રિવાજ પડે એટલે એ શા માટે છે એ વિચારવાનું લગભગ બનતું નથી. કોઈને પૂછો કે, “આમ કેમ છે?” તો જવાબ મળશે કે, “રિવાજ છે.” એટલે કે આગળથી ચાલ્યું આવે છે માટે છે. એની યોગ્યાયોગ્યતા વિષે ભાગ્યે જ વિચાર થાય છે. સંગીતના, ખાસ કરીને લોકડાયરાના, કાર્યક્રમોમાં નોટો ઉછાળવાનો રિવાજ શરૂ થયો છે. એ ખરું કે ગૌશાળા, સદાવ્રત, આરોગ્ય કે બીજા લોકોપયોગી કાર્યો માટે એ રકમ વાપરવામાં આવે છે. પરંતુ જો રકમ આપવાની ભાવના જ છે તો રકમ આપી પહોંચ મેળવી લો. તમે ઉત્તમ કાર્યમાં સહભાગી થયા તેનો આનંદ લો. નોટો જાહેરમાં ઉછાળીને શું બતાવવું છે?

જો ઓસમાણ મિર સરસ રીતે ગાતા હોય તો તેની ગાયકી, સૂરની ખૂબીઓ, સૂરને ઊંચે ખેંચવાની શક્તિ, તાન પલટા, સૂરસાધના, ગીત કે ગજલની ઉત્તમતા, સાજિંદાઓનો સાથ આ બધું માણવાનું હોય. ઉત્તમ સંગીતકાર આપણા હૃદયને ડોલાવી દે, આનંદથી ઊભરાવી દે એની કદર આમ રૂપિયા ઉડાડીને કરવાની હોય કે એના સંગીતની ખૂબીઓને પારખીને વાજબી દાદ આપવાની હોય એ વિચારવાની જરૂર છે. આ તો સંગીતની કદર સિવાયનું ભળતું દાખલ થઈ ગયું છે. જેમને ત્યાં કાર્યક્રમ હોય તેઓને વીડિયોમાં જોઈએ ત્યારે લાગે કે તેઓ સંગીતમાં નહીં, રૂપિયામાં રાજી હોય છે.

સંગીતની કદર અને રૂપિયા ઉડાડવાને કોઈ સંબંધ નથી. સાચા સંગીતકારને તો સુગ્ન શ્રોતાઓની ઉચિત દાદની ખેવના હોય છે. પરંતુ સંગીતકારો પણ આ કુરિવાજ વિષે બોલવાની હિમ્મત કરતા નથી. હાસ્યકલાકારોમાં પણ નોટોનો ઢગલો મોટો કરવાની જાણે હોડ લાગી છે. પૈસાનું આ જાહેર પ્રદર્શન અને હાસ્યના કાર્યક્રમને કોઈ સંબંધ નથી. એ નિમિત્તે દાન આપવાનું હોય તો યોગ્ય જગ્યાએ જઈને નોંધાવો. કલાકારની આગળ આવીને નમ્રપણે નોટોની થપ્પી મૂકી દેવાતી નથી, નોટો ઊડાડાય છે. એ પ્રદર્શન છે, કલા કે કલાકારનું ગૌરવ નથી.

એટલે રિવાજને તપાસતા રહેવાની જરૂર હોય છે. રિવાજને તપાસવાનું ત્યારે બને જ્યારે પ્રજા મૌલિક અને બિનંગત રીતે વિચારવાની ટેવ પાડે. તો જીર્ણ રિવાજના કળણમાંથી બહાર આવી શકે. ભારતમાં શિક્ષણમાં મૌલિક અને બિનંગત રીતે વિચારવાનું શીખવાતું નથી, એટલે પ્રજા રિવાજોને ગળે વળગાડીને ઘેનમાં રહી શકે છે. આવા રિવાજો સામે પ્રશ્નાર્થ કરનારને નાસમજ કે ઊંધી ખોપરીના ગણાવાય છે. એ બદલાવું જોઈએ. વિચારવાન પ્રજા જ ટકી – વિકસી શકે, અંધાનુકરણવાળી પ્રજા નહીં.

e.mail : mansukhsalla@gmail.com

Last few years there is a concerted attempt on the part of the ruling BJP to ignore and undermine the legacy of Jawaharlal Nehru, the first Prime Minster of India, the architect of Modern India. In the international meets his name is deliberately ignored. He does not find a mention in the National archives Museum on ‘Quit India’ movement. In many school books chapters on him are being deleted. The Government spokespersons are trying to attribute all their failures of present government to Nehruvian policies. At social media level dirty propaganda about his being a man living in luxury, his ancestors are making rounds. The misinterpretation of events of history is being used to the hilt to blame him for partition and Kashmir issue. Mr. Modi went on to say that Nehru did not attend the funeral of Sardar Patel!

Let’s have a brief recap of the man immortalized in his work of laying the foundations of modern India in the fields of industries, technology, agriculture, education and science. He was exposed to the global issues and became a committed to anti imperialist struggles, stood against racism and believed in equality of all nations. Coming to India; he came under the magic spell of Gandhi and went headlong in to participate in freedom movement. The major highpoints of his contribution is to give the call of total independence as President of Congress. He adapted simple Khadi (handspun cloth) in his life style. As a participant of the freedom struggle he was jailed time and over again, the total period of his being in jail was 3259 days! He was a prolific reader and writer. His books ‘Autobiography’, ‘Discovery of India’ and ‘Letters of a father…’have become a permanent part of Indian-world literature.

The question of partition was a very intricate one with British determined to divide the country, this became easy for them due to the fall out of Savarkar’s ‘Two Nation theory’ and Jinnah’s adamant demand for ‘separate Islamic country’, Pakistan. It was Sardar Patel who first realized that partition is inevitable, while Nehru was to come to this realization months later. In matters of Kashmir, as Patel pointed out in his speech in Junagadh, he was willing to let Kashmir go if Hyderabad was merged in India. It was Sheikh Abdullah’s insistence that Nehru came forward to have the ‘treaty of accession’ and sent the army to quell the aggression from Pakistan.

As far as Prime minster ship is concerned Gandhi had the mandate of the nation and he did realize that Nehru has a better grasp of World affairs and will be a worthy successor to him in matters political. Nehru was a mass leader, as Sardar Patel in response to a journalists quip; that there are lot of people who have turned up for meeting; said that the people have come to see Jawahar not him. His public sector policies are being criticized today. It was not just his pipe dream to have this sector. The industrialists, as per Bombay plan (1944) were asking for state assistance in setting up industries, and needed protection. It was these public sector heavy industries which provided the base on which other industries could come up and thrive. Paul Kruggman, the Nobel Laureate, points out that India achieved in last 30 years, is close to what Britain achieved in last 150 years. This is only because of the solid foundations by the initial years of the republic.

His policies in education and science are the base due to which today we are able to compete in the world and India is coming up as a major economy. Parallel to the policies in industrialization was the focus on science and education. Today if we compare the state of science and technology with the countries which also became independent when we became independent, we are far ahead. While Nehru-Ambedkar due ensured that scientific temper is the part of Directive principles of our Constitution, Nehru also went on to actualize it by laying the foundations of institutions like IITs, ISRO, BARC, CSIR etc. Health care in state sector saw the emergence the enviable AIIMs. We began with a literacy rate of 14% and the health was reflected in the longevity of 39 years. We are miles ahead today, though still a long way to go!

Nehru was firmly committed to pluralism at social level and secularism as a policy of the state. It is in this direction that in post partition riots he came out in the open jeep to himself quell the riots. In the wake of 1961 Jabalpur riots, he instituted National Integration Council (NIC). He could fully win the trust of religious minorities, a far cry from what is the state of affairs today. His institutions like Planning Commission and NIC have been put to sleep today. The income differentials are leaping to sky today with Corporate having a free hand.

Was he faultless? No way. He had his own quota of failures as in the case of trusting China and the setback in India-China war. His policies of big dams have its own shortcomings. The question is overall he left a deep and positive mark on the destiny not only of India but also over the World.

In its pettiness the present government wants to ignore, undermine and belittle his contributions. Two of his major initiatives Planning Commission and NIC have been done away with. Nehru is a particular target of sectarian ideology which is spreading all sorts of falsehoods on his name. This is abominable situation where in a systematic way his character, lineage and contributions are being targeted. The present ruling dispensation did not participate in freedom movement, does not have any icon worth its name, and so is trying to appropriate some icons like Sardar Patel. Ideologically they see Nehru as a big obstacle to their narrow goals so this ugly propaganda and narrow minded attitude towards Nehru.

http://peoplesvoice.in/2018/04/10/bjp-is-belittling-nehrus-legacy-why/

યુટોપિયાની સૌથી મોટી જોખમી બાબત ગણાવવી હોય તો કહી શકાય કે એમાં ઇન્સાનની નિજી આઝાદીનું બલિદાન લેવામાં આવે છે

અમેરિકામાં નેટફ્લીક્સ ઉપર Wild Wild Country નામની દસ્તાવેજી ફિલ્મ અત્યારે જબરદસ્ત ચાલે છે. નેટફ્લીક્સ મનોરંજનની સૌથી મોટી કંપની છે, જે ઓન-ડિમાન્ડ વીડિયો અને ડી.વી.ડી. આપે છે. દુનિયાભરમાં એના 12 કરોડ (અમેરિકામાં 5.7 કરોડ) સબ્સ્ક્રાઇબર્સ છે. 16મી માર્ચે નેટફ્લીક્સે 6 ભાગમાં ચાલતી 6 કલાકની ડોક્યુમેન્ટરી વાઇલ્ડ વાઇલ્ડ કન્ટ્રી રિલીઝ કરી હતી. એક જ મહિનામાં એ એટલી લોકપ્રિય થઇ છે કે એના સર્જકો એની સિક્વલ બનવાનું વિચારી રહ્યા છે. આ ડોક્યુમેન્ટરી આચાર્ય, ભગવાન, ઓશો રજનીશના અમેરિકન ખ્વાબ ‘રજનીશપુરમ’ના આરંભ અને અંતની કહાની છે.


અમેરિકાનું સૌથી વધુ વંચાતું સમાચારપત્ર ‘ન્યૂ યૉર્ક ટાઈમ્સ’ આ ડોક્યુમેન્ટરીને ‘ગન, સેક્સ અને ગુરુની જંગલી કહાની’ ગણાવે છે. ‘ધ એટલાન્ટિક’ નામનું સામયિક લખે છે, ‘આમાં ભગવાન રજનીશની આગેવાનીમાં એની મંડળીએ કેવી રીતે ઓરેગોનમાં 64,000 એકર જમીન ખરીદીને એક આદર્શ નગરીના પાયા નાખ્યા હતા, અને પછી ત્યાં કેવો આતંક મચ્યો હતો એની અકલ્પનીય કથા છે.

‘ધ વાયર’ નામનું ઓનલાઈન ન્યૂઝ-મેગેઝિન લખે છે, ‘હજારો લોકો આ રજનીશપુરમના સંમોહનનો શિકાર હતા. લિયો ટૉલ્સટૉયે લખ્યું હતું – મહાન સાહિત્યમાં બે જ વાર્તા હોય છે; એક માણસ સફર ઉપર નીકળ્યો હોય, અથવા એક અજનબી શહેરમાં આવ્યો હોય. રજનીશપુરમની કહાનીમાં તો મજલ પર નીકળેલો માણસ નગરમાં આવીને અજનબી બની ગયો હતો.’

ઓરેગોનનું એન્ટેલોપ તો નગર પણ નો’તું. ત્યાં 40 લોકો રહેતા હતા.

રજનીશે એને 1981માં (આજના) દોઢ કરોડ ડૉલરમાં ખરીદી લીધું હતું, અને 12 કરોડ નાખીને રજનીશપુરમ નામના સ્વર્ગની ઇંટો ચણી હતી. ત્રણ વર્ષમાં 7,000 રજનીશીઓ અને પોલીસ, એરપોર્ટ, ફાયર, પોસ્ટ ઑફિસ, રેસ્ટોરન્ટ, દુકાનો, બસો, હોસ્પિટલ, બાગ-બગીચાઓ અને છોગામાં ‘ભગવાન’ની 99 રોલ્સ રોયસ કાર સાથેનું રજનીશપુરમ ‘અચ્છે દિન’નું પ્રોમિસ હતું.

એ પછીની કહાની સ્થાનિક લોકો સાથે ઝઘડા, કાવાદાવા, હિંસા, ચૂંટણીમાં ઘાલમેલ, ખોરાકી ઝેર (બાયો-ટેરરિઝમ), ઇલેક્ટ્રિક ફેન્સિંગ, સેમી-ઑટોમેટિક હથિયારોની આયાત, ફોન-ટેપિંગ, બૉમ્બ બ્લાસ્ટ, કોર્ટ કેસ, હત્યાના પ્રયાસ, ઈમિગ્રેશન કાનૂનોના ભંગ અને રજનીશ અને તેમની લેફ્ટનન્ટમાં આનંદ શીલા (જે મૂળ વડોદરાના ભાયલી ગામની પટેલની દીકરી છે, અને આજે જર્મનીમાં ત્રીજા પતિની શીલા બર્નસ્ટેલ બનીને વિકલાંગ બચ્ચાંની સ્કૂલ ચલાવે છે) તેની ધરપકડ, જેલવાસ અને હકાલપટ્ટીની છે.

દુનિયાભરનાં સમચારપત્રોમાં ત્યારે ફ્રી-સેક્સના આ સંપ્રદાયનો કેવો ધબડકો થયો તે ‘હોટ ન્યૂઝ’ હતા. વાઇલ્ડ વાઇલ્ડ કન્ટ્રીમાં શીલાથી લઈને અનેક પૂર્વ સંન્યાસીઓ, સ્થાનિક અધિકારીઓના ઈન્ટરવ્યૂ કરીને આ કહાની ફરીથી પેશ કરવામાં આવી છે.


રજનીશપુરમ નામનું ‘સ્વર્ગ’ ઊભું કરવાના ઇતિહાસ વિષે શીલા કહે છે, ‘ઓરેગોનમાં અમારું આવવું એ જાણે ક્ષિતિજના છેડે આવવા જેવું હતું. અમને લાગતું હતું કે અમે કોઈક ઇતિહાસ સર્જવા જઈ રહ્યા છીએ. એ એક એવું બિયાબાં હતું, જ્યાં ભગવાન લોકો અને લોકોના ન્યુરોસિસ(વિક્ષિપ્ત માનસિકતા)થી દૂર રહીને આદર્શ માણસ અને આદર્શ સમાજની રચના કરી શકે.’


નવા માણસ કે નવા સમાજની રચનાનો ભ્રમ પોષવાવાળા રજનીશ પહેલા નથી. એમના પ્રિય બુદ્ધ અને લાઓ ત્ઝુએ ‘નવા માણસ’ની વાત કરી હતી. નિત્સેએ ઓવરમેન અને મહર્ષિ અરવિંદે સુપરમેનની કલ્પના કરી હતી. જ્યોર્જ ગુર્જએફ કહેતા કે, અમુક લોકો ‘સૂતેલા’ છે, અમુક ‘જાગેલા.’ ટેક્નોલોજીમાં અત્યારે લેબોરેટરીમાં સાઈબોર્ગ(રોબોટ)ની જે કલ્પના છે તે પણ એનું જ એક્સ્ટેન્શન છે. ફર્ક એટલો છે કે અાધ્યાત્મિક પુરુષોએ વ્યક્તિગત તૌર પર અંદરની ક્રાંતિની વાત કરી હતી, રજનીશે એ ક્રાંતિનો જમીન પર દીવાલો ચણીને ઇલેક્ટ્રિક વાડ વચ્ચે સામૂહિક પ્રયોગ કરેલો. એ પ્રયોગ એટલે રજનીશપુરમ.


જેટલી પણ રાજકીય વિચારધારાઓ અને વ્યવસ્થાઓ છે તે આદર્શ સમાજ બનાવા માટેની કોશિશ છે. ધર્મએ (હથેળીમાં) જે ચાંદ બતાવાનું શરૂ કર્યું હતું, રાજનીતિમાં પણ એ જ કાર્યક્રમ આગળ ચાલ્યો. નવા માણસ અને યુટોપિયાનો ઇતિહાસ બદતર છે. 20મી સદીના ઇટલીમાંથી પૂરા યુરોપમાં ફેલાઈ ગયેલા ફાસીવાદની બુનિયાદી સોચ જ ‘નવા માણસ’ની હતી, જે લડાઈ, હિંસા અને વીરતાથી ભરેલો હોય, જેનામાં હુંપણું કે વ્યક્તિવાદ ન હોય અને એ શિસ્તબદ્ધ સમૂહનો એક ભાગ હોય. રજનીશનું જ્યારે પતન થવા તરફ હતું ત્યારે એ પોતાને હિટલર સાથે સરખાવતા હતા. એ કહેતા હતા કે, નવો માણસ સર્જવા માટે કામ કરનાર હિટલરને પણ મારી જેમ જ ગલત સમજવામાં આવ્યો હતો. 


રામરાજ્યનો અર્થ ભગવાન રામનું શાસન એવો થતો નથી. રામરાજ્યનો મતલબ થાય છે યુટોપિયા(Utopia); સંપૂર્ણ કે આદર્શ સમાજવ્યવસ્થા હોય એવો કાલ્પનિક ટાપુ. 1516માં ઈંગ્લિશ ઈસાઈ વિચારક થોમસ મોરે દક્ષિણ અમેરિકમાં એટલાન્ટિક સમુદ્રના કિનારે એક કાલ્પનિક ટાપુની કહાની લખી હતી જેનું શીર્ષક ‘યુટોપિયા’ રાખ્યું હતું, ઈશુ પૂર્વે 380ની સદીમાં સોક્રેટિસના સંવાદ તરીકે ગ્રીક ચિંતક પ્લેટોએ ‘રિપલ્બિક’ નામથી સિટી-સ્ટેટની જે કલ્પના કરી હતી તે પહેલું રામરાજ્ય હતું.


ઇતિહાસમાં આવા નિજી, રાજનૈતિક, આર્થિક અને સામાજિક રામરાજ્યોના અનેક પ્રયોગ થયા છે. અમેરિકામાં 16મી સદી આવાં રામરાજ્યોનો સુવર્ણ કાળ ગણાય છે. ત્યાં એ સમયમાં આવા 100 કમ્યુન(સમુદાય)ના પ્રયોગ થયા હતા. આપણે ત્યાં જે આશ્રમો અને સંપ્રદાયો પ્રત્યે જે મોહ છે તે પણ યુટોપિયન કલ્પના છે. માણસ અધૂરો છે, કાચો છે એટલે એના માટે પરિપૂર્ણ સમાજ બનાવી શકાય છે તેવી ધારણા યુટોપિયન રામરાજ્યના મૂળમાં છે. મોટાભાગનાં આવાં રામરાજ્યો નિષ્ફળ જાય છે તેનું કારણ જ એ છે કે એમાં માનવીય સ્વચ્છંદતા(સ્વાયત્તતા)ની બુનિયાદી વૃત્તિને સામૂહિક રીતે કંટ્રોલ કરવામાં આવે છે.


અધૂરા માણસને આદર્શ બનાવાની ભાવનામાંથી જ મોટાભાગનાં કમ્યુન આતંકનાં, જોરજબરદસ્તીનાં કેન્દ્ર બની જાય છે. સામ્યવાદ એક સમયે સૌથી આદર્શ સમાજનો રસ્તો ગણાતો હતો, અને એમાંથી જ કમાન્ડ-કંટ્રોલવાળા તાનાશાહો પણ આવ્યા હતા. 19મી સદીના મોટાભાગના યુટોપિયન પ્રયોગો નિષ્પાપ અને નિર્દોષ હતા, કારણ કે લોકોની ભાગીદારી ઓછી હોવાથી એમાં રાજકીય કે આર્થિક મજાલ ન હતી. પણ જેવો એનો જનાધાર અને પૈસાનો પાવર વધ્યો કે રામરાજ્યના દેવ દાનવમાં તબદીલ થઇ ગયા.


20મી સદીના માર્ક્સવાદી-લેનીનવાદી-સ્ટાલિનવાદી રશિયામાં, ફાસીવાદી ઇટાલીમાં અને નાઝી જર્મનીમાં આદર્શ સામાજિક, રાજકીય અને આર્થિક વાતાવરણ ઊભું કરવા માટે થઈને લાખો લોકોની કત્લેઆમ કરવામાં આવી હતી. 1920માં સ્ટાલિને તો એના એક બાયોલોજિસ્ટ ઈલ્યા ઈવાનોવને બંદરો અને મનુષ્યો વચ્ચે સંભોગ કરાવીને પરફેક્ટ ઇન્સાન પેદા કરવાનું કામ સોંપ્યું હતું. સંભોગથી સમાધિનો એક આવો પ્રયોગ પણ થયો હતો.

હિટલરનું મહાયુદ્ધ અને કત્લેઆમ પૂરા જગતમાં ‘નવી વ્યવસ્થા’ (ન્યૂ ઓર્ડર) સ્થાપવાના ખયાલમાંથી આવ્યું હતું. 20મી સદીના બીજા ભાગમાં કંબોડિયા, નોર્થ કોરિયા અને સંખ્યાબંધ આફ્રિકન-સાઉથ આફ્રિકન દેશોમાં ધરતી પર સ્વર્ગ લાવવાના ધખારામાં હત્યાઓ, સામૂહિક કત્લેઆમ, જાતિસંહાર, લોહિયાળ ક્રાંતિઓ અને ગૃહયુદ્ધો થયાં હતાં.


ઓશોનું રજનીશપુરમ હોય કે મુસોલિની-હિટલરનાં રામરાજ્ય, યુટોપિયાની સૌથી મોટી જોખમી બાબત એ છે કે એમાં ઇન્સાનની નિજી આઝાદીનું બલિદાન લેવામાં આવે છે. મુક્ત સમાજમાં આઝાદી એટલે કોઈ બાબતને નાપસંદ કરવાનો અધિકાર. તમે કોઈ વસ્તુ, કોઈ વિચાર, કોઈ વ્યક્તિને નાપસંદ કરો છો તેનો ઓટોમેટિક અર્થ એવો થાય કે, એ પરફેક્ટ નથી. યુટોપિયામાં ઈમ્પર્ફેક્ટને સ્થાન નથી, એટલે ત્યાં પસંદ-નાપસંદની આઝાદી છીનવી લેવાય છે.


યુટોપિયન ખયાલોના પતનનું કારણ જ એ હકીકતમાં છે કે, પરફેક્ટ સમાજ અથવા પરફેક્ટ ઇન્સાન અસંભવ છે, અને એને પરફેક્ટ બનવાના તમામ પ્રયાસો જોર-જબરદસ્તીમાં પરિણામે છે. આમ છતાં મોટાભાગના લોકોને એ સ્વીકારવા તૈયાર જ નથી કે રામરાજ્ય અશક્ય છે. એટલે દરેક માણસ આદર્શ બનવા ઈચ્છુક છે એવા ભ્રમ સાથે લોકો રામરાજ્યના ઝાંસામાં આવી જાય છે. આ જ કારણે દરેક નવો બાવો અને દરેક નવો લીડર ધરતી પર સ્વર્ગની સ્કીમ વેચતો રહે છે.

તા.ક.

– ખુશ થાવ કે જૂનો મનુષ્ય મરી રહ્યો છે, રાત્રિ વિદાઈ લઇ રહી છે, અને ક્ષિતિજ પર પોહ ફાટી રહ્યો છે: રજનીશ, ‘નયા મનુષ્ય’માં.

– હું એ મસીહા છું જેનો અમેરિકાને ઈન્તેજાર હતો: રજનીશ, જૂન 1981, જેએફકે એરપોર્ટ, ન્યૂ યૉર્ક.

સૌજન્ય : ‘બ્રેકિંગ વ્યૂઝ’, નામક લેખકની સાપ્તાહિક કટાર, ‘રસરંગ’ પૂર્તિ, “સન્ડે ભાસ્કર”, 15 અૅપ્રિલ 2018