આવળ, બાવળ અને બોરડીની અપાર સમૃદ્ધિ ધરાવતા ભાલપંથકની સૂકીભંઠ ધરતી માથે પારેવાના માળા જેવું પિપરિયા કરીને ગામ રહી ગયું છે. ગામની પંનરહેની વસ્તીમાં કણબી – પટેલના પંનરક ખોરડાં. આ ખોરડા અમથાય અછાના રિયે નંઇ. ગામમાં આંટો મારો એટલે તરત ઓળખાઇ જાય.

ભેંસુ ઘણીને બાંધવા ડેલાં,
લૂગડાં જાડાં ને ઘાસના ભારા,
છોકરાં રોવે ને પાડે બરાડા,
ઇ એંધાણિયે કણબીવાડા

આવા કણબીવાડાના એક મોભાદાર ખોરડાની માલીપા પાંચા પટલ કરીને એક પોરસીલો ઘરધણી ભાભા રિયે. ભાભાની ખેડયવાડય મોટી. ભગવાનની દિયાથી વસ્તારવેલોય મોટો. રોટલો તો વળી એનાથી ય મોટો. આંગણે મેંમાનુંનો ન મળે તોટો. બબ્બે ત્રણ ત્રણ મહિનાના મે'માનુનો અહીં જડી આવે જોટો. આથી એને સંધાય કહેતા નાતપટલ મોટો.

પંચાસી વરસની ઉંમરે પહોંચેલા પાંચા પટેલના પંડય માથે અવસ્થાએ આવીને માળો બાંધી દીધો છે. એક વખતની વેળાએ પટેલ પથારીવશ થયા. એવામાં ભાંગતી રાતે કોઇ કાળચોઘડિયે સોણા(સ્વપ્ન)માં પાડા માથે સવાર થયેલા યમરાજને જોયા. જમડાને જીવ લેવા આવેલા જોઇને ઘોઘર બિલાડો વાંહે પડે ને કબૂતર કંપી ઊઠે, કાળિયોકોશી વાંહે પડે ને કાબર ફફડી ઊઠે એમ તેઓ ધ્રૂજી ઊઠયા. ભેં ખાઇ ગયેલા ભાભા બાવન પીર અને ચોસઠ જોગણિયુંની આણ્ય આપવા મંડાણા.

એવામાં પરોઢ પાંગર્યું. પ્રાગટયના દોરા ફૂટયા. પાંચા પટેલની આંખ્ય ઊઘડી ગઇ. એમને થયુ હાશ! જમડા હવે બીજા ઘર્યે જતાં રિયા લાગે છે. સવારે ઊઠીને પટેલે કળશી કુટુંબ ભેગુ કર્યું. પછી તો ભાઇ ઠાકરદુવારાનો દાઢિયાળો બાવો જ્યમ રાધાકૃષ્ણનું રટણ આદરે, અણસમજણો છોકરો જ્યમ ગોળનું દડબુ લેવાનું રટણ આદરે અને મોટી ઉંમર સુધી વાંઢો રહી ગયેલો ગગો ગમે તેના હાર્યે પોંખાવાની ને કન્યા પરણવાની રઢ લે એમ પાંચા પટેલે જીવતા જગતિયું કરવાની રઢ લીધી હો, ભાઇ.

દીકરાઓ ડાહ્યા હતા. એમને પણ થયું કે આ પીંજરમાંથી હવે પંખી ઉડી જાવાનું છે. એટલે બાપાની જીવની સદ્દગતિ કરવા માટે એમની ઇચ્છા મુજબ જીવતા જગતિયું અને બ્રહ્મચોરાસી કરી. ગામ ધુમાડા બંધ કરાવવાનું નક્કી કર્યું. સારો વાર અને તિથિ જોવરાવી. બરવાળા ચોવીસીના બ્રાહ્મણ માત્રને નોતરાં મોકલી દીધાં. સગાંસઇમાં, વહાલા વાલેશરીઓમાં, નાનપણના ભેરુ ગોઠિયાઓમાં, સ્નેહી સંબંધીઓમાં અને આંખ્યની ઓળખાણવાળામાં લાકડિયા તારની જેમ જમવાના નોતરાં પોગી ગયા.

પુણ્યદાનની ભાવનાથી પરબડી (ચબૂતરો) માથે ચણ નાખો ને ફરરરફટ કરતાં કબૂતરોનાં ટોળાં ઊતરી આવે, સરાદિયામાં ખોરડા માથે પિતૃઓને વાસ નાખો ને જ્યમ કા..કા..કા કરતાં કાગડા ઊતરી આવે એમ ચોરાસીમાં લાડુનું જમણ જમવા તરવેણીશંકર, દયાશંકર, મયાશંકર, પ્રેમશંકર, લક્ષ્મીશંકર, લાભશંકર, શિવશંકર, તનમનીશંકર, દેવશંકર, નર્મદાશંકર, રામશંકર, ઇન્દ્રશંકર, વગેરે શંકરેશંકર બ્રાહ્મણો, રાજગોર, ઔદિચ્ય, ગિરનારા, મોઢ, પુષ્કરણા, નંદવાણા, પાલીવાલ, અબોટી, ગુગળી, પરજિયા, સારસ્વતો એમ સૌ ચોરાશી શાખના બ્રાહ્મણો અવસરને ઊજળો કરી બતાવવા આવી પહોંચ્યા. સગાંવહાલાંને નાતીલા સૌ આવી ગયા. પિપરિયાની બવળી બજારું સાંકડી પડવા મંડાણી.

લાડવા માથે વાવાઝોડાની જેમ ત્રાટકી પડવા તૈયાર થઇને આવેલા બ્રાહ્મણોએ અબોટિયાં ધારણ કર્યા છે. કોઇ કે કપાળમાં ત્રિપુંડ તાણ્યા છે. કોઇએ ચોટલીને ગાંઠ મારી છે. કોઇએ ગળામાં જનોઇ નાખી છે. કોઇએ આંખે મોતિયાનાં ચશ્માં પહેર્યાં છે. કોઇના માથે પાઘડી તો કોઇના માથા પર ટોપિયું રહી ગઇ છે. મંઇ મંઇ ભૂદેવો ચાંખડિયે ચડીને આવ્યા છે તો અડવાણા (ઉઘાડા) પગેય ઊભી બજારે ટવરક ટવરક વહ્યા આવે છે. કોઇના હાથમાં જરમન સિલ્વરના, તો કોઇના હાથમાં કાંસા ને પિત્તળના થાળી-વાડકા રહી ગયા છે. ટીંડના ટોળાની જેમ જમનારાઓની જમાત ઉમટી પડી છે. કિડિયારું ઊભરાણું હોય એમ મનેખનો કોઇ પાર નથી. પાંચા પટેલનું ઘર, કણબીવાડો અને ગામની બજારું માણસોથી હાંફવા માંડી છે.

ઓશરી ને ફળિયામાં બ્રાહ્મણોની અને ગામની બજારુંમાં મે'માનોની લેનબંધ પંગતુ પડી ગઇ છે. ઊભી બજારે ખૂંટિયા ધોડયા જાતા હોય એમ પીરસણિયા લાડવાની સુંડલિયું લઇને થાળીઓમાં લાડવા નાખ્યા નો નાખ્યા ને ઝપટમોઢે ધોડયા જાય છે. એવા ટાણે સારો તબલચી જેમ તબલાં માથે તોડા ફેંકવા ઝપટ બોલાવે એમ સવાક હાથની ચોટલી છૂટી મૂકીને લાડવા માથે ઝપટ બોલાવવા બેઠેલા લક્ષ્મીશંકરે પીરસણિયાને ટપાર્યો ઃ

'અલ્યા, લીંબુડા જેવડા લાડવા છે ને તું ભાણામાં અચેકો ચ્યમ મૂકે છે? બબ્બે ચચ્ચાર મૂકતો જા. કાઠિયાવાડી દૂહામાં કીધું છે ને કે ઃ

પુરુષને વહાલી પાઘડી,
સ્ત્રીને વહાલું ઘર,
બ્રાહ્મણને વહાલા લાડવા,
વાણિયાને વહાલું જર (નાણું)

ત્યાં તો કિરપાશંકરને ય કહેવત સૂઝી. ફાટીને ધૂંવાડે ગયેલો છોકરો પાણકાનો ઘા કરે એમ કહેવતનો ઘા કર્યો ઃ

લાડુ કહે હું ગોળ ગોળ
બ્રહ્મભોજનમાં મોટો
મુજને જે નર વખોડે
ઇ નર દુનિયામાં ખોટો

પછી તો ભાઇ લાડવા મેલ્ય પડતા ને લાડવાની કહેવતો પર બધા લડી ગયા. ઓલ્યા બટુકપ્રસાદને બેવાર બોલાવો તો ય ન બોલે ઇની જીભેય મૂંગા મોર ટહૂકી ઊઠયા. એણે ય ગોફણિયા પાણાની જેમ કહેવત જાવા દીધી ઃ

ઘી જમ્યા ઘેબર જમ્યા
ઉપર જમ્યા દહીં
સાત વાનાની સુખડી ખાધી
પણ ચૂરમા સમાન નંઇ

'… પણ હવે તમારી કહેવતોને વિરામ આપો. ભાણાં પીરસાઇ ગયાં છે. પેટમાં ગલૂડિયા બોલે છે. શ્લોકો બોલવા માંડો ને કરો હરિહર' આમ કહીને વ્યવહાર કુશળ વેણીપ્રસાદે વાતને લાડવા ખાવા ભણી વાળી લીધી. ઘડીભર શ્લોકોની બઘડાટી બોલાવીને પછી અષાઢ મહિનામાં વાદળામાં સળવા કરતી વીજળી જ્યમ ધરતી માથે ત્રાટકે, ત્રમઝટ કરતી ત્રાટકે એમ સૌ જમનારા લાડવા માથે ત્રાટકયા હો ભાઇ. ઉસ્તાદ દોકડિયો (તબલચી) દોકડ માથે ઝપટ બોલાવે 'તું જા ને હું આવું છું તું જાને હું આવું છું.' એમ બ્રાહ્મણોએ લાડવા માથે ઝપટ બોલાવી.

લાડવા ખાઇને આગલ્યા દી'નો ઉપવાસ ભાંગતા મણિશંકર મોરિયા જેવા પેટ માથે હાથ ફેરવતા ફેરવતાં શું કહે છે?' આપણે તો શું લાડવા ખાવી છી? હળવદિયા બ્રાહ્મણોને જુવો ને' સૂંડલી સૂંડલી લાડવા ઉલાળી જાય છે.' પછી તો વાતડિયું વહેતી થઇ.

'પણ લાડવા ખાતાં ને ખવરાવતાં ય આવડવું જો'વી ને! લાખ કીડીના કટક માથે લાડવો મૂકો તો મરી જાય, પણ ભૂકો કરીને ભભરાવો પ્રેમથી ખાય. લાડવા ખાવાની ય કળા છે. ઇ કળા બ્રાહ્મણોને જ સાધ્ય છે. જીવનભરની સાધના પછી જ આવી સિદ્ધિ સાંપડે છે. '

'લ્યો, હવે લટકાળા લાડુબાઇ આવવા દ્યો. સાંજનું વાળું ય ભેગાભેગું પતી જાય ઓલ્યુ કે'છે ને કે ઃ

કઢી ઉપર તાળું નંઇ ને
લાડુ ઉપર વાળું નંઇ

આમ ગમ્મતું કરતા કરતા ને લાડવા ટટકારતા ટટકારતા ખરો મધ્યાહ્ન થયો. સૂરજ મહારાજ ખગડા થઇને ધરતી પર અગન વરસાવે છે. માકડાંના માથાં ફાટી જાય એવો તીખો તાપ તપ્યો છે. મુઠ્ઠીક જુવાર ઉડાડો તો ધરતી માથે પડતા મોર્ય ધાણી ફૂટીને ઉડી જાય એવો ધોમ તડકો ધખ્યો છે.

આવી વૈશાખી બપોરની વેળાએ ચોરાશીના લાડવા ભરપેટ જમીને કરમી કાકો કિરપાશંકર ને ભત્રીજો ભવાનીશંકર અઘરણીનાં પગલાં ભરતાં હોય એમ ધીરાધીરા ડગ દેતાં દેતાં સાંકડી શેરી વચાળે વહ્યા જાય છે. પ્રોટોકોલ પ્રમાણે કાકો મોર્ય છે ને ભત્રીજો એમનાં પગલાં દબાવતો દબાવતો વાંહેવાંહે વહ્યો આવે છે. હાલતા હાલતા કાકાને કંઇક ઓહાણ આવ્યું. એમણે ભત્રીજાને બીજી કાળીના અવાજમાં પૂછ્યું ઃ

'ભવાનીશંકર ભઇલા'

'બોલો કિરપાકાકા'

'બોલવાનો વેંત જ કુને રિયો છે? જરીક વાંકો વળીને જો તો ખરો મેં પગમાં ઠસરિયા (જોડા) પેર્યા છે ઇમનામ વ'યો આવું છું? પગરખાં વિના ઘર્યે પોગીશ તો તારી કરાફાટ કાકીને નંઇ પોગાય. ભલો થઇને થોડી કસ્તી લે!'

'કાકા! તમે બઉ કથોરું કામ સોંપ્યું. મારાથી ગણતરી બાર્યના લાડવા ખવાઇ જવાયા છે. હેઠું જોવાય એવું રિ'યું નથી. હું તો ભૈશાબ તમારી સોટલી પધોર પધોર વિયો આવું છું. બોલવાનો ય વેંત રિયો નથી. મારું ધ્યાન તમારા ભાણા માથે હતું. એટલે ચેટલા લાડવા ખવાઇ જવાણા ઇની ખબર નથી રઇ. આપણા બેયના માથે ભોળાનાથની દિયા છે કે લાડવા ખાધા પછી આટલું હાલવાનો ને બોલવાનો ય વેંત રિયો છે. પણ એલ્યા દયાશંકર ને મયાશંકર લાડવા ખાઇને પંઠે પડયા છે. ઊભા થવાનો ય વેંત રિયો નથી.

કાકા ભત્રીજાના જોડકાને જતું જોઇને ચોરે બેઠેલા ડાયરામાંથી દેવુભા બોલ્યા ઃ 'કિરપાશંકર! આજ કેટલા લાડવા ઉલાળ્યા? ગડથલિયાં ખાવ છો ઇના પરથી લાગે છે કે લાડવા બઉ જમ્યા લાગો છો?'

'શું ધૂળ જમ્યા?' છાસિયું કરતા કિરપાશંકર કહે ઃ 'જમ્યો તો છે ઓલ્યો જગજીવન. ભડના દીકરાને પંઠેથી ઝોળી કરીને ઘેર લાવે છે.'

'પણ ગોરબાપા આટલા બધા લાડવા ખવાય?'

'ભઇલા, કપાસિયા ભર્યે કોઠી થોડી જ ફાટી જાય? અબઘડી મને ટીંગાટોળી કરીને તળાવમાં નાખી આવો. ઘડીક પાણીમાં તરીને આવું પછી બીજા એટલા લાડવાનો ઉલાળી ના જાઉં તો મારું નામ કિરપો ગોર નંઇ. મને મોળો નો માનશો. હું બ્રહ્મદેવ છું, શું સમજ્યા?'

ચોરે આમ ડાયરા હાર્યે વાતું હાલે છે ત્યારે કિરપાશંકરના ખોરડે બીજી વાતું ચાલે છે. તાજી પરણીને આવેલી દીકરાની વહુને એની સાસુ શું કહે છે?

'વહુભા ! બાપા ! ફળિયામાં ખડકી ઢૂંકડી ઢોરણી (નાનો ખાટલો) ઢાળી રાખો. માથે ધડકી(રજાઇ)ને ગાલસૂરિયું નાખી રાખજો. તમારા હાહરા ચોરાસી જમીને અબઘડી આવવા જોવી. ગઇ કાલ્યે નકોરડો નિર્જળો ઉપવાસ હતો. આજ લાડવા ખાઇને આવશે એટલે ઘડીસાતેય ઊભા નંઇ રઇ હકે. આવશે એવા ઢોરણીમાં ઢળી પડશે.'

'બાઇજી! તમારો રિવાજ સારો કે'વાય કે સસરા ચોરાશી જમીને ઘેર આવે ત્યારે ઢોરણી ઢાળી રાખવી પડે. બળ્યું અમારા દેશમાં તો બા છે ને કે સસરા બ્રહ્મભોજને ગિયા હો ન્યાં જમી લે પછી કુટુંબકબીલાએ ખાટલા, ઢોલિયા, ઢોરણિયું ને ઝોળિયું લઇને વાંહે લેવા જાવું પડે. લડાઇ ધીંગાણામાં ઘવરાયેલાને જેમ ઘર્યે લાવવા પડે એમ લાડવાના ધીંગાણા પછી ઘર્યે લાવવા પડે.' 

નવીસવી પરણીને આવેલી બટકબોલી વહુને સાસુ કહે ઃ 'બાઇ, તારા પિયરિયા તો અમને ય વટી જાય એવા છે હોં!'

ત્યાં તો ભવાઇમાં જ્યમ ગણપતિનો વેશ આવે એમ કિરપાશંકર ખડકીએ આવીને ઊભા રહ્યા. ગોરાણી કહે ઃ લગ્ન વખતે મારી માએ તમન એક વખત પોંખી લીધા છે. હવે અંદર વિયા આવો.' આ સાંભળીને એરું જ્યમ દરમાં ગરી જાય એમ ગોરબાપા ખડકીમાં ઘૂસી ગ્યા. ખરા મધ્યાહ્ને હાલતા આવેલા તે પરસેવે નાહી ગયેલા. આવ્યા એવા ઢોરણીમાં પડયા. ગોરાણી સાડલાના છેડે વાહર ઢોળવા મંડાણા. 

ત્યારે ઓંશરીના ખૂણે ઊભેલી દીકરાની વહુ લાજનો ઘૂમટો તાણીને બોલી ઃ 'બા, બાપુજીને પૂછોને! હિંગાષ્ટકની ગોટી આપું?'

'ખાદ્યા હિંગાષ્ટક હવે! હિંગાષ્ટકની ગોટી ખાવા જેટલો મગન હોત તો એક લાડવો વધુ નો ઝાપટી જાત! ભગવાનેય મારા વાલીડે મોટી ભૂલ કરી નાખી છે. માનવીને લાડવા ખાવાનો ધરવ થાય ઇના હાટું કપાળમાં ચાર આંગળ ઉંસા મોઢાં સોટાડયા હોત તો ઇનું શું બગડી જાવાનું હતું? બે લાડવા વધુ નો ખવાત?

સુજ્ઞા સસરાની કાગવાણી સાંભળીને સાસુ-વહુ બેય જ્યમ થાળામાં કોસ ઠલવાય એમ ફફફફ કરતાં હસી પડયાં.

(લેખકની ‘લોકજીવનનાં મોતી’ નામે કટાર)

http://www.gujaratsamachar.com/gujaratsamachar.com/20121125/purti/ravipurti/lokjivan.html

Ila Pathak, a feminist crusader (1933-2014)

Saluting the pioneering work of Ilaben Pathak in women and civil rights movements which was an inspiration not only to the people whose lives she touched and changed but also to her fellow travelers

Gujarat lost a dedicated social activist who stood by socially excluded sections of society, especially brutalized women when Prof. Ila Pathak passed away due to breast cancer on January 9, 2014 in Ahmedabad. She tirelessly supported women survivors of dowry harassment, rape, crimes of honour. She campaigned against sex selective abortions of female foetuses from way back in the 1980s.

Both of us have been aware of her work with Ahmedabad Women’s Action Group (AWAG) from 1981 when she attended the first national conference of women’s studies in Mumbai that resulted in the formation of the Indian Association for Women’s Studies (IAWS). Ilaben brought her own energies and perspective to the women’s movement. She was a determined activist right from the beginning of the movement.

A master’s degree in law, a Ph.D. in English literature and a high post in NCC were indicative of her capacity to achieve the goals she had set for herself. Her devotion to working for women’s rights and development was reflected in her writings and action through AWAG and innumerable institutions she was associated with.

Feminist Activism of Ilaben Pathak:

Ilaben began her career as a university teacher of English language and literature at H. K. Arts College, Ahmedabad and as a free- lance journalist who wrote addressing women’s concerns. In the early seventies she started her crusade against misogyny in Gujarati plays rife with double entendre, full of crude and crass jokes/puns that degraded women and objectified women’s bodies.

In 1981, Ilaben with her young colleagues and students such as Dr. Ila Joshi, Aditi Desai (Theatre artiste), Sofia Khan (now a human rights lawyer) established AWAG (acronym means noise). AWAG energetically made noise against sexism in advertisements, media and textbooks. They blackened sexist advertisements at public places and staged dharna against a phallocentric play “Putra Kameshti Yagna” to be aired on All India Radio and got the broadcasting cancelled. Her tireless work resulted in Government of Gujarat appointing a committee under her leadership to examine the portrayal of gender stereotypes and subordinate status of women in school textbooks. She involved us in this effort. The government mandate for evaluation was decided within the framework of equality, development and peace.

In 1982, she spearheaded a participatory action research project of AWAG to highlight the precarious condition of homeless and miserable tribal migrant workers near railway tracks of Ahmedabad city who eked out their subsistence by collecting coal fallen on the railway tracks. She started income generation activities for them based on tribal art and beadwork. In 1982, when a tribal woman in Sagbara village of South Gujarat was gang raped, Ilaben took the case up to Amnesty International. As a result all the rapists were punished.

Ilaben took leadership for movement against Patan P T C College gang rape in which a 19-year-old Dalit student was repeatedly raped over a period of time by her male teachers. She also supported Manipur’s Irom Sharmila’s agitation against Armed Forces Special Powers’ Act (AFSPA).

Ilaben’s courageous and consistent work among victims of communal riots post demolition of Babri Musjid in 1993 and among Muslim refugees after Gujarat riots in 2002 symbolised her secular humanism

Ilaben’s command over language came handy to coin catchy and hard hitting slogans in Gujarati such as “Silence is not a virtue, Break the silence of oppression”, “Putting up with injustice is not a virtue, fight for justice”. She gave great emphasise to documentation, research and training and AWAG always provided information in local Gujarati language and resource persons for capacity building of community workers, elected representatives and youth. From 1986-1992, she regularly wrote for a feminist quarterly in Gujarati, Nari Mukti (Women’s Freedom) that was collectively brought out by feminists of Mumbai, Valsad, Surat, Vadodara and Ahmedabad.

We have fond memories of spending quality time with Ilaben at the IAWS Conferences, The Nairobi World Conference on Women, 1985, Gujarat Human Rights Conference, 1990, Women’s International League for Peace and Freedom, 2011 and capacity building conferences of Gujarat University on sexual harassment at workplace. In order to bring women’s rights agenda in to the mainstream of politics, she also contested election for Ahmedabad Municipal Corporation in 1990.

Ilaben and Social Movements

Her persuasive style of speaking was her success mantra. She could reach out to all- Gandhian, liberals, feminists, human rights activists, leftists. She could establish communication with the rich and powerful without getting cowed down by them. She reached out to weak and marginalized people with utmost humility. She made lifelong friends among women’s studies scholars and feminists whenever she attended national and international conferences on women. She used to attend these conferences with over a dozen women from her organization and she looked after them very well.

Crucial Contribution

Ilaben served on many apex bodies to further the cause of women. She was a member of the Women Development Cell of Gujarat University that had to perform twin tasks of prevention of sexual harassment and promotion of gender sensitization in the University and its affiliated colleges. Ilaben was also a governing board member of Centre for Social Studies, Surat. She played an important role in all women centred activities of Gujarat Vidyapeeth. Ilaben was president of the India Chapter of Women’s International League for Peace and Freedom. She was an active member of the Movement for Secular Democracy. In 2012, Ilaben Pathak was honoured for her work among poor and oppressed women. Four books were published based on a compilation of her articles promoting women’s striving for dignity and their struggle for empowerment.

Her four-decades-long pioneering work will always give us strength and inspiration to keep the torch of women’s rights burning in today’s volatile circumstances. She has left a huge fan following among students and all those women whom she supported pro-actively, intellectually and emotionally. Ilaben will always remain with us in spirit. As fellow travelers in the women’s movement who shared common her-story and collective memory, we salute our sister, Ila Pathak. 

January 11, 2014 Obituary

http://feministsindia.com/ila-pathak-a-feminist-crusader-1933-2014/

The spectacular performance of Aam Aadmi Party in Delhi Assembly elections (November 2013) has changed the perceptions and anticipations about the forthcoming general elections to be held in 2014. It has also led to rethink about the equations of electoral politics in general. While BJP emerged as the single largest party and could have staked claim to form the Government, it refrained from that. AAP, after an initial hesitation, went in for opinion taking exercise, and decided to cross the obstacles of being a bit short of majority and formed the Government.

Before we go to the scenario created by the results of the elections and AAP’s forming the Government, let’s have a bit of the peep into the circumstances which led to emergence of AAP. The anti-corruption movement launched by Arvind Kejrival with Anna Hazare as the face of the movement, was a spectacle, which shook the system. It was strongly supported by all and sundry, from the Khaps, to the MBA-IT middle class to builders and traders amongst others. It had the solid backing of RSS in the major process of mobilization of the people. The upsurge came to challenge the very parliamentary system, and it was touch and go for survival of the Parliament, which survived this pressure from the Anna-Kejrival led movement. Bringing in of the Lokpal bill to curb corruption was at the centre of the movement. The future trajectory of this was interesting as there was a clear emergence of two streams from the movement. One was the stream, which wanted to target only Congress, as articulated by Kiran Bedi and the other was the one led by Kejrival, which broadened the target to corruption all around.

The latter stream led to formation of AAP and its deciding to begin it journey from Delhi Assembly elections. It took up the ‘municipal issues’ bijli, pani, (electricity, water) in particular and went whole hog to drill the point in Delhi. AAP wore its sincerity on its sleeves and was able to reach to the Aam Aadmi, in the jhuggi jhopdi’s (pavements, slums), addressing their pain and anguish about the rampant corruption at all the levels. The result was that the section of Delhi citizens unhappy due to the rising prices, and other problems of daily living shifted from supporting Congress to AAP. AAP could marginally erode the BJP-RSS base as well. Its main base was from the traditional Congress supporters. It is quite likely that many people who might have wanted to vote for them did not do so, as it was AAP’s first foray into elections. With their victory the message is clear that AAP is being seen as the major alternative to present dominant parties. This is also testified by the huge avalanche of those wanting to become members of AAP and also volunteering to work for this party.

Meanwhile so far, the electoral script was dominated by Narendra Modi, who through the sustained propaganda of ‘development of Gujarat’ built up an image of a strong leader who has delivered results in Gujarat, rose to be the Prime Ministerial aspirant, backed by BJP and its parent RSS. Modi had more or less succeeded in putting his role in Gujarat carnage under the carpet; this exercise of his has been aided by the partial presentation of facts of Gujarat by SIT and upheld by Metropolitan magistrate.  Through carefully constructed public meetings and helpful media, Modi started gaining momentum as the potential victor in the next elections. The careful management of social media was on one side projecting him in the illuminating light, on the other side Team-Modi-BJP-RSS was targeting Congress and Rahul Gandhi with full blast. The proposal for the tall statue of Sardar Vallabh Bhai Patel, run for unity and other events were the add-ons for Modi’s electoral campaign.

AAP’s emergence and the realization that it may not be a mere ‘one go’ phenomenon, the strategists in Nagpur head office, RSS top brass and Modi’ team have changed the strategy. Now their major fire is directed against AAP. Social media and other word of mouth propaganda is going full barrel against Kejrival, Prashant Bhushan, Yogenra Yadav and Company. Prashant Bhushan’s balanced statement that the opinion of people of Kashmir should be taken about the army deployment in Kashmir, met with a hostile response. AAP office was ransacked by Hindu Raksha Sena, whom AAP blames to be the outfit of RSS-BJP. Kejrival himself disassociated with that statement is another matter at present. The threat being perceived by the secular democratic forces, that Modi’s becoming the Prime Minister will herald the era of fascism seems to have been blunted partly at the moment due to the unprecedented response being received by AAP. How much of this is true, one is not sure. There are multiple factors working on both the sides. RSS-BJP-Modi is not going to keep quiet about the rising perceptions and image of AAP. The big Corporate see their interests with Modi coming to power, as he has kept the coffers of public money and facilities open for them, as no one else can do. The media controlled by them is also currently partly favorable to AAP.

In 1998, when BJP re-emerged as a single largest party, the opportunist political formations came to support it on various grounds. Mercifully, Modi was not there. Mercifully his right hand man Amit Shah was not there, then. Mercifully BJP did not have too much of a lead and had to accommodate the wishes of its allies, while pushing forward the agenda of RSS-Hindu Nation. This time around if Modi emerges as a single largest formation, equations will be different as now BJP has the background experience of having ruled once; Modi will have different tricks up his sleeve. While so far escaping the arm of law, he is the one who had a role in Gujarat carnage, there have been fake encounters in his state, there has been a case of snooping on a young girl and now there is an attempt to implicate the human rights defenders like Teesta Setalvad and others. So Modi is different. BJP under him will be more assertive, in case they manage to come to power.

What is the politics of AAP? The politics of parties is judged by their actions and by their pronouncements, manifestos. There is not too much of writing by AAP on its politics, it does have a vision document of sorts. It emerged out of anti corruption movement. The movement was based merely on the symptom of the deeper disease of social-economic-political system. The underlying disease of the system has not been addressed. The parties, which are for social change, for the agenda of the downtrodden and deprived have generally emerged from the longing to have a better system, have a theory. Indian National Congress had the need to engage with the British colonialism and articulated nascent Indian Nationalism; Bhagat Singh aspired for socialist state (Hindustan Socialist Republican Association). Ambedkar began with Independent Labor party as he identified the depressed classes with workers, and went on to lay the foundation for Republicanism, Republican Party of India. Muslims elite dreamt of Muslim state and had Muslim League while section of Hindu elite wanted Hindu Nation so had Hindu Mahasabha and RSS. Various socialist parties have also emerged in the recent times. AAP seems to be a different experiment. As AAP itself is a party in making, its leadership may be thinking that its ideology will emerge, through movement and through introspection. Though so far on the issues like Kashmir it has snubbed its own leader for expressing something, which expresses an ideology related to the type of Nation state we want. On Education its proposed policy is parochial. On most of the serious issues its vision document is silent. The task of party building seems be very promising and challenging both. The major question is can it overcome its superficial approach and apply itself and stick its neck out on contentious issues related to economic policy, national policy, social and gender justice. There are lots of expectations in the air, time alone will tell as to which side the party marches overcoming the initial hiccups and enjoying the immunity of ‘honeymoon period’ at the same time.