હું ભમું છું માત્ર ભમવા, ક્યાં ય પણ જવા નહીં,
ના વળાવો, રાહબર કે ભોમિયો થવા નહીં.

નાચનારાને હવે આંગણ વિશે વિપત્તિઓ,
ખૂંદનારો છું, મને રસ્તા જૂના-નવા નહીં.

પક્ષીઓએ કલરવેલા સ્વરની સરગમો કરી,
ગણગણું છું ગીત અમથું એ ય ગોખવા નહીં.

એ વહનની વેદનાનું બેઉ કાંઠે છે શમન,
પરકમા મારી નદીનું મૂળ શોધવા નહીં.

હું હવાની જેમ હેરાતો રહું હરેક ક્ષણ,
ચડઊતર ટૃકો-ખીણોની કૈં જ પામવા નહીં.

(પ્રગટ : “નવનીત સમર્પણ”, નવેમ્બર 2018; પૃ. 128)

લો જી, આવ્યાં આલૂપૂરી
અસુખની કરશે એ નાબૂદી

ખાયે બુઢ્ઢા, થાય ટટ્ટાર
જાણે ઘોડા પાણીદાર
દમિયલજી તો પાડે ત્રાડ
ઉખડી જાયે જંગી ઝાડ

ફડફડતો પૂરીનો ઘાણ
પથ્થરમાં પૂરી દે પ્રાણ
ને આલૂનું ચટક શાક
બેસાડે દુશ્મન પર ધાક

આલૂપૂરી શક્તિસાર
જગાડે રુચિનો રણકાર
ચાખે છે સૌ ભાયગશાળી
ખાવે તેનો બેડો પાર

લો જી, આવ્યાં આલૂપૂરી
અસુખની કરશે એ નાબૂદી
ખાઓ, કરશો ના કંજૂસી !

•

વાલવલોળ

તાજાં વાલવલોળ
જાણે તારા બોલ

હરા મિરચમસાલે આથ્યાં
લીલ્લા લશુન સંગે પાક્યાં
ચટાકેદાર
લિજ્જતદાર
ખાઓ, વાલવલોળ
ખાયે તેનાં વાગે ઢોલ !

સ્વાદ એનો ભૂલાય નહીં
ચટાકા મોંથી જાય નહીં
લિજ્જત એવી, જાણે તારા
લટકાની રસછોળ !
તાજાં વાલવલોળ
ખાયે તેનાં વાગે ઢોલ !

•

વઘાર

એ હતો
ઘીમાં કડકડાવેલાં
રાઈ-મરચાંનો વઘાર;

કે મસૂરની દાળ
બની ગઈ શાહી પકવાન !

•

શાકાહારી

હું છું શાકાહારી
છે સૌથી દિલદારી

મારી સૃષ્ટિ છે લીલીછમ
ને નસ નસમાં છે ઉચ્છલતાં
ધરતીમાનાં રસકસ – દમખમ
ના છે આ પતરાજી
હું છું શાકાહારી

ખેતર – વાડી મારી અંદર
દાણોદૂણી મારી અંદર
ફળરસકૂંડી મારી અંદર
આ છે હકીકત સાચી
હું છું શાકાહારી

દૂધમલાઈનો હું ભેરું
સ્નેહસગાઈનો હું ભેરુ
સર્વ ખુદાઈનો હું ભેરું
ના છે આ લફ્ફાઝી
હું છું શાકાહારી

•

તુવેરપુલાવ

અમસ્તા આપ
ખાઓ ના ભાવ

આવો, હ્યાં બેસો પાટલે
કંબલ આ ફેંકો ખાટલે

છે તૈયાર
સુગંધીદાર
લહેજતદાર તુવેરપુલાવ !

ઓ રે સાહબ
થોડુંક ચાખો
ચિંતા બધીયે થાશે ગાયબ
વ્યાપશે ભીતર આનંદલ્હાળ
ખાઓ તુવેરપુલાવ

માણો ભેગી મઠાની મોજ
રહે ન પાપડ, અચારની ખોટ
ઉચ્છલશે લહેજતરસછોળ

હો જાણે ગેબી સરપાવ
ખાઓ તુવેરપુલાવ !
•

રતાળુ તાજાં

આવો ને ઓ મોટમજી
કરો ન નખરા ફોગટજી

છે રતાળુ તાજમતાજાં
ચટાકેદાર ને ફડફડતાં
લિજ્જત એની છે રુચિકર
ગુણકારી ને સુગંધસભર

ચાખો રતાળુ મસાલેદાર
વિસરાશે લાડુ-કંસાર

ઉભરાશે તાકતનો તોર
ઉખડી જાશે કીકર, કોટ
ખાયે નવાબ – રાજા
રતાળુ તાજમતાજાં

•

ગરમમસાલો

ગરમમસાલો ચતડ, તીખો
છે તમતમતો ખુશ્બૂદાર
ગરમમસાલો નાખો ત્યારે
રસોઈ થાયે લિજ્જતદાર
ગરમમસાલો આ ઠાઠ
મરીઝ ત્યજી દે છે ખાટ

•

વડા પ્રધાન પાસેથી પત્રકાર પરિષદની અપેક્ષા છે. પત્રકાર પરિષદમાં અને એક પત્રકારને આપવામાં આવતી મુલાકાતમાં જમીન-આસમાનનો ફેર છે. મુલાકાત પઢાવેલી હોઈ શકે છે અને આવી એક મુલાકાત તેમણે અર્નબ ગોસ્વામીને આપી પણ હતી. એ મુલાકાત અર્નબ ગોસ્વામીએ નરેન્દ્ર મોદીના ખોળામાં બેસીને દૂધ પીતાં પીતાં લીધી હોય, એવી હતી એટલે આ વખતે મુલાકાતી પત્રકારને થોડે છેટેથી અઘરાં પ્રશ્નો પૂછવાની છૂટ આપવામાં આવી હતી. આમાં પાછી ધારદાર પેટા પ્રશ્નો પૂછવાની છૂટ નહોતી. પ્રશ્ન પૂછવાનો અને જે જવાબ મળે એ સ્વીકારી લેવાનો. આનો અર્થ એ થયો કે જવાબના સ્વરૂપમાં નિવેદનો કરવામાં આવ્યાં હતાં, જે રીતે ‘મન કી બાત’માં કરવામાં આવે છે. ‘મન કી બાત'માં સામે અરીસો હશે અહીં પત્રકાર હતો, એટલો ફરક.

પત્રકાર પરિષદમાં આવી મોકળાશ હોતી નથી. ત્યાં કોઈ પણ પત્રકાર કોઈ પણ પ્રશ્ન પૂછી શકે છે અને પેટા પ્રશ્ન પણ પૂછે છે. એક પત્રકાર કોઈ કારણસર પ્રશ્નની પૂંઠ પકડવાનું છોડી દે તો બીજો પત્રકાર એને પકડી લે. શાસકોને મૂંઝવણમાં મૂકવા, તેમને ઘેરવા, માહિતી કઢાવવી, વિરોધાભાસો અને વિસંગતિઓ ઉઘાડાં પાડવાં એ પત્રકારનો ધર્મ છે. બાહોશ પત્રકાર એને કહેવાય જે આ કરી શકે.

મારા પત્રકારત્વકીય અનુભવ મુજબ પત્રકાર પરિષદના ચાર પ્રકાર છે. સર્વોચ્ચ સ્થાનેથી એટલે કે મુખ્યત્વે વડા પ્રધાન અને રાજ્યના મુખ્ય પ્રધાનો સમયાંતરે ખાસ પત્રકાર પરિષદનું આયોજન કરે છે. દેશમાં કે રાજ્યમાં શું ચાલી રહ્યું છે અને શું યોજનાઓ કે અવરોધો છે તેનાથી પ્રજાને માહિતગાર કરવા માટે આવી પત્રકાર પરિષદ યોજવામાં આવે છે. આમ તો પ્રશ્નોની અને મુદ્દાઓની લોકોને જાણ હોય જ છે, પરંતુ સર્વોચ્ચ સ્થાનેથી તેનો ખુલાસો કરવામાં આવે તેનું મહત્ત્વ વિશેષ હોય છે. લોકશાહી દેશમાં દેશનો ચૂંટાયેલો શાસક પત્રકાર પરિષદ દ્વારા પ્રજા સાથે સંવાદ કરે છે. આ વડા પ્રધાનનો અને રાજ્યોનાં મુખ્ય પ્રધાનોનો રાજધર્મ છે.

બીજો પ્રકાર કોઈ મોટો નિર્ણય લેવાયો હોય અથવા કોઈ મોટી ઘટના બની હોય ત્યારે બોલાવવામાં આવતી પત્રકાર પરિષદ. પ્રજાના મનમાં સ્વાભાવિકપણે અનેક પ્રશ્નો હોય, કદાચ ભય પણ હોય, ખોટી ભ્રમણા હોય કે જોખમનું ભાન ન હોય ત્યારે શાસકો શંકાઓનું સમાધાન કરવા, ભય દૂર કરવા કે પછી સંભવિત જોખમો સામે સાવધ કરવા ખાસ પત્રકાર પરિષદ બોલાવે છે.

ત્રીજો પ્રકાર જાહેર સ્થળે પત્રકારો સાથે કરવામાં આવતી વાત. શાસક કોઈ સ્થળે કોઈ કાર્યક્રમ માટે આવ્યો હોય કે કોઈને મળવા ગયો હોય, અથવા વિદેશ મુલાકાતેથી પાછો ફર્યો હોય ત્યારે જે તે સ્થળે પત્રકારો તેમને આંતરે છે અને સવાલો પૂછે છે. એ સવાલો મુખ્યત્વે એ ઘટના અંગેના જ હોય છે, પણ આયોજિત નથી હોતા. જેમ કે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી કોંગ્રેસના પ્રમુખ રાહુલ ગાંધીને મળવા જાય કે આર.એસ.એસ.ના સરસંઘચાલક મોહન ભાગવતને મળવા જાય તો સ્વાભાવિકપણે લોકોના મનમાં ઉદ્દેશ વિષે પ્રશ્નો થશે. નરેન્દ્ર મોદી મળીને જ્યારે બહાર આવે ત્યારે પત્રકારો પ્રશ્ન પૂછતા હોય છે. જો કોઈ કારણસર જવાબ ન આપવો હોય તો ‘નો કમેન્ટ્સ’ કહીને હાથ જોડીને જતા રહે, પણ પત્રકારોનો સામનો કર્યા વિના બારોબાર જતા ન રહે. તમે આવાં ઘણાં દૃશ્યો જોયાં હશે.

ચોથો પ્રકાર પત્રકાર સંઘ દ્વારા બોલાવવામાં આવતી પત્રકાર પરિષદ. દરેક શહેરમાં પત્રકાર સંઘો વરસમાં એકકાદ બે વાર રાજકારણીઓને બોલાવતા હોય છે. આવી પત્રકાર પરિષદ સાધારણ રીતે શરદ પવાર જેવા પીઢ નેતાઓ સાથે યોજાતી હોય અને તેઓ પણ વિશાળ કેનવાસ પર વાત કરતા હોય છે. એમાં તાત્કાલિક પ્રશ્નો પણ હોય છે અને અતીત તેમ જ ભવિષ્યની પણ વાત થતી હોય છે.

નેતાઓ સાથેના વાર્તાલાપનો એક પાંચમો પ્રકાર પણ છે. એમાં જાહેર જનતાની હાજરીમાં વિશાળ હોલ કે મેદાનમાં પ્રશ્નકર્તાઓની પેનલ શાસકને સવાલ પૂછતી હોય છે. કેટલાક પ્રશ્નો જાહેર જનતા પાસેથી પણ લેવામાં આવે છે. પ્રશ્નકર્તાઓની પેનલમાં પ્રતિસ્પર્ધી પક્ષના નેતાઓને પણ લેવામાં આવ્યા હોય એવું પણ બને છે. આ છેલ્લો પ્રકાર બહુ સમાન્ય નથી, પણ મહારાષ્ટ્રમાં એ વધારે પ્રચલિત છે.

અહીં પત્રકારો સાથેની વાતચીતના જે ચાર પ્રકાર ગણાવ્યા છે એ અત્યંત રાબેતાના છે. ઘરે જેમ દૂધવાળો આવે એમ નેતાને પત્રકાર મળે, કારણ કે એ નેતા છે. જેને કાંઈક કહેવાનું હોય એને જ પૂછવાનું હોય! પ્રણવ મુખર્જી બહુ મોટા નેતા છે, પરંતુ પત્રકારો તેમને મળવા ટળવળતા નથી કારણ કે એક નિવૃત્ત શાસક તરીકે અત્યારે તેમણે કાંઈ જ કહેવાનું જ નથી. બહુ બહુ તો તેઓ અતીત વાગોળશે. આમ નેતાનો અને પત્રકારનો સંબંધ આર્ટિસ્ટ અને મેકઅપ મેન જેવો છે. પત્રકાર મોટાભાગે મેકઅપ ઉતારતો હોય છે. નેતાનો મેકઅપ ઉતારવો એ પત્રકારનો ધર્મ છે તો બીજી બાજુ પ્રજાનો, પ્રશ્નોનો અને લોકપ્રતિનિધિગૃહનો સામનો કરવો એમાં શાસકની ખરી મર્દાનગી છે.

મને યાદ નથી કે જગતના કોઈ નેતાએ પત્રકારને પીઠ બતાવી હોય. મને તો એક પણ નામ યાદ નથી આવતું. સામાન્ય કદ ધરાવનારા, કોઈ વાતે કુખ્યાતિ ધરાવનારા, હાસ્યાસ્પદ મેનરીઝમ ધરાવનારા શાસકો પણ પત્રકારોને મળતા રહ્યા છે. નરેન્દ્ર મોદી આધુનિક વિશ્વના કદાચ પહેલા શાસક છે જેઓ પત્રકારોના ઉપર વર્ણવ્યા એવા ચારે ય પ્રકારથી દૂર ભાગે છે. છેલ્લા કેટલાક સમયથી માગણી થઈ રહી છે કે નરેન્દ્ર મોદીએ પત્રકાર પરિષદ બોલાવવી જોઈએ. જેમને પપ્પુ તરીકે ઠેકડી ઉડાડવામાં આવતી હતી, એ રાહુલ ગાંધી ઉપર ગણાવ્યા એવા ચારે ય પ્રકારે પત્રકારોને મળે છે. તેમણે પોતાની પત્રકાર પરિષદનો ફોટો લઈને વડા પ્રધાનને ટ્વીટ કર્યો હતો અને વડા પ્રધાનને પત્રકારોને મળવાનો પડકાર ફેંક્યો હતો. એ પછી ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન ડૉ. મનમોહન સિંહે વડા પ્રધાનને પત્રકારોથી દૂર ભાગવાના વલણ વિષે ટોણો મારતા કહ્યું હતું કે તેઓ ઓછું બોલતા હતા એ ખરું, પણ પત્રકારોના સવાલોથી ડરતા નહોતા કે ભાગતા નહોતા. હવે જ્યારે મુદ્દત પૂરી થવામાં છે, ત્યારે કમસેકમ એક વાર પત્રકારોનો સામનો કરવાની માગણી મોટેથી થવા લાગી છે.

ન્યુઝ એજન્સીને આપવામાં આવતી મુલાકાત ઉઘાડી પત્રકાર પરિષદની જગ્યા ન લઈ શકે! પત્રકાર પ્રજા વતી સવાલ કરે છે. તેના જબાવ આપવાની હિંમત પણ હોવી જોઈએ અને ફરજપરસ્તી પણ હોવી જોઈએ. બાકી દૂર ઊભા રહીને કોઈ પડકારે નહીં એમ હાકલા પડકારા તો બધા જ કરી શકે છે. જે દેવગૌડા કરી શકે, એ નેહરુ કરતાં પણ પોતાને મોટા માનનારા વિરાટપુરુષ ન કરી શકે?

સૌજન્ય : ‘કારણ-તારણ’, નામક લેખકની કટાર, “ગુજરાતી મિડ-ડે”, 04 જાન્યુઆરી 2019

કાર્ટૂન સૌજન્ય : સતીષ આચાર્ય