૧૯૯૫ના ઑકટોબર માસની એક વીકએન્ડમાં, રોચેસ્ટર-ટોરાન્ટોમાં મેં આદિલ મન્સૂરીનું કાવ્યવાંચન ગોઠવ્યું હતું. ટોરાન્ટોના કાર્યક્રમ બાદ, રવિવારની બપોરે મારા ઘરે નિરાંતે અમે બંને જણા બેઠા હતા. તે વખતે મેં કવિતાને નામે કોરા કાગળ પર કરેલા આડાઊભા લીટા આદિલભાઈને દેખાડયા. તે સાંજે સહપરિવાર સાથે વાળુપાણી કરતાં કવિ આદિલ મન્સૂરીએ તેના રમૂજી સ્વભાવ પ્રમાણે મને કહ્યું, ‘તમે આજથી હવે લઘુકાવ્ય પર હાથ અજમાવો. તમે માનો કે ન માનો તમારાં લઘુ કાવ્યમાં ક્યાંક ઊંડાણ છે તો કોઈક કાવ્યમાં ચમત્કૃતિ પણ જોવા મળે છે. એટલે તમને એક ખાસ સૂચન કરવાનું મન થાય છે કે તમે કોઈ એક પ્રતીક તે કોઈ એક કલ્પન પર એકથી વિશેષ લધુકાવ્યો લખો. માનવું ન માનવું એ તમારી મરજીની વાત છે.’
આ પ્રમાણે મને જણાવી કહે કે, ‘લધુકાવ્ય લખવાં એટલે ડાબા હાથનો ખેલ, લ્યો, હું તમને એક લધુકાવ્ય સંભળાવું.’
‘એક પનિહારી
બેડું લઈને આવીઃ
કૂવો ભરી ગઈ.
લધુકાવ્ય સંભળાવતાં આદિલ જાણે મારી સાથે લઘુકાવ્યની અંતકડી રમતા હોય તેમ મને કહે કે ,’લ્યો, હવે તમે મને એક શીઘ્ર લઘુકાવ્ય રચીને સંભળાવો …’
આદિલના ઉમંગ પર મેં મારા ઘરની ખુલ્લી બારી બહાર નજર કરી તો ચારે બાજુ અમાસનું ઘોર અંઘારું છવાયું હતું. મારા પડોશીના ઘરની પરસાળમાં એક વીજળીનો દીવો ટમટમતો હતો. આ દૃશ્યને આંખ સામે રાખી મેં ફકત ગમ્મત ખાતર આદિલને એક શીઘ્ર લઘુકાવ્ય સંભળાવ્યું;
એક દીવો
રાત આખી અંઘકાર
બાળતો રહ્યો!
મારા હોઠેથી આ શબ્દો પૂર્ણ થયા ન થયા ત્યાં આદિલે રંગમાં આવી જઈ મને દાદ આપતાં કહ્યું, ‘અરે! ક્યા બાત હૈ ! જિગર, બહુત ખૂબ. તમે જરા એ કાવ્યને ફરી એક વાર મને સંભળાવો તો !’ મારા લધુ કાવ્યને ફરી એક વાર સાંભળ્યા બાદ તેમણે મને કહ્યું, ‘બહુ જ સુંદર ….. બસ, લ્યો ત્યારે આ શુભ ચોઘડિયે કરો તમે લધુકાવ્યના શ્રીગણેશ….. ‘ દોસ્તો ! કવિતાની શૈલીમાં અમેરિકાને હું મારો વનવાસ લેખું છું. અમેરિકા એટલે પરીઓ અને કમ્પ્યુટરનો દેશ. ચોમેર ફેલાયેલ ગુલાબી વાતાવરણ મારી ભીતર આકાર લેતી માણસાઈની ભાષાને સમજવા અસમર્થ જણાતાં મેં યંત્રની ભાષા સાથે એટલે કમ્પ્યુટરની ભાષા સાથે મૈત્રીનો હાથ મિલાવ્યો. ટૂંક સમયમાં માણસની ભાષા ભૂલી યંત્રની ભાષા સાથે હળીમળી ગયો.
એ ઢળતી સાંજે ગઝલકાર આદિલ મન્સૂરીએ જો મને કવિતા લખવા પ્રોત્સાહિત ન કર્યો હોત તો! કદાચ આજ મારે મન ડૉલર જ માણસ ! ડૉલર જ ભાષા ! ડૉલર જ વ્યવહાર ….અને સાચું કહું તો રાત્રે સ્વપ્નો ય હું ડૉલરનાં જ જોતો હોત !
•••
શનિવારની એક સાંજે હું એકાદ બે કલાકથી આદિલભાઈને ફોન કરવાની કોશિશ કરતો હતો પણ આદિલસાહેબ આજે મળતા ન હતા. છેવટે મોડી સાંજે ફોન પર તેમનો ભેટો મને થયો.
‘અરે! દાદા ક્યારનો કલાકોથી ફોન કરું છું ક્યાં ખોવાઈ ગયા હતા?’ “પોસ્ટ બૉકસમાં ટપાલ લેવા ગ્યો હતો. શું તમને ‘ઘબક’ મળ્યું?’
‘આજે બપોરે ટપાલમાં આવ્યું, મીર સાહેબે શૂન્ય પાલનપુરી વિશેષાંક પ્રગટ કર્યો છે.’
‘પાલણપુરે આપણને અગણિત ગઝલકારો આપ્યા, તેમાં શૂન્યભાઈનું યોગદાન ખાસ કરીને ઉમર ખય્યામની રુબાઈનો એમણે ગુજરાતીમાં કરેલો અનુવાદ લાજવાબ છે. થોડુંઝાઝું તેમનું કામ ગઝલના છંદ શાસ્ત્રના પુસ્તકોમાં. આ બઘા પાલણપુરીમાં મારી દૃષ્ટિએ સૈફ પાલનપુરીની ગઝલો શ્રેષ્ઠ છે. ભલે, તેમણે આંગળીના વેઢે ગણાય એટલી ગઝલો લખી. તમે ક્યારેક ફુરસદે તેમની ગઝલ પર નજર નાંખજો. હું તમને ખાતરીપૂર્વક કહું છું કે, તમને તેની પ્રત્યેક ગઝલમાંથી એકાદ બે ઉચ્ચ કોટિના શેર ચોક્ક્સ મળી રહેશે.’
સૈફે ગઝલો ઉપરાંત ઘણાં સુંદર મજાના મુક્તકો પણ આપ્યાં છે, એમાં કોઈ ના નહીં. મારી દૃષ્ટિએ આ માણસ ખરેખર સંવરેલો, સંવેદનશીલ ગઝલકાર હતો. પણ સાથી શાયર મિત્રોએ સૈફને ખોટે રવાડે એટલે કે નઝમ તરફ ચઢાવી દીઘો. “અરે,સૈફ આપકી નઝમ મેં ક્યા તાકાત હૈ!” સરવાળે આપણને સૈફ પાસેથી જે સુંદર ગઝલો મળવી જોઈતી હતી તેને બદલે મળ્યો નઝમનો ઢગલો. ખરેખર આપણાં યુગનું આ કમભાગ્ય છે.’
•••
એક વીક ઍન્ડમાં સાંજે હું જમીને ઊભો થાઉં છું ત્યાં ફોનની ઘંટડી રણકી ઊઠી. ફોન લેતાં જ સામે છેડેથી આદિલભાઈનો મીઠો સૂર મારે કાને પડયો. ‘લાહોરમાં વસતા મારા પરમ મિત્ર ઝફર ઈકબાલને ગુજરાતી રદીફ ને ઉર્દૂ ગઝલ લખવા માટે રમેશ પારેખનો સમ્રગ કવિતાનો સંગ્રહ “છ અક્ષરનું નામ” ઉથલાવતો હતો. રમેશની ગઝલના બેચાર રદીફ મને બહુ જ ગમી ગયા જેવા કે, “ચશ્માના કાચ પર”, “કાગડો મરી ગયો’ વગેરે. રમેશને વાંચતાં મને તમારી સાથે વાત કરવાનું મન થયું. આ પહેલાં મેં રમેશની સમગ્ર કવિતાના સંગ્રહમાં ઉપર છલ્લી નજર ફેરવેલ. આજે ઝફર સાહેબને ચૂંટેલા રદીફ મોકલવા માટે સવારથી રમેશના સંગ્રહને લઈને બેઠો છું. આપણા ગુજરાતી ગઝલના વિદ્ઘાનો કે વિવેચકોએ રમેશની ગઝલ પર ઘ્યાન નથી આપ્યું. બસ છંદ દોષને લક્ષ્ય બનાવી કારણ વિનાના ખોટા બૂમબરાડા કર્યે રાખ્યા છે. જે વાત સાવ તુચ્છ છે એને બધા આજ લગી વળગીને બેઠા છે. આજે રમેશની ગઝલને નિરાંતે વાંચતાં મને એક બાબત ચોક્ક્સ સમજાણી કે રમેશ પારેખની ગઝલનું જોઈએ એવું આજ લગી મૂલ્યાંકન જ થયું નથી. તેની પ્રત્યેક ગઝલમાં ભારોભાર કવિતા છે. મારી દૃષ્ટિએ રમેશ ગીતકવિ જેટલો જ ઉત્તમ ગઝલકાર છે. પછી ઝફર સાહેબની વાતે વળગ્યા. આ ઝફર ઈકબાલ મને ગાલિબ જેટલા જ પ્રિય છે. ભલે ઝફર સાહેબ વ્યવસાયે વકીલ રહ્યા પણ આજે વર્તમાનમાં ઉર્દૂ ગઝલમાં તેમના જેવો ઉત્તમ ગઝલકાર ભાગ્યે જ કોઈ મળે. આ માણસ સવારે પોતાનું નિત્યકર્મ પતાવી એકવાર પલાંઠી વાળીને ટેબલ-ખુરશી પર બેસી જાય પછી વીસ ગઝલ લખીને જ ઊઠે. એમની ગઝલની ખાસ વિશેષતા તો એ છે કે તેમની ગઝલમાં ન તો ફરી એક શબ્દ કે ફરી પાછો એ જ વિચાર આપણને એમની બીજી કોઈ ગઝલમાં જોવા મળે. તેમની હરેક ગઝલ એક નવું જ ફૂલ અને નવી એક મહેક! તેમની ગુજરાતી રદીફ સાથેના ઉર્દૂ ગઝલસંગ્રહ “તરકીબ”નું હું સંપાદન કરી રહ્યો છું.
ભારતથી અમેરિકા અવારનવાર આવતા સાહિત્યકારો, કલાકારો અને કથાકારને સાંભળવા જતા મારા બેચાર અંગત મિત્રો મરીઝ સાહેબ વિશેની થોડીક વાતો અને તેમની ગઝલના થોડાક શેર સાંભળી આવ્યાં હશે એટલે એકાદ બે મિત્રોને થયું કે આપણા માનનીય કથાકાર આ ગઝલકારની આટલી કદર કરે છે તો પછી આપણે સુરત કે મુંબઈમાં મરીઝ સાહેબનું એકાદ સ્મારક બનાવી નાંખીએ તો એ રીતે આપણું નામ અને આપણા પ્રિય કથાકારની ઈચ્છા પૂર્ણ થઈ જાય. એકાદ અઠવાડિયા બાદ જ્યારે આદિલભાઈ સાથે ફોન પર મારી વાત થઈ ત્યારે આ જ વાત મેં તેમને કરી. ‘અરે! તમે એ મિત્રને કહેજો કે, મરીઝ સાહેબ તો આજ લગી મૃત્યુ જ કયાં પામ્યા છે. સ્મારક, કબર તો મૃત્યુ પામનારની પાછળ બનાવવામાં આવે છે.’
આજથી લગભગ પાંચેક દાયકા પહેલાં એકાદ મુશાયરામાં કે પછી કોઈ મહેફિલમાં યુવાન આદિલની મુલાકાત ઉર્દૂના નામાંકિત ગઝલકાર ફિરાક ગોરખપુરી સાથે થયેલ. પ્રથમ મુલાકાતે જ આદિલની ગઝલથી પ્રભાવિત થયેલ ફિરાક સાહેબે, આદિલને પ્રશ્ન પૂછ્યો, “બરખુરદાર, તમારી દૃષ્ટિએ ગઝલ કોને કહેવાય?” યુવાન આદિલે પોતાની રીતે ફિરાકસાહેબને ગઝલની વ્યાખ્યા સમજાવી. “આદિલમિયાં, છંદ, કાફિયા અને રદીફ તો ગઝલનું શરીર છે. તમે મને જે કહ્યું એમાં ભલા ગઝલનો આત્મા કયાં છે? લ્યો હું તમને ગઝલનો આત્મા શું છે એ સમજાવું છું. “માનો કે એક હરણ વન વગડે પોતાની મસ્તીમાં ચરી રહ્યું છે. બરાબર એ જ વખતે ગીચ ઝાડીમાંથી એક સિંહ છલાંગ મારતો આવી ચડે છે, ભયભીત હરણ જીવ બચાવવા દોટ મૂકે છે. શિકાર હાથમાંથી છૂટી ન જાય તે માટે સિંહ પાછળ દોડે. બરાબર એ વખતે હથેળીમાં જીવ લઇને દોડતાં હરણની સામે એક ઝરણું આવી જાય. જો હરણ ઝરણું કૂદી જાય તો જિંદગી, નહીંતર મોત. મૃત્યુની આખરી ક્ષણે હરણના મુખમાંથી એક જ વખત એક તીણી ચીસ નીકળે છે તે ગઝલ.’ ફિરાક સાહેબની આ વાતને આદિલે હ્રદયમાં ઘૂંટી લીઘી હતી. આ એક કારણે જ ગુજરાતી સાહિત્ય-જગતમાં આદિલ મન્સૂરીની ગઝલ ગુજરાતના બીજા ગઝલકારો કરતાં જુદી તરી આવે છે.
એક જમાનામાં ગઝલ સાકી, સુરા, જામ, વગેરે રદીફ કાફિયામાં અટવાયેલ હતી. આ પરંપરામાંથી ગઝલને બહાર કાઢવાનો અને ગઝલને એક અનોખો નવો વળાંક આપવાનો યશ આદિલ મન્સૂરીને ફાળે જાય છે. આદિલસાહેબ જેટલા ઉત્તમ ગઝલકાર હતા, એટલા જ એક ઝિંદાદિલ નમ્ર સ્વભાવના મૃદુ માનવી હતા. આજથી વીસેક વર્ષ પહેલાં હું અમેરિકન ગુજરાતી કવિઓની કવિતાનો પ્રથમ સંગ્રહ “બરફમાં મેઘઘનુષ” કરતો હતો, ત્યારે મેં આદિલ સાહેબને પૂછ્યું કે આદિલભાઈ, તમારા પરિચયમાં મારે શું લખવું? ત્યારે મને તેમણે કહ્યું, “બસઃ આટલું જ લખોઃ
“જી હા આદિલ તો તખલ્લુસ માત્ર છે,
નામ, ઘંઘો, ઘર્મ ને જાતિ ગઝલ.”
e.mail : preetam.lakhlani@gmail.com
નવલભાઈ શાહના કહેવાથી જ્યોતિભાઈ ધોળકા તાલુકામાં આવેલા સંતબાલજીના ગુંદી આશ્રમમાં જોડાયા. લંડનથી બી.એડ. કરીને આવ્યા પછી દહાણુ નજીક કોસબાડ ટેકરી પર સ્થિત સ્વામી આનંદ સાથે રહેવાનું બન્યું. આમ તો સ્વામીદાદા આજીવન જ્યોતિભાઈના ઘડવૈયા રહ્યા. પરંતુ, ખાસ કરીને પ્રથમ મિલનથી જ ઉભય પક્ષે જે બાપ-બેટાનો અનોખો નાતો બંધાયો હતો તે નાતે જ્યોતિભાઈના મનમાં ઊઠતા વિવિધ વિચારો, લાગણીઓ કે રાષ્ટ્રહિત માટેની માંગણીઓને સ્વામીદાદા જોતા, સમજતા, મઠારતા અને સતત ઘડતા રહ્યા. લોકભારતી સણોસરા સંસ્થામાં જરૂરિયાત ઊભી થતાં સ્વામીદાદા જ્યોતિભાઈને સણોસરા મૂકવા ગયેલા. એ વખતે, પોતે પંદર દિવસ સાથે રહેશે, એ સમય દરમિયાન નાનાભાઈએ જ્યોતિભાઈની કસોટી કરી લેવાની; એ વાતનો ઉત્તર આપતાં નાનાભાઈ ભટ્ટે કહ્યું, ‘તમે લાવેલ ભાઈની કસોટી કરનાર હું કોણ ?’ ચોકસાઈ અને સમયપાલનના આગ્રહી સ્વામીદાદા તો ગાંધીજીને પણ ‘નવજીવ’નના તંત્રીલેખ અંગે તાકીદ કરતા ! આવા સ્વામી આનંદ પાસે ઘડાયેલા જ્યોતિભાઈએ સણોસરામાં 1959થી 1967 સુધી અધ્યાપક, નિયામક તરીકેની બેવડી જવાબદારી ઘણી સરસ રીતે નિભાવી. સ્વામીદાદા ઉપરાંત, એ સમયના મહાનુભાવો પૈકી રવિશંકર મહારાજ, જયપ્રકાશ નારાયણ, પ્રભાવતી દીદીનો સ્નેહ સ્પર્શ પણ જ્યોતિભાઈને મળ્યો. તેમ જ દેશ વિદેશનાં અનેક વ્યક્તિત્વોનો સંપર્ક કોઈ ને કોઈ કારણે થયા કર્યો. જે દ્વારા જ્યોતિભાઈના જીવન ઘડતરને ઇજન મળતું રહ્યું.
જ્યોતિભાઈના એક શિક્ષક તરીકેના વ્યક્તિત્વની વાત કરું એ પહેલાં એમના વિદ્યાર્થી તરીકેના લંડન યુનિવર્સિટીમાં થયેલા અનુભવ અને સમજણ વિકાસની વાત મૂકવી યોગ્ય લાગે છે. જ્યોતિભાઈ લંડન યુનિવર્સિટીમાં શિક્ષણશાસ્ત્રમાં અનુસ્નાતકનો અભ્યાસ કરવા ગયા ત્યારે એમના મનમાં ફોરેન લેંગ્વેજ તરીકે અંગ્રેજી સારું ભણાવી શકાય એ માટે મુખ્ય વિષય વિજ્ઞાન સાથે ગૌણ વિષય તરીકે અંગ્રેજી વિષય રાખવો એમ હતું. પરંતુ, કોઈ નિયમાનુસાર એ વિષય તેઓથી રાખી શકાય એમ નહોતો. એ વાતનો જ્યોતિભાઈએ વિરોધ કર્યો. તેઓ યુનિવર્સિટી ડાયરેક્ટર પ્રોફેસર રીડને મળ્યા. પ્રોફેસર રીડે જ્યોતિભાઈને પૂછ્યું, “તું વિષય બાબતે શા માટે માથાકૂટ કરે છે ? ‘તું કોણ છે ?’ તે તારે જાણવું છે કે નહીં ?” જ્યોતિભાઈ વિચારમાં પડી ગયા. અને પછી તો એ બાબતે જ્યોતિભાઈ એવા જાગૃત થયા કે લંડન યુનિવર્સિટીમાં સહુના માનીતા વિદ્યાર્થી બની ગયા. એટલું જ નહીં, આ સ્વની શોધની ધૂન એમણે દેશમાં આવીને પોતાના વિદ્યાર્થીઓ કે શિબિરાર્થીઓને પણ લગાડી !