હિમાંશી શેલતના શ્વાન વિક્ટરનું અકાળ અવસાન થયેલું અને અત્યંત કરુણ રીતે એ વફાદાર શ્વાનનો અંત આવેલો. એ દિવસે વરસાદ ખૂબ જામેલો અને હિમાંશી શેલત અને વિનોદ મેઘાણી કોઈક કામે કારમાં જઈ રહ્યાં હતાં. જતી વેળા, વિક્ટર બંને પગે કારની બારી પર ઊભો રહી ગયો, અને ‘જાઓ છો તો મને પણ લઈ જાઓ’ની કાકલૂદી કરવા માંડ્યો. વિક્ટરની આજીજીથી ઓગળી જઈને એમણે વિક્ટરને પણ સાથે લઈ લીધો, અને જાણે વિક્ટર કારમાં બેસીને એના મોત ભણી નીકળી પડ્યો!

આવતી વેળા એક અગત્યના ફોનકોલ માટે તેઓ કારની બહાર નીકળ્યાં અને કારનો દરવાજો બંધ કરવાનું ચૂકી ગયાં; એટલામાં વિક્ટર પણ છલાંગ મારીને બહાર કૂદ્યો અને સામેથી પૂરપાટ આવતી બસે એને અફડેટે લીધો. અને બસ, વિક્ટર હતો ન હતો થઈ ગયો. જીવથીયે વહાલો વિક્ટર આ રીતે ચાલી નીકળે ત્યારે એ અવસાન હિમાંશીબહેન અને વિનોદભાઈને કઈ હદે હચમચાવી જાય એની કલ્પના કરવી મુશ્કેલ છે, પરંતુ હિમાંશીબહેનના જ શબ્દોમાં વાંચીએ તો એમણે લખેલું, ‘એને ભોંયમાં પોઢાડીને ઉપર માટી વાળી ત્યારે ભીતર હાહાકાર વ્યાપી ગયો. ખૂબ ચાહતો હતો એ મને. જુવાનજોધ દીકરો ફાટી પડ્યાની દાહક વ્યથા લઈ ઘેર આવી હતી એ દિવસે …’

વિક્ટરના મૃત્યુને કારણે ‘સખ્ય’ અચાનક ભેંકાર થઈ ગયેલું. જીવનનો જાણે આધાર જ છીનવાઈ ગયેલો અને હિમાંશીબહેન અકારણ રડી પડતાં. તેઓ નોંધે છે, ‘એક પ્રાણીએ સવા વર્ષના ટૂંકા ગાળામાં એવી તે કઈ પાંખો આપી હતી અમને કે એના જવાથી અમે આમ સાવ જ પટકાઈ પડ્યાં હતાં ભોંય પર! મારું મન એટલું તો આળું બની ગયું હતું કે સાવ અકારણ રડી પડાતું હતું.’

પછી તો વિકી સાથે સંકળાયેલી તમામ બાબતો હિમાંશીબહેનને મહિનાઓ સુધી ખિન્ન કરતી રહી. એને ભાવતી વાનગી હોય કે, રાત્રે સૂતી વખતે બાજુમાં વિક્ટરની કાયમી ગેરહાજરી હોય, વિકીની ગમે ત્યારે એમને યાદ આવે અને જ્યારે યાદ આવે ત્યારે ઉદાસી અને આંસુને પણ લેતી આવે! માણસના અવસાન પછી આજે સ્વજનો પાધરો શોક નથી કરી શકતા એવા આ સમયમાં પ્રાણીના અવસાનથી કોઈ માણસ ભાંગી પડે એ વાત કેટલાકને હાસ્યાસ્પદ લાગવાની તો કેટલાકને આમાં વેવલાપણું લાગવાનું.

ખૈર, હવે સોનુ પર આવીએ. હું સોનુને બેએક વાર મળ્યો છું. પહેલી વાર હિમાંશી શેલતને મળવા ‘સખ્ય’ પર પહોંચી ગયેલો ત્યારે સોનુએ એની વારસાગત પદ્ધતિથી ભસીને મારું સ્વાગત કરેલું, પણ ‘અરે, આ તો મહેમાન. એમના પર ભસાય?’ એવું હિમાંશીબહેને એને કહ્યા પછી એ લગીર ન ભસ્યો અને અમારી વાતમાં જાણે એને પણ રસ હોય એમ ઓરડામાં બેસીને અમારી વાતોમાં ગુલતાન રહ્યો. ત્રણેક વર્ષ બાદ બીજી વખત જવાનું બન્યું ત્યારે સોનું ‘સખ્ય’ પર હાજર હતો, પરંતુ ઉંમરે પહોંચેલા સોનુનું સ્વાસ્થ્ય અત્યંત નબળું હતું એટલે એ બહાર ઓટલા પર નહીં, પણ અંદર ઓરડામાં આરામ કરતો હતો. હિમાંશીબહેને જ મને જાણકારી આપેલી કે, એને કેન્સર છે અને એની સારવાર માટે તેઓ કિમોથેરપિ અપાવવા લઈ જાય છે. અધૂરામાં પૂરું સોનુંને આંખે દેખાવાનું પણ બંધ થઈ ગયેલું એટલે એને સાચવવામાં અને એની સારવાર કરવામાં હિમાંશીબહેનને ઘણી તકલીફ પડેલી.

જો કે ત્યાર પછી સુરતમાં યોજાયેલા જ્ઞાનસત્ર વખતે હિમાંશી શેલત મળેલાં ત્યારે એમને સોનુના ખબર અંતર પૂછેલા. એમણે જણાવેલું, હજુ થોડા સમય પહેલાં જ સોનુ ચાલી નીકળ્યો, અને એના ન હોવાની કઠોર વાસ્તવિક્તામાંથી હું પણ બહાર આવવાનો પ્રયત્ન કરી રહી છું! તો ગયા મહિને જ્યારે હિમાંશીબહેનને મળવાનું થયું ત્યારે એમણે સોનુ સંદર્ભે માહિતી આપી. થોડા મહિના અગાઉ એમણે ઘરને રંગ કરાવેલો ત્યારે આગલા ઓરડાની એક દીવાલને રંગ નથી કરાવ્યો. કેમ? તો કહે, સોનુ જ્યારે બીમાર હતો, ત્યારે સોનુ એ દીવાલ પાસે આરામ કરતો અને ત્યાં જ હિમાંશીબહેન એના શરીર પર દવા કે દુર્ગંધ ન ફેલાય એ માટે સ્પ્રે છાંટતાં, જે સ્પ્રેના ડાઘા હજુ પણ એ દીવાલ પર અકબંધ છે!

ખૈર, માણસ માટે માણસ જીવે એ તો આપણો સ્વાર્થ કહેવાય, પણ આપણી આસપાસ જે કંઈ ધબકતું હોય એને ઉત્કટતાથી ચાહવું અને પૂરી નિસ્બત સાથે એમના માટે કંઈક કરી છૂટવાની ઝંખના રાખવી, એ વાત કંઈક નોખી છે. બધા એવું કરી શકતા નથી, એટલે જ બધા આવું અનોખું ‘સખ્ય’ પણ માણી શકતા નથી.

e.mail : ankitdesaivapi@gmail.com

India is Gandhi's country of birth; South Africa his country of adoption. He was both an Indian and a South African citizen. Both countries contributed to his intellectual and moral genius, and he shaped the liberatory movements in both colonial theaters.

He is the archetypal anti-colonial revolutionary. His strategy of non-cooperation, his assertion that we can be dominated only if we cooperate with our dominators, and his nonviolent resistance inspired anti colonial and antiracist movements internationally in our century.

Both Gandhi and I suffered colonial oppression, and both of us mobilized our respective peoples against governments that violated our freedoms.

The Gandhian influence dominated freedom struggles on the African continent right up to the 1960s because of the power it generated and the unity it forged among the apparently powerless. Nonviolence was the official stance of all major African coalitions, and the South African A.N.C. remained implacably opposed to violence for most of its existence.

Gandhi remained committed to nonviolence; I followed the Gandhian strategy for as long as I could, but then there came a point in our struggle when the brute force of the oppressor could no longer be countered through passive resistance alone. We founded Unkhonto we Sizwe and added a military dimension to our struggle. Even then, we chose sabotage because it did not involve the loss of life, and it offered the best hope for future race relations. Militant action became part of the African agenda officially supported by the Organization of African Unity (O.A.U.) following my address to the Pan-African Freedom Mov

ement of East and Central Africa (PAFMECA) in 1962, in which I stated, "Force is the only language the imperialists can hear, and no country became free without some sort of violence."

Gandhi himself never ruled out violence absolutely and unreservedly. He conceded the necessity of arms in certain situations. He said, "Where choice is set between cowardice and violence, I would advise violence… I prefer to use arms in defense of honor rather than remain the vile witness of dishonor …"

Violence and nonviolence are not mutually exclusive; it is the predominance of the one or the other that labels a struggle.

Gandhi arrived in South Africa in 1893 at the age of 23. Within a week he collided head on with racism. His immediate response was to flee the country that so degraded people of color, but then his inner resilience overpowered him with a sense of mission, and he stayed to redeem the dignity of the racially exploited, to pave the way for the liberation of the colonized the world over and to develop a blueprint for a new social order.

He left 21 years later, a near maha atma (great soul). There is no doubt in my mind that by the time he was violently removed from our world, he had transited into that state.

No Ordinary Leader – Divinely Inspired

He was no ordinary leader. There are those who believe he was divinely inspired, and it is difficult not to believe with them. He dared to exhort nonviolence in a time when the violence of Hiroshima and Nagasaki had exploded on us; he exhorted morality when science, technology and the capitalist order had made it redundant; he replaced self-interest with group interest without minimizing the importance of self. In fact, the interdependence of the social and the personal is at the heart of his philosophy. He seeks the simultaneous and interactive development of the moral person and the moral society.

His philosophy of Satyagraha is both a personal and a social struggle to realize the Truth, which he identifies as God, the Absolute Morality. He seeks this Truth, not in isolation, self-centeredly, but with the people. He said, "I want to find God, and because I want to find God, I have to find God along with other people. I don't believe I can find God alone. If I did, I would be running to the Himalayas to find God in some cave there. But since I believe that nobody can find God alone, I have to work with people. I have to take them with me. Alone I can't come to Him."

He sacerises his revolution, balancing the religious and the secular.

Awakening

His awakening came on the hilly terrain of the so-called Bambata Rebellion, where as a passionate British patriot, he led his Indian stretcher-bearer corps to serve the Empire, but British brutality against the Zulus roused his soul against violence as nothing had done before. He determined, on that battlefield, to wrest himself of all material attachments and devote himself completely and totally to eliminating violence and serving humanity. The sight of wounded and whipped Zulus, mercilessly abandoned by their British persecutors, so appalled him that he turned full circle from his admiration for all things British to celebrating the indigenous and ethnic. He resuscitated the culture of the colonized and the fullness of Indian resistance against the British; he revived Indian handicrafts and made these into an economic weapon against the colonizer in his call for swadeshi – the use of one's own and the boycott of the oppressor's products, which deprive the people of their skills and their capital.

A great measure of world poverty today and African poverty in particular is due to the continuing dependence on foreign markets for manufactured goods, which undermines domestic production and dams up domestic skills, apart from piling up unmanageable foreign debts. Gandhi's insistence on self-sufficiency is a basic economic principle that, if followed today, could contribute significantly to alleviating Third World poverty and stimulating development.

Gandhi predated Frantz Fanon and the black-consciousness movements in South Africa and the U.S. by more than a half-century and inspired the resurgence of the indigenous intellect, spirit and industry.

Gandhi rejects the Adam Smith notion of human nature as motivated by self-interest and brute needs and returns us to our spiritual dimension with its impulses for nonviolence, justice and equality.

He exposes the fallacy of the claim that everyone can be rich and successful provided they work hard. He points to the millions who work themselves to the bone and still remain hungry. He preaches the gospel of leveling down, of emulating the kisan (peasant), not the zamindar (landlord), for "all can be kisans, but only a few zamindars."

He stepped down from his comfortable life to join the masses on their level to seek equality with them. "I can't hope to bring about economic equality… I have to reduce myself to the level of the poorest of the poor."

From his understanding of wealth and poverty came his understanding of labor and capital, which led him to the solution of trusteeship based on the belief that there is no private ownership of capital; it is given in trust for redistribution and equalization. Similarly, while recognizing differential aptitudes and talents, he holds that these are gifts from God to be used for the collective good.

He seeks an economic order, alternative to the capitalist and communist, and finds this in Sarvodaya based on nonviolence (AHIMSA).

He rejects Darwin's survival of the fittest, Adam Smith's laissez-faire and Karl Marx's thesis of a natural antagonism between capital and labor, and focuses on the interdependence between the two.

He believes in the human capacity to change and wages Satyagraha against the oppressor, not to destroy him but to transform him, that he cease his oppression and join the oppressed in the pursuit of Truth.

We in South Africa brought about our new democracy relatively peacefully on the foundations of such thinking, regardless of whether we were directly influenced by Gandhi or not.

Gandhi remains today the only complete critique of advanced industrial society. Others have criticized its totalitarianism but not its productive apparatus. He is not against science and technology, but he places priority on the right to work and opposes mechanization to the extent that it usurps this right. Large-scale machinery, he holds, concentrates wealth in the hands of one man who tyrannizes the rest. He favors the small machine; he seeks to keep the individual in control of his tools, to maintain an interdependent love relation between the two, as a cricketer with his bat or Krishna with his flute. Above all, he seeks to liberate the individual from his alienation to the machine and restore morality to the productive process.

As we find ourselves in jobless economies, societies in which small minorities consume while the masses starve, we find ourselves forced to rethink the rationale of our current globalization and to ponder the Gandhian alternative.

At a time when Freud was liberating sex, Gandhi was reining it in; when Marx was pitting worker against capitalist, Gandhi was reconciling them; when the dominant European thought had dropped God and soul out of the social reckoning, he was centralizing society in God and soul; at a time when the colonized had ceased to think and control, he dared to think and control; and when the ideologies of the colonized had virtually disappeared, he revived them and empowered them with a potency that liberated and redeemed.

[The liberator of South Africa looks at the seminal work of the liberator of India]

courtesy : http://www.mkgandhi.org/articles/sacred_warrrior.htm?utm_source=Gandhi-Journal-Articles&utm_medium=email&utm_campaign=Gandhi+Journal+Article-III+%28+February+2017+%29+-+The+Sacred+Warrior

અનેક મોઢે એને બોલવું પડે જેના વિચાર સ્પષ્ટ ન હોય, કાં ઇરાદો સ્પષ્ટ ન હોય અને કાં હિંમત ઓછી પડતી હોય

RSSના સરસંઘચાલક મોહન ભાગવતે કહ્યું છે કે દેશમાં કોઈ પણ વ્યક્તિને બીજી વ્યક્તિને દેશભક્તિનું સર્ટિફિકેટ આપવાનો અધિકાર નથી. એ પછી તેમણે ઉમેરણ કર્યું હતું કે મને પણ નહીં. આ છેલ્લું કથન જોતાં એમ લાગે છે કે તેઓ પોતાને હિન્દુઓનો અવાજ સમજે છે. મોહન ભાગવતે દેશપ્રેમીઓને મર્યાદાનું ભાન કરાવ્યું એના હજી અઠવાડિયા પહેલાં તેમણે કહ્યું હતું કે ‘આ દેશ હિન્દુઓનો છે અને જે પણ વ્યક્તિ આ દેશમાં જન્મ લે છે એ હિન્દુ છે. ધર્મ અલગ હોઈ શકે, પણ ઓળખ એક જ છે; હિન્દુ. હિન્દુ એ ધર્મવાચક ઓળખ નથી, પરંતુ રાષ્ટ્રવાચક ઓળખ છે.’

અહીં બે સવાલ ઉપસ્થિત થાય છે. પહેલો સવાલ એ કે ઇન્ડિયન, ભારતીય, હિન્દુસ્તાની અને એક સમયે હિન્દી એવા રાષ્ટ્રવાચક શબ્દો આપણી પાસે છે અને એની સામે કોઈ પ્રજાને વાંધો નથી તો એને અપનાવી લેવાની જગ્યાએ હિન્દુનો આગ્રહ શા માટે? આખું જગત આપણને ઇન્ડિયન, ભારતીય કે હિન્દુસ્તાની તરીકે ઓળખે છે અને ઇતિહાસમાં પણ ભારતની પ્રજાનો ઉલ્લેખ આ ત્રણ શબ્દોમાં જ કરવામાં આવ્યો છે. ઓળખના જે શબ્દો હાથવગા છે, રૂઢ છે, નિર્વિવાદપણે સર્વસ્વીકાર્ય છે તો પછી હિન્દુનો આગ્રહ શા માટે? બીજું, હિન્દુસ્તાનમાં તો હિન્દુ આવી જ જાય છે અને એ છતાં સંતોષ નથી એનું શું કારણ? હિન્દુઓની ભૂમિ (સ્તાન) એ હિન્દુસ્તાન અને તેમને હિન્દુરાષ્ટ્ર તો જોઈએ છે.

૧૯૪૭માં ભારતનું વિભાજન થયું ત્યારે મોહમ્મદ અલી ઝીણાએ આગ્રહ રાખ્યો હતો કે હવે ભારતનું વિભાજન થઈ રહ્યું છે તો અત્યાર સુધી અખંડ ભારતને ઓળખાવનાર શબ્દ ઇન્ડિયા સ્થગિત કરી નાખવો જોઈએ અને એની જગ્યાએ ઇન્ડિયા સત્તાવારપણે હિન્દુસ્તાન તરીકે ઓળખાવું જોઈએ, કોમી વિભાજન પછી ઇન્ડિયા હવે ઇતિહાસ બની જવું જોઈએ. આ દરખાસ્તનો સરદાર પટેલે વિરોધ કર્યો હતો. તેમણે કહ્યું હતું કે ધર્મના નામે ઇન્ડિયામાંથી જે બહાર નીકળે એ ઓળખ ગુમાવે, બાકી ભારત તો ઇન્ડિયા ધૅટ ઇઝ ભારત તરીકે જ ઓળખાશે. બચાડા મોહન ભાગવતને આ બધા ઇતિહાસની જાણ નહીં હોય.

જે ધર્મના નામે ઇન્ડિયા ધૅટ ઇઝ ભારતમાંથી બહાર નીકળે એ ઓળખ ગુમાવે એમ સંઘના આરાધ્ય દેવ-ગાંધીનુયાયી-કૉન્ગ્રેસી સરદાર પટેલે ત્યારે કહ્યું હતું. ભારત કરતાં હિન્દુસ્તાન શબ્દ વધારે પ્રચલિત હોવા છતાં સત્તાવારપણે ભારત શબ્દ અપનાવવામાં આવ્યો હતો, કારણ કે એ સમયના ભારતના નેતાઓ આડકતરી રીતે પણ કોમી વિભાજનને માન્યતા આપવા નહોતા માગતા. ઇન્ડિયા ધૅટ ઇઝ ભારત સર્વસમાવેશક ઓળખ છે અને હિન્દુસ્તાન શબ્દ પણ એટલો જ સર્વસમાવેશક છે એટલે તો સંઘને એમાં વાંધો છે. તમે ભારતીય તરીકે ઓળખાતા હશો તો ચાલશે, પણ અંદરથી તમે હિન્દુ હોવા જોઈએ, કારણ કે સાંસ્કૃિતક રાષ્ટ્રવાદનો આ તકાદો છે જે તેમણે ઇટલીમાંથી આયાત કર્યો છે.

બીજો સવાલ હિન્દુત્વનો ઉપસ્થિત થાય છે. મુસલમાન ભલે ધર્મે મુસલમાન હોય, ખ્રિસ્તી ભલે ધર્મે ઈસાઈ હોય; દિલથી તેઓ હિન્દુ હોવા જોઈએ. હવે હિન્દુપણાની (જેમને તેઓ હિન્દુત્વ તરીકે ઓળખાવે છે) તેમની વ્યાખ્યા શું કહે છે? જેમની પિતૃભૂમિ અને પવિત્ર ભૂમિ બન્ને ભારત હોય એ જ હિન્દુ. આ વ્યાખ્યા વિનાયક દામોદર સાવરકરે કરી છે જે સંઘને સ્વીકાર્ય છે. હિન્દુત્વ શબ્દપ્રયોગ સંઘે અપનાવી લીધો છે અને સંઘે સત્તાવારપણે કે આડકતરી રીતે સુધ્ધાં સાવરકરની હિન્દુની વ્યાખ્યાનો અસ્વીકાર નથી કર્યો.

હવે જેની જન્મભૂમિ અને પવિત્ર ભૂમિ ભારત હોય એ જ માત્ર હિન્દુ ગણાય તો અન્ય ધર્મીઓ પાસેથી સંઘ કયા આધારે હિન્દુ તરીકે ઓળખાવવાનો આગ્રહ રાખે છે? તેમની વ્યાખ્યા જ તેમને હિન્દુ તરીકે ડિસમિસ કરે છે. સાવરકરે તો ત્યાં સુધી કહ્યું છે કે જેની જન્મભૂમિ અને પવિત્ર ભૂમિ ભારત હોય એ જ હિન્દુ ગણાય અને એ જ માત્ર ભરોસાપાત્ર રાષ્ટ્રનિષ્ઠ ગણાય જ્યારે બાકીનાઓની રાષ્ટ્રનિષ્ઠા શંકાસ્પદ હોય છે. રેખા તો સાવરકરે ખેંચી આપી છે જે સંઘને માન્ય છે તો પછી ભારતમાં જન્મે એ દરેક હિન્દુ, પછી એનો ધર્મ ગમે એ હોય એમ કહેવાનો શું અર્થ છે? પણ પ્રશ્ન કરે કોણ? વિચારે કોણ? સમીક્ષા કરે કોણ? RSSની શાખાઓમાં કુમળા ચિત્તનું બોન્સાઇ કરવામાં આવે છે.

હું જ્યારે શિખાઉ પત્રકાર હતો ત્યારે મેં મારા સિનિયર પત્રકારને પૂછ્યું હતું કે મુમ્બાદેવી પરથી મુંબઈનું નામ પડ્યું અને નરેન્દ્ર આગળ જતાં વિવેકાનંદ બન્યા એવા એકસરખા લેખો વારંવાર વાંચ્યા છે તો એને ફરી-ફરી છાપતા રહેવાનો શું અર્થ? તેમણે કહ્યું હતું કે દર વરસે નવા યુવા વાચકો ઉમેરાતા હોય છે તેમના માટે. છાપાવાળાઓએ સમયાંતરે એકસરખા લેખો આપવા પડતા હોય છે. RSSની પણ એ જ નીતિ છે. દર વરસે નવા હિન્દુઓ પેદા થતા રહે છે એટલે તેમને અનેક મોઢે બોલીને ભ્રમમાં રાખવા પડે.

એક માર્ગ અપનાવો તો માર્ગ સ્પષ્ટ કરવો પડે, એની વ્યાખ્યા કરવી પડે, એની રૂપરેખા આપવી પડે, વ્યવહારુતા બતાવવી પડે અને સૌથી મોટી વાત એ કે ખુદે એના પર ચાલવું પડે. આટલી ત્રેવડ નથી એટલે અનેક મોઢે બોલવું પડે છે. તમે કોઈ જેહાદી મુસલમાનને જોયો છે અનેક મોઢે બોલતા? તે ખોટું વિચારે છે અને કરે છે એમાં કોઈ શંકા નથી; પરંતુ તે જે માને છે એ જ બોલે છે અને એ જ કરે છે અને જ્યાં સુધી જીવ ન ગુમાવે ત્યાં સુધી એ જ બોલતો-કરતો રહે છે. અનેક મોઢે એને બોલવું પડે જેના વિચાર સ્પષ્ટ ન હોય, કાં ઇરાદો સ્પષ્ટ ન હોય અને કાં હિંમત ઓછી પડતી હોય. RSSની શાખાઓમાં બોન્સાઇની ચોથી પેઢી તૈયાર થઈ રહી છે. માનવધનનો કેવડો મોટો વેડફાટ! વિચાર તો કરો.

સૌજન્ય : ‘કારણ-તારણ’ નામક લેખકની કોલમ, “ગુજરાતી મિડ-ડે”, 15 ફેબ્રુઆરી 2017