અઢારમી લોકસભાના આરંભે 

આપણે ઇચ્છીએ કે સત્તાપક્ષ અને વિપક્ષ પરસ્પર સ્પર્ધા અને શત્રુભાવ વચ્ચે વિવેક કેળવીને પોતપોતાનાં દેશપ્રેમ અને બંધારણનિષ્ઠાનો પૂરો અને ખરો હિસાબ આપે.

પ્રકાશ ન. શાહ

બેસતી અઢારમી લોકસભાએ છવ્વીસમી જૂનના સમગ્ર ઘટનાક્રમને કેવી રીતે ઘટાવશું, વારુ? નવનિર્વાચિત અધ્યક્ષ ઓમ બિરલાએ એમની બીજી પારીની શરૂઆતમાં જ ઘોષિત કટોકટીના પચાસમાં વર્ષ પ્રવેશનો મુદ્દો ઠીક આગળ કર્યો. કટોકટી ચોક્કસ જ એક જળથાળ ઘટના હતી, અને ભારત ભાગ્ય ભવન શી લોકસભામાં અધ્યક્ષીય સ્તરેથી એનો ઉલ્લેખ થાય એમાં અવશ્ય ઔચિત્ય છે. 

જો કે, આ તબક્કે એક વાત અસંદિગ્ધ શબ્દોમાં કહેવી જોઈએ કે કાઁગ્રેસને જનતાએ તે માટે નસિયત અને શિકસ્ત બંનેનો અનુભવ આપ્યો છે. તેમ છતાં, એક પક્ષ તરીકે પોતાની આ મહદચૂક માટે કાઁગ્રેસને પક્ષે આત્મનિરીક્ષણનો અભિગમ જેમ જરૂરી છે તેમ જનતા સરકારના હિસ્સેદાર તરીકે, સંયુક્ત મોરચા સરકારોના બહારી ટેકેદાર તરીકે, વાજપેયીના છ વરસ અને મોદીના દસ વરસના વડા લાભાર્થી તરીકે ભા.જ.પે. પણ જવાબ તો આપવો રહે જ છે કે કટોકટીરાજના લક્ષણો વિધિવત જાહેરાત વગર અનુભવાતાં હોય એવું કેમ લાગે છે. કાઁગ્રેસમુક્ત ભારતનો વ્યૂહ પાછો પડ્યો છે અને કાઁગ્રેસયુક્ત ભા.જ.પ.ને પણ ગતિરોધનો અનુભવ થઈ રહ્યો છે ત્યારે ઊલટાનો આ પ્રશ્ન ઓર લાજિમ બને છે. 

1975માં તમે ક્યાં હતા એવો ઇતિહાસચાબખો જો અસ્થાને નથી તો સ્વરાજની લડતમાં અગ્રતાક્રમે તમે ક્યાં હતા એવો ઇતિહાસચાબખો પણ અસ્થાને નથી. ખરું જોતાં દેશજનતાઓ અને એના સઘળા રાજકીય વહેવારિયાઓએ બેઉ છેડાના આત્મનિરીક્ષણપૂર્વક આઝાદીની પહેલી લડાઈ અને આઝાદીની બીજી લડાઈ એવી પરિભાષાના ચોકઠાની બહાર નીકળી આઝાદીની ચાલુ લડાઈની રીતે વિચારવાપણું છે – તમે સત્તાપાટલીએ હો કે સામી પાટલીએ બંધારણની ભાવનાઓ સંદર્ભે આગળ જઈ રહ્યા છો કે પાછા પડી રહ્યા છો એ પ્રશ્ન મહત્ત્વનો છે. 

અહીં આગલા એક-બે દિવસમાં જે સામસામાં દૃષ્યો સરજાયાં એનો ઉલ્લેખ સમયસરનો લેખાશે. એક દૃશ્ય વિધિવત ગૃહપ્રવેશ પૂર્વે વડા પ્રધાન તરફથી રચનાત્મક વિરોધશીખ સાથે અને સહયોગ સાથે કટોકટીની યાદ આપતું હતું. બીજું દૃશ્ય રાહુલ ગાંધી અને અખિલેશ યાદવના નેતૃત્વમાં નવનિર્વાચિત વિપક્ષી સભ્યો બંધારણની પ્રત સાથે નજરે પડતા હતા. છેલ્લાં દસ વરસમાં જે ઘટનાક્રમ દેશજનતાએ નજરોનજર નિહાળ્યો એનો કંઈક પડઘો આ વેળાના ચૂંટણીપરિણામોમાં પ્રભાવકપણે પડ્યો છે. વિધિવત યંત્રણા વિના સ્થાપિત મીડિયા અને ચેનલ ચોવીસાને અંકુશિત કરાયાં પછી અને છતાં સોશિયલ મીડિયા ને યુટ્યુબ ક્રાંતિએ એમાં ખાસી ભૂમિકા ભજવી છે. આર્થિક-સામાજિક ન્યાય અને ખુલ્લાપણા માટેની આ જદ્દોજહદ સારુ બંધારણબક્ષી દિશામોકળાશે નિઃશંક મહત્ત્વની છે. 

અહીં સુધી જે ચર્ચા કરી એની પિછવાઈ પર લોકસભાના અધ્યક્ષની ચૂંટણીનો પ્રશ્ન જોઈએ ત્યારે શું સમજાય છે? વિપક્ષની માગ હતી કે અધ્યક્ષપદ માટે ચૂંટણી ટાળીને એકંદરમતી સાધવાની વાત બરાબર છે, પણ નાયબ અધ્યક્ષપદ વિપક્ષને જશે એવી ખાતરી આપો એ જરૂરી છે. ક્યાં રાજ્યોમાં આમ છે અને ક્યાં રાજ્યોમાં આમ નથી એવી આતશબાજી પોતાને ઠેકાણે ઠીક જ છે. પણ એન.ડી.એ. સરકાર પોતાની ત્રીજી મુદ્દતમાં બંધારણની 93મી કલમને એક તક આપવાની રીતે પણ કેમ ન વિચારી શકી, એ એક સવાલ છે.

દસ વરસ પછી પહેલીવાર લોકસભામાં વિધિવત નેતા પ્રતિપક્ષ હશે. ઓછામાં ઓછા દસ ટકા સભ્યોની પ્રણાલિકાને અનુસરીને આ શક્ય બન્યું છે. જો કે, તે સિવાય પણ, ઓછા સભ્યો છતાં, આવી જોગવાઈ આડે કોઈ કાનૂની અવરોધ નથી. પણ મોદી ભા.જ.પ.ની કાર્યશૈલીમાં આ પ્રકારની સહભાગિતા સામાન્યપણે અગરાજ રહેતી આવી છે. ગમે તેમ પણ, હવે જે તે નિર્ણયમાં એકતરફી હંકારવા આડે કંઈક રોકનું અને જ્ઞાનતંતુઓના યુદ્ધ છતાં સહયોગનું વાતાવરણ બનશે એ ખયાલે સૌ દેશપ્રેમીઓ ચોક્કસ જ રાહત અનુભવશે. 

ઓમ બિરલાએ એમની બીજી પારીમાં બાવીસ બાવીસ બિલ સરેરાશ ચાલીસ મિનિટમાં પસાર થઈ જાય એવી વિક્રમી અનવસ્થા સામે એક નવું પ્રતિમાન કાયમ કરવાની રીતે વિચારવું રહેશે – અને નરેન્દ્ર મોદી, અમિત શાહ, રાહુલ ગાંધી, અખિલેશ યાદવે સ્પર્ધા ને શત્રુભાવ વચ્ચે વિવેક કેળવવો રહેશે.

Edito: nireekshak@gmail.com

પ્રગટ : ‘પરિપ્રેક્ષ્ય’, “દિવ્ય ભાસ્કર”; 26 જૂન 2024

Ram Puniyani

The campus of Nalnda was inaugurated formally by Prime Minister Mr. Narendra Modi on 19^th June (2024) in presence of Ambassadors of many countries like Myanmar, Srilanka, Vietnam, Japan, Korea among others. Most of these countries are the ones where Buddhism was spread by the preachers sent by Emperor Ashok. Initially the idea of reviving Nalanda as a premier global University was floated by the then President A.P.J Abul Kalam in 2006 and later ratified by Bihar Assembly and UPA Government. On the occasion; Modi stated that this University was burnt by foreign invaders in 12^th Century. He was just parroting the popular perception that Bakhtiyar Khilji, the courtier of Mahmud Ghori had burnt it.

This perception is an add-on to the other such ‘social common sense’ that Muslim invaders destroyed the Hindu Temples and spread Islam by force. Incidentally the propagation of these understandings began with the introduction of communal historiography by the British and later picked up with big gusto by the communal streams, Muslim communalism and Hindu Communalism. While the propagation of myths propagated by Muslim League against Hindus is playing havoc in Pakistan, in India it is RSS which has played this up, leading to Hate against Muslims in our society to the extent that Sardar Vallabh Bhai Patel had to write this about RSS, “All their speeches were full of communal poison. It was not necessary to spread poison in order to enthuse the Hindus and organize for their protection. As a final result of the poison, the country had to suffer the sacrifice of the invaluable life of Gandhiji.”

When Modi was mouthing that Nalanda was burnt by foreign invaders, this falls in the same category of falsehoods which are used to spread the Hatred against Muslims. Nalanda had a glorious residential University, spread out in a large area in Rajgir Bihar, built by Gupta’s in the sixth century. It was a Buddhist center as Archeological evidence shows. Primarily it was for study of Buddhist philosophy, in addition Brahminical scriptures, mathematics, logic and health science were also taught. Its tradition of open discussion and logic were so high that it attracted students and scholars from various destinations. It was supported by the Kings, later with the coming of Pala and Senaa dynasty its patronage was reduced and withdrawn. Patronage was redirected to new Universities, like Odantpuri and Vikramshila in particular.

This was the beginning of the decline of Nalanda. Who set fire to the great library housing millions of books, Manuscripts and rare collections? While it is being attributed to Khilji, particularly after the coming of the British, there is no single primary source mentioning this. Khilji’s primary goal was to loot and plunder. On route from Ayodhya to Bengal he did attack Kila-i-Bihar thinking this is a forte with wealth. On the way he plundered wealth and killed people. Nalanda was not on the route, rather far away from the route, and he had no reason to attack a University. Most of the primary sources related to history of that time do not mention Khilaji coming to Nalanda. Tabakat-a-Nasiri written by Minhaj-e-Siraj has no mention on these lines. Two Tibetean Scholars, Dharmaswamin and Sumpa were keenly studying the history of India, particularly related to Buddhism, in their books also; Khilji is not mentioned as the one who either came to Nalanda or burnt it. Taranath, another well known Buddhist scholar from Tibet also does not mention any such fact.

Interestingly Buddhist structures of importance like Ajanta, Ellora, and Sanchi stupa were also not the subject of ire of ‘invaders’! Nor do the Indian historians Jadunath Sarkar and R C Majumdar endorse Nalanda being destroyed by Khilji. So how it got burnt and lost its historical importance. Many stories abound apart from the Khilji destroying it, being most prevalent.

Prof. D. N. Jha, the authority on Ancient Indian History in his essay, ‘Responding to a communalist’ in compilation of his essays (Against the Grain, Manohar 2020, pp 185 onwards) gives an excellent summary of the relevant part of the book ‘History of Buddhism in Indian’ by Tibetan monk Taranath. “During the consecration ceremony of the Temple built by Kakutsiddha at Nalendra [Nalanda] ‘the young naughty Shamans threw slops at tirthika beggars (Brahmins, added)…Angered by this one of them went for arranging livelihood and the other sat in the deep pit and engaged himself in ‘Surya Sadhana)…He performed a sacrifice and scattered the charmed ashes all around which resulted in the miraculous fire.”

History of Indian Logic p. 516, cited by D R Patil, ‘The Antiquarian Remnant’ in Bihar says that this incidence refers to the actual scuffle between Buddhist and Brahmanical mendicants. The latter propitiated the Sun God, performed a sacrifice and threw the living ambers and ashes from the sacrificial pit to Buddhist temples. This is what led to the burning of the great collection of books at that time.

We also need to register that this was a period when the attacks against Buddhism were coming up as the resurgence of Brahmanism was coming up in a big way. After the period of Ashoka when India became Buddhist in large measure, the notions of equality ruled in a big way. Due to this the Brahamanical rituals declined leading to a big dissatisfaction among Brahimins. A bit later when Ashoka’s grandson Brihdrath was ruling, his commander-in-chief Pushyamitra Shung murdered Brihdrath and became the ruler unleashing an anti Buddhist persecution.

All reliable sources point to the fact of Brahmins burning the library as revenge. Bringing in Bakhtiar Khilji fits into the general Islamophobic propaganda against Muslims and at the same time hides the true story of persecution of Buddhism during that period.

What we need to preserve from the Buddhist period is a spirit of free debate and logic as the underlying base of education. In present times our Universities are being stifled by the imposition of a culture of obedience and subordination in the matters of academia. The knowledge cannot be imbibed or developed under such conditions. If we can learn this from the tragic history of the struggle between Buddhism and Brahmanism in India, it will be a crucial aspect of the development of academia in the country.

વિધાનસભાની ચૂંટણી પછી નવી રચાયેલી આંધ્ર પ્રદેશ વિધાનસભાના અધિવેશનના પહેલા દિવસે આંધ્ર પ્રદેશના મુખ્ય પ્રધાન એન. ચન્દ્રબાબુ નાયડુએ પક્ષના નેતાઓને અને કાર્યકર્તાઓને કહ્યું હતું કે રાજ્યના ભૂતપૂર્વ મુખ્ય પ્રધાન અને યુવાજન શ્રમિક રૈયત કાઁગ્રેસ પાર્ટી(વાય.એસ.આર.સી.પી.)ના નેતા જગન મોહન રેડ્ડીની દરેક રીતે માનમર્યાદા જાળવવામાં આવે. તેમનું અપમાન થવું પણ ન જોઈએ અને તેમને અપમાન થઈ રહ્યું છે એવું લાગવું પણ ન જોઈએ.

નારા ચંદ્રાબાબુ નાયડુ

વાચકોને યાદ હશે કે આંધ્ર પ્રદેશમાં લોકસભાની સાથે સાથે વિધાનસભાની પણ ચૂંટણી યોજાઈ હતી, જેમાં વિધાનસભાની કૂલ ૧૭૫ બેઠકોમાંથી ચન્દ્રબાબુ નાયડુના પક્ષ તેલગુ દેશમ્‌ પાર્ટીને ૧૩૫ બેઠકો મળી હતી. ચન્દ્રાબાબુએ પવન કલ્યાણ નામના નેતાના પ્રાદેશિક પક્ષ જન સેના પાર્ટી સાથે ચૂંટણી સમજૂતી કરી હતી અને તેને ૨૧ બેઠકો મળી હતી અને ભારતીય જનતા પક્ષને ૧૦ બેઠકો મળી હતી. કૂલ મળીને ૧૭૫ બેઠકોમાંથી એન.ડી.એ.ને ૧૬૪ બેઠકો મળી હતી. જગન મોહન રેડ્ડીના પક્ષને માત્ર ૧૧ બેઠકો મળી હતી. માત્ર ૧૧. ઊભા રાખેલા ઉમેદવારો સામે વિજયની સરેરાશને અંગ્રેજીમાં સ્ટ્રાઈક રેટ કહેવામાં આવે છે અને  એન.ડી.એ.નો સ્ટ્રાઈક રેટ લગભગ ૯૪ ટકાનો હતો. ૨૦૧૯ની સાલની લોકસભાની ચૂંટણીમાં અને એ પછી યોજાયેલી વિધાનસભાઓની ચૂંટણીઓમાં બી.જે.પી.નો ઉત્તર અને પશ્ચિમ ભારતનાં રાજ્યોમાં જે સ્ટ્રાઈક રેટ હતો તેનાં કરતાં પણ વધુ. આ ભવ્ય વિજયનો શ્રેય ચન્દ્રાબાબુ નાયડુને જાય છે. વિજયનો શ્રેય એન.ડી.એ.ને એટલા માટે પણ જાય છે કે આંધ્ર પ્રદેશના મતદાતાઓ જગન મોહનના શાસનથી નારાજ હતા.

બંધારણીય જોગવાઈ મુજબ લોકસભામાં કે વિધાનસભામાં વિરોધ પક્ષના નેતા તરીકેનું સત્તાવાર પદ મેળવવા માટે સૌથી મોટા વિરોધ પક્ષ પાસે ગૃહની કુલ બેઠકોમાંથી દસ ટકા બેઠક હોવી જરૂરી છે. આંધ્ર પ્રદેશમાં કૂલ ૧૭૫ બેઠકો છે અને જગન મોહન રેડ્ડીના પક્ષ પાસે દસ ટકા કરતાં ઘણી ઓછી માત્ર ૧૧ બેઠકો છે એટલે તેઓ વિરોધ પક્ષના નેતાના પદ માટે દાવેદારી કરી શકે એમ નથી. ચન્દ્રાબાબુ નાયડુએ કહ્યું હતું કે પ્રતિપક્ષના સભ્યો અને તેના નેતા એટલા જ આદરણીય છે જેટલા હોવા જોઈએ. સંખ્યા ગૌણ છે.

આને કહેવાય ખાનદાની. આને કહેવાય સંસ્કાર. આને કહેવાય ખેલદિલી. ચન્દ્રાબાબુ નાયડુ આ એટલા માટે કરી શક્યા કે તેઓ લોકતંત્રને વરેલા છે. લોકશાહીમાં પક્ષો અને નેતાઓ આવે ને જાય. લોકશાહીમાં વિજય અને પરાજય આવે ને જાય. ચન્દ્રાબાબુ નાયડુએ પરાજય (કારમો  પરાજય સુદ્ધા) જોયા છે અને ખમ્યા છે. ચન્દ્રાબાબુ નાયડુના પક્ષને ૨૦૧૯ની સાલની વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં માત્ર ૨૩ બેઠકો મળી હતી અને જગન મોહન રેડ્ડીના પક્ષને? ૧૭૫ બેઠકોમાંથી ૧૫૧ બેઠકો. ટી.ડી.પી.ને અત્યારે જેટલી બેઠકો મળી છે તેનાથી ઘણી વધુ. આને કહેવાય લોકશાહી! લોકશાહીને વરેલા નેતાઓમાં ખાનદાની અભિપ્રેત છે.

અહીં વરિષ્ઠ અંગ્રેજી પત્રકાર શેખર ગુપ્તાએ કહેલો પ્રસંગ યાદ આવે છે. તેઓ પાકિસ્તાનના એ વખતના વડા પ્રધાન નવાઝ શરીફની મુલાકાત લઈ રહ્યા હતા. વાતવાતમાં નવાઝ શરીફે કહ્યું કે ભારત વિશેનું મેં જોયેલું એક દૃશ્ય હું ભૂલી શકતો નથી. ૧૯૮૯માં ભારતમાં લોકસભાની ચૂંટણી યોજાઈ જેમાં કાઁગ્રેસનો પરાજય થયો. રાજીવ ગાંધીની જગ્યાએ રાજીવ ગાંધીના એક સમયના સાથી તેમ જ વિશ્વાસુ ગણાતા પણ પછી તેમનો દિવસરરાત વિરોધ કરનારા વિશ્વનાથ પ્રતાપ સિંહ વડા પ્રધાન બન્યા. સંસદના સંસદના સત્રનો પહેલો દિવસ હતો જેમાં ખુરશી ગુમાવનાર પરાજિત વડા પ્રધાન નવા વડા પ્રધાનનું સંસદ ભવનના મુખ્ય દ્વારે સ્વાગત કરે છે અને પછી મુખ્ય દ્વારથી ગૃહના પ્રવેશ દ્વાર સુધી સાથે ચાલીને ગૃહમાં ફરી તેમનું સ્વાગત કરે છે. આ સભ્યતા, આ સંસ્કાર, આ મર્યાદા લોકશાહીનો પ્રાણ છે જે ભારતમાં જોવા મળે છે અને અમે તેને માટે તરસીએ છીએ. આ દૃશ્ય ૨૦૧૪માં પણ જોવા મળ્યું હતું. પાકિસ્તાનીઓ જે દૃશ્ય જોવા તલસે છે એ દૃશ્ય આપણે ત્યાં કેટલાક લોકોને ગમ્યું નહીં. તેમને થયું કે પાકિસ્તાની મુસલમાનો સંસ્કારી થઈ ગયા અને ભારતના હિંદુઓ પાછળ રહી ગયા!

ચન્દ્રાબાબુ નાયડુની રાજકીય સફરથી આપણે પરિચિત છીએ. તેઓ વિકાસલક્ષી શાસક તરીકેની અને પ્રમાણમાં ભદ્ર રાજકારણી હોવાની ખ્યાતિ ધરાવે છે. ૧૯૯૯માં અમેરિકાના એ સમયના પ્રમુખ બિલ ક્લીન્ટન ભારત આવ્યા ત્યારે તેઓ અવિભાજિત આંધ્ર પ્રદેશના એ સમયના મુખ્ય પ્રધાન ચન્દ્રાબાબુ નાયડુને મળવા હૈદરાબાદ ગયા હતા. તેમણે આગ્રહ રાખ્યો હતો કે મારે આંધ્ર પ્રદેશની ડેવલપમેન્ટ જર્ની જોવી છે. તમને આ વાતની કદાચ જાણ નહીં હોય, કારણ કે ભદ્ર જનો આત્મપ્રસંશાનો બુંગિયો વગાડતા નથી.

આમ ચન્દ્રબાબુ નાયડુ ભદ્ર રાજકારણી છે એમાં કોઈ શંકા નથી, પણ અને તેની સાથે એ વાત નહીં ભૂલતા કે તેઓ બહુ ચતુર માણસ પણ છે. તેમણે જગન મોહન રેડ્ડીનો આદર જાળવવાની અને મર્યાદાનું પાલન કરવાની સલાહ કેવળ પક્ષના નેતાઓ અને કાર્યકર્તાઓને નથી આપી, દિલ્હીના શાસકોને પણ આપી છે. દિલ્હીની સરકાર ચન્દ્રાબાબુ નાયડુ અને નીતીશકુમારના ટેકા ઉપર ઊભી છે એ તો આપ જાણો જ છો. અને હા, રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના સરસંઘચાલક મોહન ભાગવતે પણ આ જ સલાહ આપી છે. તમને તમારો એજન્ડા આગ્રહપૂર્વક લાગુ કરવાનો અધિકાર છે, પણ તુમાખીપૂર્વક નહીં.

પ્રગટ : ‘વાત પાછળની વાત’, નામક લેખકની કટાર, “ગુજરાતમિત્ર”, 27 જૂન 2024