દૂત કાર્ય પર આવ્યા હતાં
વિભાજન કરવાનું સોંપાયું હતું
કદી ના દીઠેલા દેશનું જેના બે સમુદાયો
હતાં એકબીજાના કટ્ટર વિરોધી,
એમના વિભિન્ન ખાનપાન ને વિસંગત દેવો.
“સમય”, એમને લંડનમાં કહેવામાં આવેલું,
“છે ટૂંકો”. પરસ્પર સમાધાન કે
તાર્કિક ચર્ચા માટે નથી સમય રહ્યો :
વિભાજન જ છે ઉપાય હવે.
વાઇસરૉયના મતે, એમના પત્ર પરથી જણાય છે,
એમની સાથે તમે ઓછાં દેખાઓ એ જ સારું રહેશે,
તેથી અલાયદો ઉતારો શોધ્યો છે તમારા માટે.
ચાર ન્યાયાધીશો પૂરા પાડીશું તમને,
બે મુસલમાન, બે હિન્દુ,
મસલત ભલે કરો એમની સાથે
અલબત્ત, આખરી નિર્ણય તમારો જ રહેશે.”
હત્યારાઓને દૂર રાખવા બગીચામાં પોલીસના
રાતદિવસના પહેરા વચ્ચે એકાકી પ્રાસાદમાં બંધ
એ વળગ્યા કામે, લાખોનું ભાવિ કરવા નક્કી.
નકશા એમની સામે હતાં પુરાણા ને વસ્તીના આંકડા
લગભગ ચોક્કસ ખોટા, પણ સમય જ ન્હોતો
ચકાસવાનો આંકડા કે તપાસવાનો
વિવાદાત્મક વિસ્તારોને.
ભયજનક સ્તરે હવામાન ગરમ હતું,
ને હાલત હતી મરડાથી બગડેલી,
તેમ છતાં કાર્ય સાત સપ્તાહમાં પૂર્ણ કરાયું,
સરહદો નક્કી કરાઈ, ને
સારા કે નરસા માટે એક ખંડ વિભાજીત કરાયો.
બીજા જ દિવસે એમણે ઈંગ્લૅન્ડની દરિયાવાટ પકડી
જ્યાં સારા વકીલ પેઠે ભૂલી શકે એ મુક્કદમો.
પરત ક્યારે ય નહીં ફરે, એવું ભયભીત હૈયે એમણે
કહ્યું એમના ક્લબને, રખે ને એમને કોઈ ઠાર મારે ગોળીએ.
e.mail: rupaleeburke@yahoo.co.in
Partition
° WH Auden
Unbiased at least he was when he arrived on his mission,
Having never set eyes on the land he was called to partition
Between two peoples fanatically at odds,
With their different diets and incompatible gods.
“Time,” they had briefed him in London, “is short. It’s too late
For mutual reconciliation or rational debate:
The only solution now lies in separation.
The Viceroy thinks, as you will see from his letter,
That the less you are seen in his company the better,
So we’ve arranged to provide you with other accommodation.
We can give you four judges, two Moslem and two Hindu,
To consult with, but the final decision must rest with you.”
Shut up in a lonely mansion, with police night and day
Patrolling the gardens to keep the assassins away,
He got down to work, to the task of settling the fate
Of millions. The maps at his disposal were out of date
And the Census Returns almost certainly incorrect,
But there was no time to check them, no time to inspect
Contested areas. The weather was frightfully hot,
And a bout of dysentery kept him constantly on the trot,
But in seven weeks it was done, the frontiers decided,
A continent for better or worse divided.
The next day he sailed for England, where he could quickly forget
The case, as a good lawyer must. Return he would not,
Afraid, as he told his Club, that he might get shot.
નર્મદની માફી સાથે કહેવું પડે છે કે એની ‘જય જય ગરવી ગુજરાત’ આજે ઘણી બધી રીતે ‘વરવી’ ગુજરાત થઈ ગઈ છે. એનો સો ટકા આનંદ છે કે ગુજરાતમાં પ્રચંડ બહુમતી સાથે ભા.જ.પ.નું શાસન ફરી એક વાર સ્થપાયું છે ને ફરી એક વખત ભૂપેન્દ્ર પટેલ ‘ગુજરાતના નાથ’ બન્યા છે. એમને અને એમનાં મંત્રીમંડળને, વચ્ચે કોઈ બદલાવ વગર, પૂરો કાર્યકાળ ગુજરાતની સેવા કરવાનો મળે એવી શુભેચ્છાઓ પાઠવીએ. ગુજરાતી પ્રજા જે રાજકીય પરિણામો આપે છે તે આખા દેશની દિશા નક્કી કરવામાં માર્ગદર્શક બની રહે છે. દેશના વડા પ્રધાન ગુજરાતના છે ને તેમણે ભારતનું નામ વૈશ્વિક સ્તરે ઝળહળતું કર્યું છે તે હવે કોઇથી અજાણ્યું નથી. ગુજરાતી ફિલ્મો રાષ્ટ્રીય સ્તરે તો ચમકી જ, પણ તેણે વૈશ્વિક સ્તરે ઑસ્કારનું બારણું ય ખખડાવ્યું છે તેની નોંધ લેવી પડે. એ કેમ ભુલાય કે દેશનો રાષ્ટ્રપિતા એક ગુજરાતી છે ને એ એક જ છે. એનો આનંદ છે કે એ રાષ્ટ્રપિતા તો વૈશ્વિક પિતાની ગરજ પણ સારે છે. ભારતનો લોખંડી પુરુષ પણ એક જ છે ને તે પણ ગુજરાતી છે. આ બંને ગુજરાતીઓએ આમ તો વકીલાત દેશ-વિદેશમાં કરી, પણ ભણ્યા ગુજરાતમાં ને ગુજરાતીમાં. ગાંધીજીએ આત્મકથા ‘સત્યના પ્રયોગો’ ગુજરાતીમાં લખી, પછી તેનાં અનેક ભાષાઓમાં અનુવાદ થયા. વધારામાં, નવસારીના દાદાભાઈ નવરોજીએ માર્ચ, 1856થી 1865-‘66 દરમિયાન લંડનની યુનિવર્સિટી કોલેજમાં ગુજરાતીના, હા, ગુજરાતીના અધ્યાપક તરીકે કામ કર્યું. એક સમયે લંડનમાં ગુજરાતી ચાલ્યું, પણ ગુજરાતમાં હવે ગુજરાતી શીખવામાં ગુજરાતીઓને નાનમ લાગે છે. ભારત ગુલામ હતું ત્યારે અંગ્રેજોએ ગુજરાતી સ્કૂલો શરૂ કરાવી અને ભારત આઝાદ થયું, ગુજરાતને સ્વતંત્ર રાજ્યનો દરજ્જો મળ્યો ને કરુણતા એ છે કે ગુજરાતમાં ગુજરાતી માધ્યમની સ્કૂલો સરકાર જ બંધ કરી રહી છે. ગુજરાતમાં માતૃભાષા તરીકે ગુજરાતી નહીં ભણાવાય તો શું બંગાળ, મહારાષ્ટ્રમાં ભણાવાશે? બીજી તરફ આપણે લવારા કરતા રહીએ છીએ કે ‘જય જય ગરવી ગુજરાત’, તો સીધું પૂછવાનું થાય કે ગુજરાતને આપણે ગરવી રહેવા દીધી છે ખરી? જો ગરવી હોય જ તો ગુજરાતમાં ગુજરાતીનો આટલો અનાદર કેમ?
ભારત સાથેની અમારી ભાંજગડમાંથી છેટા રહેજો તેવી ‘ધમકી’ ચીને અમેરિકાને આપી હતી તેના એક અઠવાડિયા પછી અરુણાચલ પ્રદેશની સીમા પરથી સમાચાર આવ્યા કે ત્યાં ભારત અને ચીનની સેના વચ્ચે અથડામણ થઇ છે અને બંને પક્ષે સૈનિકોને ‘સાધારણ ઈજાઓ’ થઇ છે. ભારતની સીમા પર ચીનની લશ્કરી ગતિવિધિઓ વધારવાના પ્રયાસ પર યુ.એસ. મિલિટરી હેડક્વાર્ટર પેન્ટાગોનને પહેલી ડિસેમ્બરે યુ.એસ. કાઁગ્રેસને એક રિપોર્ટ સુપરત કર્યો હતો.