નજર કરી, જેને માટે અંગ્રેજીમાં એક સરસ શબ્દ છે, ‘ફોટો ઑપ’ – એ આ ક્ષણ હતી. બધા નેતાઓએ સરસ ડિપ્લોમેટિક સ્મિત કર્યું અને પટપટ કેમેરાની ચાંપો દબાઈ. આ ઘટનામાં બહુ બહુ તો દસેક મિનિટ લાગી હશે. સાંજે ભવ્ય ડિનર હતું.
આખા બ્રિક્સ સમિટનો સાર આમ તો આટલો જ : યોગ્ય વાક્ય રચવામાં સવાર પડી ગઈ, ફોટો પડાવતા દસ મિનિટ લાગી. આ અઢારમું બ્રિક્સ શિખર સંમેલન હતું. યજમાન અને અધ્યક્ષ તરીકે ભારતે આખું વર્ષ ‘સ્થિતિસ્થાપકતા’ એટલે કે રેઝિલિયન્સ શબ્દનું રટણ કર્યું હતું. સંમેલનની સત્તાવાર થીમમાં પણ એ જ હતું – સ્થિતિસ્થાપકતા, નવીનતા, સહકાર અને ટકાઉપણું (રેઝિલિયન્સ, ઇનોવેશન, કૉઓપરેશન અને સસ્ટેનેબિલિટી). જ્યારે કંઈ બહુ તેજતર્રાર ઓળખ ટાળવી હોય ત્યારે સમિટને આવાં છોગાં આપી શકાય. મોટાભાગની ગણતરી પ્રમાણે અગિયાર દેશો એક ટેબલ પર બેઠા હતા. જો કે સાઉદી અરેબિયાના સભ્યપદનો સવાલ છેલ્લાં બે વર્ષથી જ્યાં હતો ત્યાં જ છે. ભારતીય યજમાનો તેને સભ્ય ગણે છે, સાઉદી અધિકારીઓ પોતે હજી સ્પષ્ટપણે એવું કહેતા નથી અને આ સવાલનો નિવેડો લાવવાની કોઈને ઉતાવળ નથી. બ્રાઝિલ તરફથી લુલાને બદલે તેમના વિદેશ પ્રધાન આવ્યા હતા. લુલા ચોથી મુદ્દત માટે ચૂંટણી લડી રહ્યા છે અને મતદાનને માંડ ત્રણ અઠવાડિયાં બાકી હતાં.
જે વાક્ય પાછળ આખી રાત ગઈ તેનો અર્થ આ છે : ‘મધ્ય પૂર્વ/પશ્ચિમ એશિયામાં સતત વધી રહેલા તણાવ અંગે અમે ઊંડી ચિંતા વ્યક્ત કરીએ છીએ અને આ મુદ્દે પોતપોતાના દેશોના વલણને યાદ કરતાં મહત્તમ સંયમ રાખવાની તથા પરિસ્થિતિ વધુ વણસે એવાં પગલાં ટાળવાની અપીલ કરીએ છીએ.’
ફરી વાંચો. આખા વાક્યનો ભાર એક જ શબ્દ પર છે – સંયમ. અહીં સંયમ કોઈ મૂલ્ય નથી, એક મોટુંમસ વાસણ છે. સીધેસીધું શું કહેવું એના પર સહમતિ ન સાધી શકાય તો એ બધું એમાં ઠાલવી દો. ઈરાન ઇચ્છતું હતું કે તેની ધરતી પર હુમલા કરનારા દેશોનાં નામ લઈને તેમની નિંદા કરવામાં આવે. યુ.એ.ઈ. ઇચ્છતું હતું કે આ યુદ્ધનો માર પોતાને પણ પડ્યો છે તેની નોંધ લેવાય, પણ પોતાના પર દોષ મૂક્યા વગર. કોઈને પોતાનું ધારેલું વાક્ય મળ્યું નહીં. સૌને મળ્યો સંયમ. જે સૈદ્ધાંતિક રીતે સૌની પાસે કંઈક અપેક્ષા રાખે છે, પણ વ્યવહારમાં કોઈની પાસેથી કશું માગતો નથી. કારણ કે એ સંયમ માટે જવાબદાર ઠેરવી શકાય એવું કોઈ નામ ઘોષણાપત્રમાં છે જ નહીં.
આ એક શબ્દને કેવી કેવી બાબતોનો ભાર વેંઢારવો પડ્યો એ જોવા જેવું છે. ઘોષણાપત્ર સ્વીકારાયું ત્યારે આ સમૂહનો એક સભ્ય એવા દેશ સાથે સામસામા હુમલા કરી રહ્યો હતો જે આ સમૂહમાં છે જ નહીં. અગિયારમાંથી બે દેશો વર્ષનો મોટો ભાગ એ જ યુદ્ધની સામસામી બાજુએ ઊભા રહીને વિતાવી ચૂક્યા હતા. અને આ શબ્દે એક વધુ દાવો પણ ઉપાડવાનો હતો – આ બધા મતભેદો વચ્ચે ભારતે ‘સેતુ રચ્યો’ હોવાનો દાવો. માત્ર સંયમના એક શબ્દના ટેકે ઊભેલા વાક્ય માટે આ વર્ણન થોડું વધારે પડતું ઉદાર છે. રાજદ્વારીઓ આને મોટી સફળતા કહે છે. ચોક્કસ શબ્દોમાં કહીએ તો, એક જ ફોન્ટમાં લખાયેલી અસહમત રહેવાની સહમતિ છે.
બીજા મુદ્દાઓ પર ઘોષણાપત્રે હિંમત દેખાડી. પહેલગામ હુમલાની ‘આકરામાં આકરા શબ્દોમાં’ નિંદા થઈ. છવ્વીસ લોકોનાં મૃત્યુ. અહીં ગોળગોળ ભાષાની જરૂર નહોતી, કારણ કે સહમત થવામાં કોઈનું કશું જતું નહોતું. વેપારને ખોરવતી આયાતજકાત (ટેરિફ) અને ત્રીજા પક્ષો પર લાદવામાં આવતા પ્રતિબંધોની (સેન્કશન્સ) પણ ટીકા થઈ. ‘અમેરિકા’ શબ્દ એકેય વાર લખ્યા વગર. આ નામ એટલી કાળજીથી ટાળવામાં આવ્યું છે કે તેની ગેરહાજરી જ પોતાનામાં એક નિવેદન બની જાય છે. વાક્યનું વર્ણન એક જ દેશને બંધબેસતું હોય તો નામ લેવાની જરૂર પણ ક્યાં છે?
ભારતને ખરેખર શું મળ્યું? એક ઘોષણાપત્ર પાછળ અગિયાર પ્રતિનિધિમંડળો. કોઈ ઊઠીને ગયું નહીં, કોઈ ફૂટ પડી નહીં. સાત વર્ષ પછી શી જિનપિંગની ભારતમાં હાજરી પણ કાં તો ખરેખર બે રાષ્ટ્રો વચ્ચે જામેલો બરફ ઓગળવાની નિશાની હોઈ શકે અથવા ઓછોમાં ઓછું એવું જતાવતો ફોટોગ્રાફ માત્ર હોય એવું પણ બને – આ તો આપણે કયા અખબાર પર આધાર રાખીએ છીએ તેના પરથી નક્કી થાય.
નવી દિલ્હીને એવો મંચ મળ્યો જ્યાંથી તે વિશ્વસનીય રીતે કહી શકે કે તેણે કોઈ બીજાના યુદ્ધમાં કોઈ એક પક્ષની બાજુએ ઊભા રહ્યા વગર ગ્લોબલ સાઉથનું યજમાનપદ સંભાળ્યું. ભલે એ માટે બેઠકમાં યુદ્ધને પણ તેનું નામ લીધા વિના જગ્યા આપવી પડી હોય.
આ નાનીસૂની વાત નથી. બીજા લગભગ કોઈ મુદ્દે એકમત ન થતા અગિયાર દેશો વચ્ચેની સહમતિ પણ એક પ્રકારનું પાયાનું માળખું છે. તેના પર ધીમે ધીમે બાંધકામ થઈ શકે. ન્યૂ ડેવલપમેન્ટ બૅન્ક એ રીતે જ ઊભી થઈ છે. પોતપોતાનાં રાષ્ટ્રીય ચલણોમાં વેપારના હિસાબ ચૂકવવાનો મુદ્દો પણ એ રીતે વર્ષોવર્ષ ઘોષણાપત્રોમાં પાછો આવે છે. આ એક વ્યવહારુ પ્રયાસ છે; તેના માટે સૌનું એક જ ચલણ બનાવવું જરૂરી નથી.
આ બધાની કિંમત શું ચૂકવાઈ એનો હિસાબ કરવો મુશ્કેલ છે. અને એટલે જ બેઠકમાં બેઠેલા કોઈને એનો જવાબ પણ આપવો નહીં પડે. કોણે શું કર્યું એનાં નામ ટાળીને સહમતિ સાધતો સમૂહ એક સોદો કરે છે: જવાબદારી નક્કી કરવાની ક્ષમતા જતી કરીને, જેમને જવાબદાર ઠેરવવાના હોય તેમની સાથે એક જ ઓરડામાં બેસી રહેવાની ક્ષમતા સાચવી લે છે. કદાચ આ વધુ સમજદારીભર્યો સોદો હશે. પણ સૌથી અઘરા પ્રશ્નો પર આવું કહેવું અને કશું જ ન કહેવું, એ બંને વચ્ચેનો ફરક પારખવો મુશ્કેલ છે.
બ્રિક્સ વૈશ્વિક વ્યવસ્થામાં એક વૈકલ્પિક અવાજ બનવા માગે છે, પણ સભ્યો વચ્ચેના સરહદી અને રાજકીય મતભેદો આ મહત્ત્વાકાંક્ષાને મર્યાદિત રાખે છે. ભારત માટે કસોટી બેવડી છે, પશ્ચિમ સાથેના સંબંધો સાચવવાના અને રશિયા તથા ચીન સાથે આ મંચ પર સક્રિય પણ રહેવાનું. એક વાક્ય ઘડવા માટે બંધ બારણે આખી રાત ચાલતી વાટાઘાટોમાં આ સંતુલનની કિંમત દેખાય છે.
બ્રાઝિલના વિદેશ પ્રધાન એવા દેશમાં પાછા ફર્યા જેના પ્રમુખને મતદાનના ત્રણ અઠવાડિયાં પહેલાં બીજે હાજર રહેવું વધુ જરૂરી લાગ્યું હતું. રિયાધ અને નવી દિલ્હી વચ્ચે ક્યાંક, સાઉદીના સભ્યપદનો સવાલ સંમેલન પૂરું થયા પછી પણ જ્યાં હતો ત્યાં જ રહ્યો. દરેકને સહમતિનું એટલું જ સ્વરૂપ મળ્યું જેટલું તેને પરવડે. સહમતિ આખરે એ સિવાય બીજું હોય પણ શું?
બાય ધી વે:
સવારે ચાર વાગ્યા સુધી મહેનત કરીને તેમણે એક એવું વાક્ય લખ્યું જેનો છેવટે અર્થ એટલો જ થાય છે : આપણે અસહમત છીએ એના પર સહમત છીએ. બસ, શાંતિથી. આ કાં તો અગિયાર દેશોએ સાથે મળીને છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોમાં તૈયાર કરેલો સૌથી ચતુરાઈભર્યો દસ્તાવેજ છે, અથવા કશું જ ન કહેવા માટે શોધી કાઢેલો સૌથી લાંબો રસ્તો. સાચું કહું તો, બેમાંથી કયું છે એ હું કહી શકતી નથી. મને શંકા છે કે હાજર રહેલા દેશો પોતે પણ કહી શકે તેમ નથી.
પ્રગટ : ‘બહુશ્રૃત’ નામક લેખિકાની સાપ્તાહિક કટાર, ’રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”, 20 સપ્ટેમ્બર 2026
