મને સપનાંમાં
પોપાબાઈનું રાજ યાદ આવે.
આમ તો રાજમાં હતું કંઈ નહીં !?

એવું કહેવાય છે ને કે
ખાલી ચણો વાગે ઘણો
કે ચા કરતાં કીટલી ગરમ
શું એવું જ કંઈક હશે આ રાજમાં?

કે પછી
રાંડ્યા રાજની રાંડી પ્રજાને
પોપાબાઈના રાજથી કોઈ
મતલબ ન'તો !?

કે એવું શું પોપાબાઈ ચલવતાં
કે
નહીં
એ તો રામ જાણે!

ઘૈડિયા ય ગુજરી ગયા
ને ઇતિહાસ તો હોય જ નહીં
બિચારા પોપાબાઈના રાજનો
એટલે થયું
ચાલ આજે
કવિતામાં
પોપાબાઈનું કરીએ પુણ્યસ્મરણ!

પોપાબાઈ ગમે તેમ તો ય રાજમહિષી.

આમ તો રોજ
પણ રોજ નહીં તો
ક્યારેક જય તો કરવી જ પડેને!?

મારા પૂર્વજોએ ન'તી કરી જય
તો લ્યો હું કરું
જય જય પોપાબાઈ સરકાર!

૨ ડિસેમ્બર,૧૯૪૩ – ૧૧ જુલાઇ, ૨૦૨૦

કાર્ટૂનિસ્ટોની ખોટ ધરાવતા ગુજરાતમાં વર્ષોથી એકધારી ગુણવત્તા સાથે સામાજિક-રાજકીય કટાક્ષયુક્ત કાર્ટૂન આપતા રહેલા જામીનું ૭૭ વર્ષની વયે અવસાન થયું. તેમની કાર્ટૂન કારકિર્દી ૧૯ વર્ષની કાચી વયે શરૂ થઈ હતી. ‘રંગતરંગ’, ‘જી’, ‘ચાંદની’, ‘ચકચાર’, ‘અંજલિ’, ‘બીજ’ જેવાં ગુજરાતી અને ‘ધર્મયુગ’, ‘માધુરી’, ‘પરાગ’ જેવાં હિન્દી સામયિકોમાં તેમનાં વ્યંગચિત્રો પ્રગટ થવાં લાગ્યાં. પછી ગુજરાતનાં મુખ્ય ધારાનાં પ્રકાશનોની તેમની પર નજર પડી.

રાજકોટના ‘જય હિન્દ’ અખબારની સાપ્તાહિક પૂર્તિમાં ‘કાર્ટૂન કોર્નર’ નામની તેમની કોલમ વર્ષો સુધી ચાલી. વર્ષ ૧૯૮૭થી ‘અભિયાન’ સાપ્તાહિકમાં શરૂઆતના પાને ‘તિકડમ્’ શીર્ષક હેઠળ તેમનાં કાર્ટૂન શરૂ થયાં, જે તેમના જીવનપર્યંત સતત ચાલુ રહ્યાં. ઉપરાંત ‘સંદેશ’, ‘ગુજરાત ટુડે’, ‘દિવ્ય ભાસ્કર’માં તેમનાં પોકેટ કાર્ટૂન પ્રકાશિત થયાં. એ સિવાય તે અમુક સામાજિક મુખપત્રો, સંસ્થાની વાર્ષિક ડાયરીઓ માટે પણ કાર્ટૂન પૂરાં પાડતા. એક ડાયરી માટે તો એમનાં કાર્ટૂનનો અંગ્રેજી ‘અનુવાદ’ પણ કરવામાં આવ્યો હતો. તે કહેતા કે ‘સારા કાર્ટૂનિસ્ટ માટે ત્રણ ગુણનો સમન્વય જરૂર છે : ચિત્રકાર, પત્રકાર અને વ્યંગકાર.’

કટોકટી પછીના મોરારજી દેસાઈના વડાપ્રધાનપદ હેઠળ સરકારે ૧૦ મહિનાના લાંબા સમયગાળા પછી ય કોઈ નોંધપાત્ર કામગીરી ન કરી ત્યારે તેમણે એક કાર્ટૂન બનાવેલું, જેમાં મોરારજી દેસાઈનું પેટ ફુલેલું જોઈને સામાન્ય નાગરિક પૂછે છે, ‘‘હવે કોઈ સારા ડૉક્ટરને બતાવો તો કાંઈક પરિણામ આવે.’’ આ કાર્ટૂને ખાસ્સી ચર્ચા જગાવી હતી. જામી કહેતા, ‘‘જેનામાં પત્રકારત્વની દૃષ્ટિ હોય એ જ કાર્ટૂનિસ્ટ બની શકે. પરંતુ કાર્ટૂનિસ્ટને કોઈ પત્રકાર ગણતા નથી. કહો કે ગણવા માગતા નથી. મને પણ એવોર્ડ હાસ્યલેખકોની શ્રેણીમાં અપાયો. હકીકતે કાર્ટૂન એ માત્ર હાસ્ય નથી, કાર્ટૂન ક્યારેક રડાવી પણ જાય છે.’’ જામીનાં થોકબંધ કાર્ટૂન તેમની આ વાતની સાક્ષી પૂરે છે.

જામનગર જિલ્લાના ધ્રોલ શહેરમાં આરબ પરિવારમાં જન્મેલા આવદ હસન જામી ત્રણ ભાઈ અને એક બહેનમાં સૌથી મોટા હતા. જૂની મેટ્રિક સુધી ભણ્યા બાદ ડ્રોઇંગ ટીચરનો અભ્યાસ કર્યો. વર્ષ ૧૯૬૨થી ધ્રોલના અધ્યાપન મંદિરમાં ચિત્રશિક્ષક તરીકે કારકિર્દીનો પ્રારંભ કર્યો. વર્ષ ૧૯૬૮થી ૨૦૦૧ સુધી જામનગરના કેન્દ્રીય વિદ્યાલયમાં અને વર્ષ. ૨૦૦૧થી ૨૦૦૩ સુધી રાજકોટના કેન્દ્રીય વિદ્યાલયમાં આર્ટ ટીચર તરીકે રહ્યા.

ધ્રોલમાં અમારા ઘર નજીકની શેરીમાં જ જામી કુટુંબનું ઘર. કાર્ટૂનિસ્ટ જામીના લઘુબંધુ જેમને અમે મેસનકાકા કહીએ છીએ, તે વનવિભાગમાં નોકરી કરતા. મેસનકાકા પણ ચિત્રકાર. ખાસ કરીને તૈલચિત્રો બનાવે. એમનાં ચિત્રોને અમે વખાણતાં, ત્યારે ઘરમાં વડીલો કહેતા, ‘‘એના મોટા ભાઈ તો એથી ય મોટા કલાકાર છે.’’ એવું પણ સાંભળવા મળતું કે જામીસાહેબ નોકરી માટે ઇન્ટરવ્યૂ આપવા ગયા ત્યારે ઇન્ટરવ્યૂ લેનારનું ચિત્ર બનાવી, એને પ્રભાવિત કરી દીધા હતા. અમારા આડોશપાડોશમાં કાર્ટૂનિસ્ટ જામી ‘મોટા જામીસાહેબ’ તરીકે ઓળખાતા.

હું હજી કોલેજમાં અભ્યાસ કરતો હતો ત્યારે એક વાર કોઈ પ્રસંગે તેઓ ધ્રોલ આવ્યા હતા. પહેલી વાર વાતચીત કરી ત્યારે સંકોચ સાથે મેં એમને કહ્યું, ‘મને ચિત્રકલામાં રસ છે.’ તે ભારે અવાજમાં આસ્તેથી બોલ્યા, ‘કાર્ટૂન બનાવને, કોઈ બનાવતું નથી.’ વતનમાં જ પછીની મુલાકાત વખતે એમના ઘરની શેરીમાં પ્રવેશતી વખતે ‘આવ’ કહીને તેમણે પીઠ પર હાથ મૂક્યો અને અંદર લઈ ગયા. તેમનો પોશાક સામાન્ય હતો. પેન્ટ અને શર્ટ. સ્મોકિંગ કરતા. ઊંચાં કદકાઠીના હતા, અવાજ વજનદાર. સ્વભાવે એકદમ સરળ અને હસમુખા. ગુજરાતમાં વિદ્યમાન કાર્ટૂનિસ્ટમાં તેમને દેવ ગઢવી ગમતા. એમને યાદ કરીને કહેતા, ‘તેઓ તો સંગીત તરફ વળી ગયા. હવે કોણ કાર્ટૂન બનાવે છે?’ ભારતીય કાર્ટૂનિસ્ટોમાં તેમણે પ્રિય કાર્ટૂનિસ્ટ તરીકે સુધીર દરને ગણાવ્યા હતા જામી પોતાની આગવી શૈલીના કુશળ કાર્ટૂનિસ્ટ હોવા છતાં તેમની વાતોમાં હુંપદ બિલકુલ ન સંભળાતું.

વર્ષ ૨૦૦૮માં હું ભુજમાં ‘આજકાલ’ દૈનિકમાં નોકરી કરતો ત્યારે એક કાર્યક્રમ માટે તે કચ્છ આવ્યા હતા. કાર્યક્રમ બાદ મેં તેમનો ઇન્ટરવ્યૂ કરેલો. આજે ખરા સમયે જ તેનું કટિંગ ઘરમાં શોધખોળ કર્યા છતાં હાથ ન લાગ્યું. અલબત્ત, મારી ડાયરીમાં એનું શીર્ષક નોંધેલું વંચાય છે : ‘ગુજરાતી પત્રકારત્વમાં કાર્ટૂનકલાનું ભાવિ ધૂંધળું લાગે છે : કાર્ટૂનિસ્ટ જામી’.

e.mail : dalimran@gmail.com

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” સાપ્તાહિક ડિજિટલ આવૃત્તિ; 13 જુલાઈ 2020; પૃ. 14-15

(૬ માર્ચ, ૧૯૪૦- ૧૧ જુલાઇ, ૨૦૨૦)

1991ના અરસામાં વડોદરાની ફેકલ્ટી ઑફ ફાઈન આર્ટ્સના પ્રથમ વર્ષની પેઇન્ટિંગની શાખામાં મેં પ્રવેશ લીધો હતો. તેમાં પેઇન્ટિંગના મુખ્ય વિષય ઉપરાંત વૈકલ્પિક વિષય તરીકે 'પૉટરી' રાખેલો. બધું મળીને અમે આઠ-દસ છોકરા-છોકરીઓ. આ વિભાગનાં વડાં જ્યોત્સ્નાબહેન ભટ્ટ.

હસમુખાં અને મૈત્રીપૂર્ણ ચહેરાવાળાં જ્યોત્સ્નાબહેન પહેલા દિવસે આવ્યાં, પોતાનો પરિચય આપ્યો અને એ પછી 'પૉટરી' વિષે સમજાવવાનું શરૂ કર્યું. એક મોટા ટેબલની ફરતે સૌ સ્ટૂલ પર ગોઠવાયાં. દરમિયાન અમારા જૂથમાંની બે છોકરીઓ ત્યાં પડેલી ભીની માટીની લુગદીમાંથી માટીની નાની નાની ગોળીઓ બનાવીને સામસામી ફેંકવા લાગી. એ જોઈને હસમુખાં દેખાતાં જ્યોત્સ્ના મેડમના ચહેરાના ભાવ પલટાયા. તે કડક અવાજે બોલ્યાં: 'રિસ્પેક્ટ ધ મીડિયમ યુ વર્ક ઈન.' જે માધ્યમમાં કામ કરીએ તેનું સન્માન જાળવવાની વાત તેમણે જે રીતે કહી, ત્યાર પછી ફરી કોઈએ માટી સાથે રમત કરવાની હિંમત ન કરી.

સંજોગોવશાત્ મારે આ અભ્યાસ અધૂરો મૂકવો પડ્યો, પણ જ્યોત્સ્નાબહેનની આ છબિ મનમાં રહી ગયેલી. એ પછી તેમની સાથે મુલાકાતનો યોગ આવ્યો છેક જુલાઈ, 2011માં. 'અહા! જિંદગી' માસિકની 'ગુર્જરરત્ન' કૉલમ માટે હું વિવિધ વ્યક્તિઓને મળીને તેમના વિશે લખતો હતો. તેમની વય ત્યારે 71 વર્ષની. તેમના સ્ટુડિયોમાં મુલાકાત લીધી અને તેમને 'વ્હીલ' પર કામ કરતાં જોયાં. એકદમ થકવી નાખે એવું, સર્જનાત્મકતાની સાથોસાથ શારીરિક શ્રમ માગી લેતું કામ, છતાં તેમનો તરવરાટ એવો જ હતો. આ મુલાકાત પછી જાણે કે એક નવા પરિચયનો આરંભ થયો.

જ્યોત્સ્નાબહેન અને જ્યોતિભાઈની કલ્પના એકમેક વિના થઈ જ ન શકે. હજી 4 મેના રોજ બંનેએ દાંપત્યજીવનનાં 55 વર્ષ સંપન્ન કર્યાં એની જાણ કરતું અને સૌનો આભાર માનતું કાર્ડ ઇ-મેલ દ્વારા મળેલું. જ્યારે મળીએ ત્યારે ઉત્સાહ અને ઉર્જાથી સભર લાગતાં જ્યોત્સ્નાબહેનના અવસાનના સમાચાર 11 જુલાઈએ મળ્યા ત્યારે ઘડીભર માનવામાં ન આવ્યું!

સિરામિક્સના કળાકાર પોતાની કલ્પના મુજબ માટીમાંથી વિવિધ આકારો નિપજાવે છે અને તેની પર કાચનો રંગબેરંગી ઢોળ ચડાવે છે. બે લીટીમાં સમાઈ જતી આ પ્રક્રિયા માત્ર કળાસૂઝ, કળાની તાલીમ કે કૌશલ્ય જ નહીં, અતિશય ધીરજ, એકાગ્રતા, ખંત અને મહેનત પણ માગી લે છે. કેમ કે ચાકડા પર માટીનો આકાર બનાવી દેવાથી વાત પૂરી થતી નથી, બલકે ત્યાંથી શરૂ થાય છે. અમુક પ્રમાણમાં ભેજ રહે ત્યારે તેને યોગ્ય ટેક્નિકથી ઝડપભેર ગ્લેઝિંગ કરવું, ત્યાર પછી એ વાસણને ભઠ્ઠીમાં મૂકવું, નિર્ધારિત તાપમાને તેને તપાવવું અને પછી સાચવીને બહાર કાઢીને ઈચ્છિત પરિણામ મળ્યું છે કે નહીં એ જોવું. આ આખી પ્રક્રિયામાં દિવસો વીતે છે. સિરામિક્સ-કળાકાર પોતાની કલ્પના મુજબના આકારો સર્જે ત્યારે ગ્લેઝિંગ એ રીતે કરવું ઘટે કે એ આકાર વધુ ને વધુ ઊપસે. આ માટે જોઈએ એક પ્રકારની આંતરસૂઝ અને સમજણ. આમ તો આનો સમાવેશ ‘પૉટરી’(માટીનાં વાસણ)માં થાય છે, જે શિલ્પકળાની શાખા છે. છતાં ય દેશમાં શિલ્પકારો કરતાં સિરામિક્સનાં કળાકારો ઘણા ઓછા છે અને જ્યોત્સ્નાબહેનનું નામ એવાં ગણ્યાગાંઠ્યા કળાકારોમાં પ્રથમ હરોળમાં મૂકી શકાય.

જ્યોત્સ્નાબહેનની સહેલી સામાજિક ઓળખાણ કાન્તિસેન શ્રોફનાં ભત્રીજી કે આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ ધરાવતા કળાકાર જ્યોતિ ભટ્ટનાં પત્ની તરીકેની આપી શકાય. પણ કળાપ્રેમીઓ-કળાકારો માટે તેમની કળાકાર તરીકેની સ્વતંત્ર ઓળખ પૂરતી છે. વડોદરાની ફૅકલ્ટી ઑફ ફાઇન આર્ટ્સમાં ૨૦૦૨ સુધી તે કાર્યરત હતાં. તેમણે ઘણા વિદ્યાર્થીઓ તૈયાર કર્યા. તેમની કૃતિઓનાં છ એકલ તેમ જ ઘણાં સામૂહિક પ્રદર્શનો દેશવિદેશમાં યોજાયાં. અનેક વર્કશોપમાં તેમણે ભાગ લીધો. તેમના વૈવિધ્યપૂર્ણ સર્જનમાંથી તેમણે સર્જેલી વિવિધ આકારની બિલાડીની સિરામિક કૃતિઓ તેમની ઓળખ બની રહી છે.

આજીવન ચાલેલી કળાયાત્રામાં તેમને સતત સાથ રહ્યો પતિ જ્યોતિ ભટ્ટનો. જીવનમાં (શીખવનાર) ગુરુ, (સંભાળ લેનાર) માતા અને વખત આવ્યે (ટપારનાર) સાસુની ત્રિવિધ ભૂમિકા ભજવનાર વિખ્યાત સીરામીસ્ટ ચૌધરીને તેઓ આદરપૂર્વક યાદ કરતાં. તે માનતાં હતાં કે પરંપરાગત માટીકામ કરતા કુંભારોની નવી પેઢી અન્ય વ્યવસાય તરફ વળી રહી છે, ત્યારે તેમને ગ્લેઝિંગની ટેક્નિક શીખવવામાં આવે તો પરંપરા અને આધુનિકીકરણના સમન્વય થકી એક નવો જ ગ્રાહકવર્ગ ઊભો કરી શકાય. અમદાવાદના ‘નવજીવન ટ્રસ્ટ’ દ્વારા ગયે વર્ષે જ તેમનાં કામને સમાવતા પુસ્તક ‘સેલિબ્રેટિંગ અર્થ’નું પ્રકાશન કરવામાં આવ્યું હતું. તેમની વિદાય પછી પણ તેમનું કામ પ્રેરણા પૂરી પાડતું રહેશે.

e.mail : bakothari@gmail.com

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” સાપ્તાહિક ડિજિટલ આવૃત્તિ; 13 જુલાઈ 2020; પૃ. 13-14