ઇ.સ. ૨૦૬૯ની દિવાળીની શાનદાર ઉજવણી, મૂળ ભારતના રહેવાસીઓએ, માન્ચેસ્ટરના અન્ય નાગરિકો સાથે મળીને આનંદે ધમાકા સાથે ઉજવી, જેમાં શહેરની કાઉન્સિલનો પણ નોંધનીય ફાળો હતો. તે નિમિત્તે બહાર પડેલ સિટી કાઉન્સિલનું સામાયિક વાંચવામાં આવ્યું. તેમાં એક લેખ ‘Thanks, but no thanks!’ શીર્ષક હેઠળ લખાયેલો વાંચ્યો, રસપ્રદ લાગ્યો એટલે એની લ્હાણી કરું છું.

એ લેખમાંની વિગતો કાંઇક આ પ્રમાણે છે : ‘કાઉન્સિલના કર્મચારીઓને એમના કામ બદલ વિવિધ પ્રકારના ટોકન અને ભેટ-સોગાદો વળતર રૂપે મળતાં હોય છે જેમ કે વણ જોઈતું કમ્પ્યુટર, ચશ્માંની જોડ કે ઘડિયાળ જેવી ચીજો. એ બધા વળતર પાછળનો હેતુ સારો હોય છે, પરંતુ માન્ચેસ્ટર સિટી કાઉન્સિલ તેનું ઉચ્ચ ધોરણ જાળવી રાખવા માગે છે. માટે તમારા કામ બદલ ઉપકારવશ થઈને જે વ્યક્તિ એ ભેટ લાવી હોય, તેને તમે શા માટે તે ન સ્વીકારી શકો તે વિગતે સમજાવીને એ બધી વસ્તુઓ સાભાર પરત કરવી અને ભેટ-સોગાદોની નોંધપોથીમાં તેની નોંધ કરવી, એટલું જ નહીં પણ તમારા ઉપરીને તેની જાણ કરવી. કાઉન્સિલની સેવાઓના લાભાર્થીઓ, કોન્ટ્રાક્ટર કે માલ પૂરો પાડનારાની ભેટ બધા કર્મચારી ગણ કે બહોળા સમૂહને ઉપયોગી થવાને બદલે માત્ર તમને વ્યક્તિગત લાભ આપનારી હોય તો તેનો સાદર અસ્વીકાર કરવો. કાઉન્સિલની નીતિમત્તાની પાદર્શિકતા અને પ્રતિમા જાળવવા વિવેકથી ‘ના’ પાડવી જરૂરી છે. આમ કરવાથી આપણે પોતાની શુદ્ધ છાપ જાળવીને કામ કરી શકીશું અને અયોગ્ય વર્તન કદી ન થાય, તેની કાળજી લઈ શકીશું. મિટીંગમાં અપાતી પેન કે ડાયરી જેવી વસ્તુ સ્વીકારી શકાય, પરંતુ રેસ્ટોરાંમાં જમવા જવાનું કે કોઈ હોટેલમાં રહેવાનું, કોઈ પર્યટન સ્થળે ફરવા જવાનું આમંત્રણ મળે તો ઉચ્ચતમ અધિકારી સાથે વાટાઘાટ કરીને માત્ર કાઉન્સિલનાં કામ માટે અનિવાર્ય હોય તેવો જ પ્રસ્તાવ સ્વીકારવો. ટપાલમાં મોકલેલ કે ટેબલ પર મુકેલ વસ્તુઓ વિષે ઉપરીને જાણ કરો. પાછી ન મોકલી શકાય તેમ હોય તો દાનમાં આપી દેવી અથવા અન્ય સહ કારકારોમાં વહેંચી દેવી.’

પોતાના કર્મચારીઓ માટેની આ સૂચનાઓ વાંચીને હું વિચારોમાં ગરકાવ થઈ ગઈ. આ પ્રકારની સૂચનાઓ આપવી પડે છે તેમાં બે વાત સ્પષ્ટ થાય છે; એક તો એ કે કેટલાક લોકો આવી ભેટ-સોગાદો સ્વીકારે છે અને તેમાંથી ગેરરીતિ પણ પ્રવર્તે છે. પણ બીજો મુદ્દો એ પણ તરી આવે છે કે કાઉન્સિલ આના વિષે જાગૃત છે અને પોતાના સંગઠનના નીતિ નિયમોથી આ વર્તન તદ્દન વિરુદ્ધ હોવાથી અમાન્ય છે એ તદ્દન મક્કમતાથી જાહેર કરે છે.

આમ જોવા જઈએ તો મ્યુિનસિપાલિટીના કર્મચારીઓ સરકારી અને અર્ધસરકારી માળખામાં નીચલા પગથીયે આવનારા ગણી શકાય. એ લોકોને આવી ભેટ-વળતર ન લેવાનું કહેનાર તેમના વડાઓ જો લાંચ-રુશ્વત ન લેતા હોય તો જ આવા હુકમોનું પાલન નાના કર્મચારીઓ કરે. સ્થાનિક કાઉન્સિલ પોતાના નીતિમત્તાના ધોરણો જાળવી રાખે છે એ જોવાનું કામ કેન્દ્ર સરકારનું છે એટલે તેને પણ પોતે સ્વચ્છ વહીવટ પૂરો પાડે છે તેવો આદર્શ પૂરો પાડવો રહ્યો. છતાં ઠેક ઠેકાણે કોઈ ને કોઈ ક્ષેત્રમાં ગોલમાલ, ખાયકી અને રુશ્વતખોરી આ દેશમાં પણ નથી થતી, એવું માની ન જ શકાય. પરંતુ કમસે કમ જે તે સંસ્થા, સંગઠન, સરકારી તંત્ર વગેરે ગોલમાલ, ખાયકી કે રુશ્વતખોરીને પોતાની સર્વ માન્ય નીતિ તરીકે અપનાવી નથી લેતા. કોઈ પણ સંસ્થા, સંગઠન, સરકારી તંત્ર પોતાના કર્મચારીઓ, અધિકારીઓ અને સંચાલકો પાસેથી જે પ્રકારનાં વલણ તથા વર્તનની અપેક્ષા રાખશે તેવું જ તેઓ પૂરું પડશે એ હકીકત છે.

હવે આ નિયમાવલીની ભારતમમાં પ્રવર્તતી પરિસ્થિતિની સાથે સરખામણી કરીએ તો શું મળશે તે અનુમાન કરવું અઘરું નથી. શિક્ષણ ક્ષેત્રે ચાલતી ગેરરીતિઓની વાત લઈએ. ભારતની તમામ પ્રાથમિક, માધ્યમિક અને ઉચ્ચ શિક્ષણની શાળાઓમાં તેના ક્લાર્ક, શિક્ષકો કે આચાર્યોને આવી આચાર સંહિતા આપવામાં આવે એવી કોઈ શક્યતા ખરી? શાળામાં પ્રવેશ માટે જનાર મા-બાપ પાસે શાળાનો ક્લાર્ક પ્રવેશ માટેનું ફોર્મ માત્ર આપવા માટે સો-બસો રૂપિયા માગે. તેનાથી આગળ વધો તો પ્રિન્સીપાલ ‘દાન’ રૂપે વાર્ષિક ફીઝ ઉપરાંત પાંચ આંકડાની માંગણી કરે. દર વર્ષે પોતાના સુપુત્ર કે સુપુત્રીને પરીક્ષામાં પાસ જાહેર કરવા માટે શિક્ષકો દક્ષિણાની અપેક્ષા રાખે. શાળાના સંચાલકો શિક્ષણ ખાતા પાસેથી પૂરતી ગ્રાન્ટ મેળવવા અરજી કરે ત્યારે શિક્ષણ પ્રધાનને કાર ખરીદવા કે પ્રવાસ પર જવાની સગવડ કરી આપે ત્યારે કામ બને. જ્યાં શિક્ષણ પ્રધાન પોતે જ કેઇક ઉપર આઇસિંગ ઇચ્છે ત્યાં શાળાના કારકુનને રોટલા પર ઘીનું દડબું માગવાનો અધિકાર ખરો કે નહીં ? જ્યાં ખુદ ઉપરી અમલદારો જ લાલચુ અને ભિખારી વૃત્તિના હોય ત્યાં કોણ કોની પાસે આવા નિયમોના પાલનનો આગ્રહ સેવી શકે કે તેનું પાલન થાય છે કે નહીં તેની ખાતરી કરી શકે?

ભારતમાં તો આજે એવી દશા છે કે આવા વળતર કે ભેટ-સોગાદો અપાય નહીં ત્યાં સુધી કોઈ કામ આગળ ન વધે; એટલું જ નહીં, સામેથી તેવી માંગણી કરવામાં આવે. યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ જેવા દેશોમાં આવી તરફેણ, ભેટ કે આડકતરી મહેમાનગતિ સ્વીકારનારની પ્રતિષ્ઠાના ધજાગરા ઊડે અને કેટલાક કિસ્સામાં એમની રોજગારી ઝુંટવાઈ જાય, જ્યારે ભરતમાં તો જાણે આ પ્રકારની લેણદેણ સર્વ સ્વીકાર્ય વર્તનની રીતભાત લેખાવા લાગી છે. જો કેન્દ્ર સરકારના મંત્રીઓ, ઉચ્ચ ન્યાયાલયના ન્યાયાધીશો, ધર્મગુરુઓ અને સમાજના ગણમાન્ય નેતાઓ સર્વ સત્તાધીશ ગણાતા હોય, તેઓ આપણા આદર્શ કહેવાતા હોય તો એમના ભ્રષ્ટ વ્યવહારનું અનુસરણ આમ પ્રજા કરે અને આખો સમાજ સંસ્થાકીય ભ્રષ્ટાચારને અનિવાર્ય અનિષ્ટ ગણીને કમને પણ સ્વીકારતો થઈ જાય તેમાં શી નવાઈ ?

આજે નીતિમત્તાના મૂલ્યોનો કેટલી હદે હ્રાસ થઈ ગયો છે તે જોવા ખાતર પણ ભારતની એકાદ શાળા કે મ્યુિનસિપાલિટીના કર્મચારીઓ માટે આવી અચાર સંહિતા લખી મોકલવાની હિંમત કરવા જેવી ખરી. જો તેનું પાલન જે તે સંસ્થા-સંગઠનના કર્મચારીઓ કરે તો તેની જાહેરાત જોરશોરથી કરી તેમને ધન્યવાદ આપવા અને જો ન કરે તો પણ તેની જાણ જોરશોરથી જાહેર માધ્યમો દ્વારા સહુને કરવી અને જાહેરમાં તેમની નામોશી કરવી એ પ્રયોગ કરવા જેવો છે. કદાચ સરકારી માળખામાં સહુથી નિમ્ન કક્ષાના ગણાતા કર્મચારીઓને તેમના ખાતામાં દરેક ધોરણના કર્મચારીઓ અને ઉપરીઓ માટે આવી સૂચનાઓ લખવાની અને તેના પાલનની જવાબદારી સોંપવામાં આવે તો સંભવ છે કે લાંચ-રૂશ્વતને તડીપાર કરી શકાય.

આવું સોનેરી સ્વપ્ન આવે તે માટે સહુને શુભરાત્રી!

e.mail : 71abuch@gmail.com

થોડા દિવસ પહેલાંના સમાચાર જણાવે છે કે પ્રિન્સ ચાર્લ્સે દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધમાં ભાગ લીધેલ લગભગ ૭૫ જેટલી મહિલા એજન્ટ માટેના સ્મૃિત ચિહ્નનું અનાવરણ કર્યું. રોયલ એર ફોર્સના ટેમ્સફર્ડથી (Wenn) ઉડ્ડાન ભરીને રવાના થયેલ એ બહાદુર લડાયક એજન્ટના બલિદાનની શૌર્ય ગાથાની નોંધ લેતું સ્મારક  પ્રિન્સ ચાર્લ્સે ખુલ્લું મુક્યું. એ સ્મારક સ્તંભ પર સહુથી પ્રથમ નામ નૂર ઇનાયત ખાનનું વાંચવામાં આવતાં જ એના વિશેની જાણકારી વાચકો સમક્ષ મુકવાની મારી ફરજ અદા કરું છું.

નૂરુન્નીસા ઇનાયત ખાન ઉર્ફે નોરા બેકર – એ નામધારી વ્યક્તિ વિષે જાણવાનો પ્રયત્ન કરીએ તો તેના જીવનની એક પછી એક ઘણી કડીઓ ખુલશે અને એ વાંચતાં અાપણા મનમાં ય ગૌરવની શતદલ પાંખડીઓ ખીલી ઊઠશે.

૧ જાન્યુઆરીને ૧૯૧૪ને દિવસે નૂરુન્નીસાનો જન્મ મોસ્કોમાં થયો. એ વાતને આવતે વર્ષે આપણે તેની જન્મ શતાબ્દી તરીકે ઉજવીશું. તેના પિતાજી હઝરત ઈનાયત ખાન વડોદરામાં જન્મીને મોટા થયેલા. આથી નૂર ઇનાયત ખાનને મૂળ ગુજરાતના ફરજન્દની  સુપુત્રી માનવાનું ગૌરવ અનુભવું છું. જ્ઞાનશાળાના સ્થાપક મૌલાબક્ષના ફરજંદ હોવાને કારણે ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીત હઝરત ઈનાયત ખાનને ગળથૂથીમાં મળેલું. તેમાં વિવિધ ધર્મી અભ્યાસુઓનો સત્સંગ થતાં તેમનામાં સૂફી પંથનાં બીજ રોપાયાં જે તેમને અમેરિકા અને રશિયા જેવા દેશોમાં લઈ ગયાં અને આજે તેઓ પશ્ચિમને સૂફી પંથનો સૌ પ્રથમ પરિચય કરાવનાર તરીકે ઓળખાય છે. વળી તેઓ બ્રિટિશ સલ્તનત સામે ઝઝૂમતાં માર્યા ગયેલ શૂરવીર ટીપુ સુલતાનના વારસ પણ હતા. એટલે કે નૂરના પિતા સૂફી સંગીતજ્ઞ અને ટીપુ સુલતાનના વારસ હોવાનું બેવડું મહત્ત્વ ધરાવતા હતાં.

નૂરનાં માતા Ora Ray Baker મૂળે અમેરિકાનાં રહીશ અને Mary Baker Eddy કે જે Christian Science Movementનાં સ્થાપકોમાંના એક હતા તેમનાં ભત્રીજી હતાં. હઝરત ઈનાયત ખાનને પરણ્યા પછી તેઓ અમીના બેગમના નામે ઓળખાતાં હતાં. આવા સુસંસ્કૃત માતા-પિતાને ખોળે જન્મેલી નૂરને લઈને ઈનાયત ખાન લંડન ગયા, જ્યાં વિલાયત ખાન (૧૯૧૬), હિદાયત ખાન (૧૯૧૭) અને પુત્રી ખૈરુન્નીસા(૧૯૧૯)નો જન્મ થયો. ઇ.સ. ૧૯૨૦માં સૂફી પંથના પ્રચાર અર્થે આ પરિવાર ફ્રાંસ ગયો અને બે-ત્રણ જગ્યાએ ટુંક સમય માટે નિવાસ કરીને, છેવટ પેરિસમાં Suresnes Houseમાં સ્થાયી થયાં, જેને ‘ફઝલ મંઝીલ’ નામ આપ્યું. ઘરની અંદર હિન્દી, ઉર્દૂ અને અંગ્રેજી મુખ્ય ભાષા તરીકે બોલાતી હતી તેમાં ફ્રેન્ચનો ઉમેરો થયો. બધાં બાળકો ગુજરાતી/ભારતીય પોષક પણ પહેરતાં. મૌલાબક્ષનો સંગીતનો વારસો અહીં પણ જળવાઈ રહ્યો અને ખૈરુન્નીસા હાર્પ, હિદાયત વાયોલીન, વિલાયત ચેલો અને નૂર પોતે વીણા, પિયાનો તથા હાર્પ વગાડવામાં કુશળ બન્યાં.

આ સુખી પરિવાર પર એક દિવસ વીજળી ત્રાટકી. ઇ.સ. ૧૯૨૭માં પિતા ઇનાયત ખાન તેમની ભારતની મુલાકાત દરમ્યાન અચાનક બીમારીનો ભોગ બન્યા અને ત્યાં જ તેમનું અવસાન થયું. ૧૩ વર્ષની કુમળી વયે નૂર ઉપર માતાને આશ્વસ્ત કરવાની અને નાનાં ભાંડરુઓને સંભાળવાની કપરી જવાબદારી આવી પડી. કાળક્રમે એ ઘા રૂઝાયો અને ઇનાયત ખાનનો પરિવાર જીવનને પ્રગતિ તરફ આગળ ધપાવવામાં સફળ થયો.
નૂરની સંસ્કાર યાત્રા સંગીતથી આગળ વધી અને તેણે ૧૯૩૮માં વીસ જાતક કથાઓ કહેવાનું શરૂ કર્યું જે ફ્રાન્સના “Le Figaro”ના બાળ વિભાગમાં આવવાથી ઘણી પ્રસિદ્ધિ પામી

અને લોકપ્રિય પણ બની. પરિણામે પરીસ રેડિયો પર બાળકો માટેના કાર્યક્રમમાં નૂર વાર્તાઓ વાંચવા લાગી, જે પછીથી તે બી.બી.સી. લંડનથી પણ પ્રસારિત કરતી. તેવામાં બીજું વિશ્વયુદ્ધ ફાટી નીકળ્યું અને ફ્રાન્સમાં રહેવાનું અસલામત લાગતાં અમીના બેગમ બાળકોને લઈને લંડનમાં સ્થાયી થયાં.

યુદ્ધમાં ઝખ્મી થયેલા સૈનિકોની સારવાર કરવાની લગન નૂરના મનમાં જાગી અને ૧૯ નવેમ્બર ૧૯૪૦માં તે Women’s Auxiliary Air Forceમાં Nora Bakerના નામથી જોડાઈ, જેથી WAAF તેની ભરતીનો સ્વીકાર કરે. નૂરે વાયરલેસ ટેલીગ્રાફીસ્ટ તરીકે તાલીમ મેળવી અને ૧૯૪૨માં વિમાની દળમાં આગેવાની ભર્યું સ્થાન મેળવીને બઢતી પામી. તેનો ભાઈ વિલાયત ખાન પણ રોયલ નેવીમાં સેવા આપવા ભરતી થયો.

નૂરની ફ્રેન્ચ ભાષાની જાણકારીનો લાભ લઈને ફ્રાન્સના Resistance Group માટે જાસુસી સેવાઓ આપવા માટે તેની નિમણુંક કરવામાં આવી. તે વખતે ફ્રાંસ જર્મનીના તાબામાં હતું અને નૂર પહેલી મહિલા વાયરલેસ ઓપરેટર તરીકે ત્યાં નિમાયેલી. તે લંડન સંદેશાઓ મોકલતી તેના પર હિટલરની ખુફિયા પુલિસ (જાસુસી દળના માણસો) અને નાઝી સરકારને ટેકો આપનારાઓ ચાંપતી નજર રાખતા. નૂરને આ કામ અને જગ્યા છોડીને લંડન જતા રહેવાની તક અપાયેલી. તેનો ઇન્કાર કરીને પણ એ પોતાનું અતિ જોખમ ભરેલું કામ કરવા ફ્રાંસમાં રહી. એક સ્ત્રી તરીકે તેનામાં હિંમત નથી અને આ કામ સ્ત્રીઓ માટે વધૂ જોખમી છે એમ કહેનારાઓને પોતાની હિંમત અને જરૂર પડ્યે શહાદત વહોરીને પણ સ્ત્રી જાતિની અમાપ શક્તિનું ભાન કરાવવા માગતી હતી.

ઓક્ટોબર ૧૯૪૩માં એક બાતમીદારે જર્મન ગુષ્ટાપોને નૂર લંડન સ્થિત Special Operations Executiveને લડાઈની બાતમી મોકલતી રહે છે એ હકીકત જણાવી એટલે તેની ધરપકડ કરવામાં આવી. નૂરનો બાથરૂમની બારીમાંથી ભાગી છૂટવાનો પ્રયત્ન નિષ્ફળ ગયો. તે પછી બારીના સળિયા ઢીલા કરીને કાઢી લેવાના પ્રયત્નમાં પણ પકડાઈ જવાને કારણે તે ખૂબ જોખમી કેદી ગણાવા લાગી અને ૧૯૪૩ના નવેમ્બરમાં જર્મનીના Pforzheim નામના કારાગારમાં તેને ખસેડવામાં આવી. અહીં તેને સાંકળોથી બાંધી, એકાંતવાસમાં રાખીને મધ્યકાલીન સમયમાં ગુજારાતા તેવા અત્યાચારો તેના પર વિતાવવામાં આવ્યા. આટલું કષ્ટ વેઠ્યા છતાં ય તેણે પોતાના કામની બાતમી દુશ્મનોને ન આપી, કેમ કે તેનો હેતુ ફ્રાન્સના લોકો હિટલરના જુલ્મો સામે માથું ઉંચકવા માગતા હતા તેમને માટે બ્રિટનનો ટેકો મેળવવાનો હતો. આ સમગ્ર લડાઈ દરમ્યાન તેણે પોતાના ઉપરી અમલદારોને કહેલું કે તે બ્રિટનની નાગરિક હોવાને કારણે બ્રિટનની સરકારના હુકમોનું પાલન કરે છે, પરંતુ મનથી તે મહાત્મા ગાંધીના ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામને ટેકો આપે છે.

નૂરની બ્રિટન તરફની અડગ વફાદારીને કારણે બીજી ત્રણ મહિલા એજન્ટ્સ સાથે તેને પણ દક્ષિણ જર્મનીના Dachau Concentration campમાં લઈ જવામાં આવી અને ૧૩ સપ્ટેમ્બર ૧૯૪૪ને દિવસે ગોળીથી તેના દેહને વીંધી દેવામાં આવ્યો. આ વિરાંગનાના અંતિમ ઉદ્ગારો હતા : “Liberte”.

મુક્તિનો પૈગામ આપનાર નૂરને ફ્રાન્સની સરકારે ૧૯૪૬માં Croix de Guerre અને બ્રિટિશ સરકારે ૧૯૪૯માં George Crossથી સન્માનિત કરેલી. માત્ર ચાર મહિલાઓને જ જ્યોર્જ ક્રોસ આપવામાં આવ્યો છે અને તેમાં નૂર એક માત્ર મરણ પશ્ચાત આ માન મેળવવાને પાત્ર ઠરી છે.

આ વીરાંગનાનું જીવન અને યુદ્ધ સમયમાં બતાવેલ હિંમત સમસ્ત નારી જગત માટે દ્રષ્ટાંત રૂપ છે. આજે ચારે તરફ ફાટી નીકળેલી હિંસાત્મ્ક લડાઈઓ આવા વીરો/વીરાંગનાઓની કુરબાનીની યાદ તાજી કરાવે છે. નૂરની શહાદતને આપણા ઝાઝેરા ઝુહાર.

e.mail : 71abuch@gmail.com

The years he spent in the belly of the apartheid beast deepened his compassion and capacity for empathy

Never before in history was one human being so universally acknowledged in his lifetime as the embodiment of magnanimity and reconciliation as Nelson Mandela was. He set aside the bitterness of enduring 27 years in apartheid prisons – and the weight of centuries of colonial division, subjugation and repression – to personify the spirit and practice of Ubuntu. He perfectly understood that people are dependent on other people in order for individuals and society to prosper.

That was his dream for South Africa and the hope that he represented the world over. If it was possible in South Africa, it was possible in Ireland, it was possible in Bosnia and Rwanda, it was possible in Colombia. It is possible in Israel and Palestine.

In the spirit of Ubuntu, Madiba was quick to point out that he alone could not take credit for the many accolades that came his way; that he was surrounded by people of integrity who were brighter and more youthful than himself. That is only partially true.

The truth is that the 27 years Madiba spent in the belly of the apartheid beast deepened his compassion and capacity to empathise with others. On top of the lessons about leadership and culture to which he was exposed growing up in the care of AbaThembu Regent Jongintaba – and the experiences of developing a voice for young people in anti-apartheid politics, and physically prosecuting the struggle – prison seemed to add an understanding of the human condition.

Like a most precious diamond honed deep beneath the surface of the Earth, the Madiba who emerged from prison in February 1990 was virtually flawless. Instead of calling for his pound of flesh, he proclaimed the message of forgiveness and reconciliation, inspiring others by his example to extraordinary acts of nobility of spirit.  

He embodied what he proclaimed – he walked the talk. He invited his former jailer to attend his presidential inauguration as a VIP guest and he invited the man who led the state's case against him at the Rivonia trial, calling for the imposition of the death penalty, to lunch at the presidency.

He visited the widow of the high priest of apartheid, Mrs Betsy Verwoerd, in the white Afrikaner-only enclave of Orania. He had a unique flair for spectacular, hugely symbolic acts of human greatness that would be gauche carried out by most others. Who will forget the electrifying moment in the 1995 rugby World Cup final when he stepped out on the Ellis Park pitch with captain Francois Pienaar's No 6 on the Springbok jersey he was wearing? It was a gesture that did more for nation building and reconciliation than any number of preacher's sermons or politician's speeches.

Although always a team man, Madiba was also sufficiently comfortable in his own skin, in his own ability to determine right from wrong, that he displayed few of the insecurities associated with many politicians.

He was able to accept criticism – and even prepared to apologise when he felt he an apology was due. He had the moral and ethical courage, during and after his presidency, to do and say things that were not always in accordance with the official policy of his beloved ANC.

When the Truth and Reconciliation Commission published its findings, some of which the ANC strongly opposed, Madiba had the grace to accept the report publicly. Another example was the establishment of South Africa's first rural Aids treatment site, by his foundation, at a time when the South African government was dithering and obfuscating in response to the pandemic.

When one of the TRC commissioners was accused in an amnesty hearing of being involved in the case before the commission, President Mandela appointed a judicial commission to investigate. Later, the president's secretary called me to get the contact details of the commissioner. I realised that the president wanted to put him at ease, but I told the secretary that as the chairperson of the commission I should know the findings of the judicial commission first. Within minutes, the president himself was on the line saying: "Yes, Mpilo, you're quite right. I'm sorry." Politicians find it almost impossible to apologise. Only truly great persons apologise easily; they are not insecure.

Can you imagine what would have happened to us had Nelson Mandela emerged from prison in 1990 bristling with resentment at the gross miscarriage of justice that had occurred in the Rivonia trial? Can you imagine where South Africa would be today had he been consumed by a lust for revenge, to want to pay back for all the humiliations and all the agony that he and his people had suffered at the hands of their white oppressors?

Instead, the world was amazed, indeed awed, by the unexpectedly peaceful transition of 1994, followed not by an orgy of revenge and retribution but by the wonder of forgiveness and reconciliation epitomised in the processes of the Truth and Reconciliation Commission.

It came as no surprise that his name towered above those of any others when the BBC conducted a poll to determine who should head a world government to guide the affairs of our conflict-ridden global village. A colossus of unimpeachable moral character and integrity, he was the world's most admired and most revered public figure.

People warmed to him because they knew, they felt in their bones, that he cared genuinely. He was consumed by this passion to serve because he believed that a leader exists for the sake of the led, not for self-aggrandisement or self-promotion.

People sense this; you cannot fool them; that was why workers at the Mercedes Benz plant in the Eastern Cape presented him with a special car they had made in appreciation. That was why, when he went to Britain on his farewell state visit, the police had to protect him from the crowds, which might have crushed him out of love. Usually, heads of state are protected on state visits to ensure their safety from those who may be hostile.

His passion to serve drove him to continue his long walk so prodigally, even after retiring. Thus he campaigned vigorously for those affected by HIV and Aids, even as the government that succeeded his appeared to falter in the face of the epidemic; and he continued to raise funds for children and other projects – all for others, and not for himself.

Did he have weaknesses? Of course he did. His chief weakness was his steadfast loyalty to his organisation and to his colleagues. He retained in his cabinet underperforming, frankly incompetent ministers who should have been dismissed. This tolerance of mediocrity arguably laid the seeds for greater levels of mediocrity and corruptibility that were to come.

Was he a saint? Not if a saint is entirely flawless. I believe he was saintly because he inspired others powerfully and revealed in his character, transparently, many of God's attributes of goodness: compassion, concern for others, desire for peace, forgiveness and reconciliation. Thank God for this remarkable gift to South Africa and the world.

May he rest in peace and rise in glory.

Desmond Tutu is an archbishop emeritus and human rights activist

(courtesy : The Observer, Sunday 8 December 2013)