તો આપો

થોડો  સહકાર તો આપો,

મુખેથી સ્વીકાર તો આપો,

પ્રેમને સદા ટકાવી રાખવા

કોઈક  આધાર તો આપો,

ગુંચવાયેલી છે ગૂઢ વાતો

થોડો વિસ્તાર તો આપો,

કલમથી વાત ના બને તો

હાથમાં તલવાર તો આપો,

કિનારા સુધી પાર પહોંચવા

હોડી ને પતવાર તો આપો,

રાત્રીના અંધારામાં ભટકેલ

‘ભાવુક’ને સવાર તો આપો.

•

કળયુગ

સ્વાર્થ  કેરી  બજાર છે.

રુપિયાનો કારોબાર છે.

ચાપલુસી છે ચરમ પર

સંબંધો ઊંડી ભોંખાર છે.

અડિંગો કર્યો છે આડંબરે

સત્યતા સાવ બિમાર છે.

ફૂલો ગુમ છે અજ્ઞાતમાં

પરપોટાનો શણગાર છે.

કાગળને થયો અસ્થમા

પેનની ચાલુ સારવાર છે.

બોલબાલા છે કપટ કેરી

કળયુગનો એ આધાર છે.

હસતાં ‘ભાવુક’ માણસોમાં

કાયમી ભીતર ચોધાર છે.

અંજાર કચ્છ

e.mail : bharatgpswami00@gmail.com

રાજ ગોસ્વામી

આજકાલ, સમાજમાં અને પરિવારોમાં એટલું ખુલ્લાપણું અને સાહજિકતા આવી ગઈ છે કોઈ દંભ, શરમ કે પૂર્વગ્રહ વગર સ્ત્રી-પુરુષો અથવા પતિ-પત્નીઓ તેમના સંબંધોની ત્રુટિઓ કે અભાવો અંગે વાત કરી શકે છે. 80ના દાયકામાં એવું નહોતું. સ્ત્રી-પુરુષના સંબંધોને લઈને ભારતીય સમાજ ત્યારે ઘણો રૂઢિચુસ્ત હતો અને એવી કોઈ પણ વાતને “પશ્ચિમની વિકૃતિ” ગણાવીને ઈજ્જતની જાજમ હેઠળ છુપાવી રાખતો હતો.

એવા સમયમાં, પશ્ચિમ(એટલે કે લંડન)નો એક સર્જક એવી ફિલ્મ લઈને આવ્યો, જેની સામાન્ય લોકોએ તો ઠીક, એકંદરે “બગડેલા” કહેવાતા હિન્દી સિનેમા જગતના લોકોએ પણ કલ્પના કરી નહોતી. ફિલ્મનું નામ હતું, 1980માં આવેલી “એક બાર ફિર” (1980) નિર્માતા-દિગ્દર્શક હતા વિનોદ પાંડે. તેમની આ પહેલી જ ફિલ્મ હતી. એક નવા જ પ્રકારના વિષય સાથે તેમણે પોતે તો હિન્દી ફિલ્મ જગતમાં પ્રવેશ કર્યો, સાથે તેમણે ફિલ્મોને એક એવી નવી અભિનેત્રી, દીપ્તિ નવલની ભેટ આપી, જે શબાના આઝમી અને સ્મિતા પાટિલની સમકક્ષ ઊભી રહેવા સક્ષમ હતી.

પત્રકાર ભાવના સોમૈયા એક જગ્યાએ લખે છે, “દીપ્તિ નવલ ન્યૂયોર્કમાં એક ટી.વી. શોની એંકરિંગ કરી રહી હતી, ત્યારે લેખક-નિર્દેશક વિનોદ પાંડેએ તેને જોઈ અને તેમની પ્રથમ ફિલ્મ ‘એક બાર ફિર’માં તેને લેવાનું નક્કી કર્યું. 80નો દાયકો સમાંતર સિનેમા માટે ખીલતો દાયકો હતો અને જે નિર્માતાઓને શબાના આઝમી અને સ્મિતા પાટિલનો સાથ મળતો નહતો, તેમના માટે માટે દીપ્તિ પ્રથમ પસંદગી હતી.”

દીપ્તિના પક્ષે એ સાહસ કહેવાય કે તેની પહેલી જ ફિલ્મ એક એવી સ્ત્રી વિશે હતી, જે પોતાના સુખની તલાશમાં તેના લગ્નને (અને પતિને) ત્યજી દે છે. એ ભૂમિકા માટે દીપ્તિને શ્રેષ્ઠ અભિનયનો એવોર્ડ પણ મળ્યો હતો. પહેલી જ ફિલ્મમાં એક બિનપરંપરાગત ભૂમિકામાં દીપ્તિનું એક્ટર તરીકે આગમન પ્રભાવશાળી હતું. તે એક આજ્ઞાકારી પત્નીમાંથી એક મુક્ત સ્ત્રીમાં કેવી રીતે બદલાય છે તે જોવા જેવું છે.

“એક બાર ફિર” કલ્પના (દીપ્તિ) નામની એક મધ્યમ વર્ગની છોકરીની વાર્તા છે, જેનું જીવન બોલિવૂડના લોકપ્રિય ફિલ્મ સ્ટાર મહેન્દ્ર કુમાર (સુરેશ ઓબેરોય) તરફથી લગ્નની ઓફર આવતાં બદલાઈ જાય છે. ખુશીની મારી તે લગ્ન કરી લે છે, પરંતુ થોડા જ વખતમાં તેને ફિલ્મ સ્ટાર પતિના અને તેની વિવાહિત જીવનની વાસ્તવિકતાઓનો અહેસાસ થવા લાગે છે.

નૈતિક ચરિત્ર અને સ્વચ્છ દિલની કલ્પના ચકાચોંધવાળી દુનિયામાં એક અલગ જ પ્રકારનું જીવન જોઇને આશ્ચર્યચકિત થઈ જાય છે, જેનો તેને લગ્ન કરતી વખતે અંદાજ પણ નહોતો. મધ્યમ વર્ગના પરિવારમાં માણસોની આત્મીયતા વચ્ચે મોટી થયેલી કલ્પના એક સમૃદ્ધ ઘરમાં એકલવાઈ થઇ જાય છે કારણ કે તેનો પતિ તેની ફિલ્મો અને હિરોઈનો સાથે વ્યસ્ત છે.

મહેન્દ્રની ફિલ્મને લઈને અચાનક તે બ્રિટનની મુલાકાત લે છે અને ત્યાં તેને લંડન યુનિવર્સિટીમાં કળાનો અભ્યાસ કરતો વિધાર્થી વિમલ (પ્રદીપ વર્મા) મળે છે. તે કલ્પનાની ખૂબસૂરતી જોઈને તેનો સ્કેચ બનાવવા દેવાની વિનંતી કરે છે અને કલ્પના તેને માન્ય રાખે છે. બંને વારંવાર મળે છે અને એકબીજાને ગમવા લાગે છે. વિમલને મળીને કલ્પનાને એ ખુશીનો અનુભવ થાય છે જેનો તેના જીવનમાં અભાવ છે. મહેન્દ્રની સાથે તેને ઉપેક્ષાની પીડા મળતી હતી, વિમલના સંગાથમાં તેને સ્વીકૃતિનું સુખ મળતું હતું.

મહેન્દ્રને પણ પત્નીના નવા સંબંધની જાણ થાય છે, જેનાથી લગ્નના તાણાવાણા વધુ વિખરાય છે. અંતત: કલ્પના મહેન્દ્ર અને વિમલ વચ્ચે, ફરજ અને ઈચ્છા વચ્ચે ફસાઈ જાય છે. તેને બેમાંથી એકની પસંદગી કરવાની હોય છે. એ સમયે, તે મહેન્દ્રથી અલગ થવાનું અને આનંદમય સંબંધ માટે બાકીનું જીવન વિમલ સાથે પસાર કરવાનું નક્કી કરે છે.

‘એક બાર ફિર’ જીવનમાં આવતા વળાંકો પર આધારિત ફિલ્મ છે. એ એવા પડાવ છે જ્યાં વ્યક્તિને તેના સંબંધોની યોગ્યતાનું પુન:પરીક્ષણ કરવાની જરૂર પડે છે. સૌના જીવનમાં એવા મુકામ આવતા હોય છે, જ્યાં ઘડીક ઊભા રહીને, આગળની સફર કેવી રીતે પૂરી કરવી તેનો વિચાર કરવો પડતો હોય છે. વિનોદ પાંડેએ લગ્નની સફરમાં આવતા વળાંકને પડદા પર દર્શાવીને જોખમ લીધું હતું, પણ એ જોખમ હિન્દી સિનેમામાં નારી-મુક્તિની સફરનું પહેલું વાસ્તવિક પગલું સાબિત થયું હતું.

ત્યાં સુધી હિન્દી ફિલ્મોની સ્ત્રીઓ પુરુષ પ્રધાન સમાજે દોરેલી લક્ષ્મણ રેખાની અંદર રહીને પતિઓની ઈચ્છાઓને માથે ચઢાવતી હતી. “એક બાર ફિર”માં પત્નીની આ પરંપરાગત ભૂમિકાને પડકાર ફેંકવામાં આવ્યો હતો. આ પહેલી ફિલ્મ હતી જેમાં એક પત્નીને લગ્ન બહાર જાતીય સંબંધ માટે ન તો કોઈ દોષ ભાવના હતી કે ન તો શરમ.

વિનોદ પાંડે આવી ફિલ્મ બનાવી શક્યા તેનું કારણ એ હતું કે પરંપરાગત હિન્દી ફિલ્મ જગતનો હિસ્સો નહોતા. તે લંડનમાં સફળતાપૂર્વક જાહેરાતની એક એજન્સી ચલાવતા હતા અને બી.બી.સી.માં અંશકાલિક ન્યૂઝ રીડર તરીકે કામ કરતા હતા. એ કામમાં તેમને હિન્દી સિનેમાના કલાકાર-કસબીઓ સાથે બી.બી.સી.માં મળવાનું થતું હતું. એ રીતે તેમને ફિલ્મ નિર્માણમાં રસ જાગ્યો હતો.

પાંડેએ એક ફિલ્મ મેગેઝિનમાં લેખ વાંચ્યો હતો કે સુપરસ્ટાર રાજેશ ખન્ના સાથે લગ્ન કર્યા પછી ડિમ્પલ કાપડિયા ઘરમાં એકલવાઈ થઇ ગઈ હતી. એક ઇન્ટરવ્યૂમ પાંડેએ કહ્યું હતું, “મેં તેના ભૂતકાળના જીવન વિશે વાંચ્યું હતું. તે ચકાચોંધવાળા એવા વાતાવરણમાં રહેતી હતી જ્યાં બધા તેના પતિની આગળ-પાછળ ફરતા હતા. તે પોતે પહેલી જ ફિલ્મ ‘બોબી’થી પ્રખ્યાત થઇ હતી, પણ લગ્ન કરીને ઘરમાં ભરાઈ ગઈ હતી. મેં મારી જાતને એક પ્રશ્ન પૂછ્યો હતો : એક સંવેદનશીલ વ્યક્તિ જે કવિતા, સાહિત્ય વગેરે વાંચતી હોય, તેની આવા સંજોગોમાં માનસિક સ્થિતિ કેવી હોય? એ એક કાલ્પનિક પ્રશ્ન હતો અને મેં તેના પર એક સ્ક્રિપ્ટ બનાવી હતી.”

પાંડે ઉમેરે છે, “હું મારી જાહેરાત એજન્સીમાં ખૂબ જ વ્યસ્ત રહેતો હતો, હું ખૂબ મહેનત કરતો હતો અને મધરાતે બી.બી.સી.ની ઓફિસ શાંત થઇ જાય, પછી કેન્ટીનમાં બેસીને લખતો હતો.” પાંડે ફિલ્મને લંડનમાં જ, લંડનના છોકરા-છોકરીઓને લઈને બનાવવા માંગતાં હતા પણ સરખા કલાકારો ન મળ્યા એટલે મુંબઈ તરફ નજર દોડાવી.”

પાંડે ફારુખ શેખને જાણતા હતા અને તેમના માધ્યમથી જ દીપ્તિ નવલનો પરિચય થયો હતો. ફારુખે કલ્પનાના પાત્ર માટે સ્મિતા પાટિલ અને દીપ્તિનું નામ સૂચવ્યું હતું. ફારૂકે પોતે કામ કરવાની એટલા ના પાડી હતી કે તેણે યશ ચોપરા સાથે (નૂરી ફિલ્મ માટે) લાંબા સમય સુધી કોન્ટ્રકટ કરેલો હતો. સ્મિતા પણ શ્યામ બેનેગલની ફિલ્મમાં કામ કરી રહી હતી એટલે તેણે પણ બહુ રસ ન બતાવ્યો.

દીપ્તિ નવોદિત હતી અને ફિલ્મ માટે ઉત્સાહિત હતી. તેને વાર્તા ગમી ગઈ. પાંડેને પણ કલ્પનાની ભૂમિકામાં આવી જ માધ્યમ વર્ગના પરિવારમાં શોભે તેવી સાધારણ એક્ટરની જ જરૂર હતી. ઘણા સુરેશ ઓબેરોયને અભિનેતા કમલજીત સિંહ પાસેથી ખબર પડી કે વિનોદ પાંડે નામની કોઈ વ્યક્તિ ફિલ્મ બનાવી રહ્યો છે અને તેને શોધી છે. ઓબેરોય પાસે તો પાસપોર્ટ પણ નહોતો અને દોડાદોડી કરીને પાસપોર્ટ કઢાવ્યો હતો. “એક બાર ફિર” પહેલી હિન્દી ફિલ્મ હતી જેને શરૂથી અંત સુધી લંડનમાં શૂટ કરવામાં આવી હતી. આ ફિલ્મથી દીપ્તિ અને ઓબેરોયને કારકિર્દી બની ગઈ હતી.

“એક બાર ફિર”માં એક પરણિત સ્ત્રી પ્રેમ વગરનાં લગ્નનો ત્યાગ કરે છે તે વાત એટલી મક્કમતાથી બતાવવામાં આવી હતી કે તેણે એવી હિન્દી ફિલ્મો માટે રસ્તો તૈયાર કર્યો હતો. પાછળથી રેખા “એક હી ભૂલ”માં (1981), શબાના આઝમી “અર્થ”માં (1982) એવી જ ઉત્કૃષ્ટ ભૂમિકાઓ નિભાવાની હતી. 

(પ્રગટ : ‘સુપરહિટ’ નામક લેખકની સાપ્તાહિક કોલમ, “સંદેશ”; 18 ઑક્ટોબર 2023)

સૌજન્ય : રાજભાઈ ગોસ્વામીની ફેઇસબૂક દીવાલેથી સાદર

એમણે કેવળ પરંપરાગત શાસ્ત્રજ્ઞાનમાં નહીં ગંઠાતાં માનસશાસ્ત્રથી માંડી નૃવંશવિદ્યા સહિતનાં નવખેડાણ પણ સેવ્યા અને ધર્મચિંતનને ‘નિવૃત્તિ‘નું ક્ષેત્ર નહીં માનતા નાગરિક પ્રવૃત્તિઓમાંયે રસ લીધો

પ્રકાશ ન. શાહ

સુપ્રતિષ્ઠ પર્યુષણ વ્યાખ્યાનમાળાના સુવર્ણજયંતી ઉત્સવના શુભ આરંભ રૂપે હમણાં પંડિત સુખલાલજીનું વિશેષ પોસ્ટલ કવર બહાર પડ્યું તે નિશ્ચે જ આ મોસમના સારા સમાચારો પૈકી છે.

પંડિતજી વિશે ને મિશે વિશેષ લખું તે પહેલાં બે પાંચ શબ્દો આ ‘મોસમ’ના બારામાં કહું. ‘ધર્મ’ એ સંજ્ઞા એના અસલ અર્થથી વિખૂટી પડી ગઈ છે, અને લોકો સામસામી રાજનીતિ સહિતનો મિથ્યાવ્યાપાર ‘ધર્મ’ને નામે કરે છે, એવા આ વસમા દિવસો છે.

આ વસમા દિવસોમાં પં. સુખલાલજીનું જીવનકાર્ય ચોક્કસ જ માર્ગદર્શક ને પ્રેરક અનુભવાય એવું છે. નાની ઉંમરે આંખ ખોયા પછી વિદ્યાજ્ઞાનમાં ઊંડા ઊતરવું ને નાનાવિધ શાસ્ત્રો તેમ જ એથીયે અધિક તો વિવિધ દર્શનોના અરણ્યમાં અકુંતોભય વિહરવું તે અલબત્ત એક અસાધારણ વાત હતી અને છે. કાશી-મિથિલાની એમની વિદ્યાસાધના તેમ જ તે પછી ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ, બનારસ હિન્દુ યુનિવર્સિટી, ભારતીય વિદ્યાભવન, ભો.જે. વિદ્યાભવન(ગુજરાત વિદ્યાસભા)માં અધ્યાપનની અનેરી પરંપરા ખિલવવી એ પોતે ખસૂસ એક મોટી વાત છે. બનારસ હિંદુ યુનિવર્સિટીમાંથી એ મુક્ત થવાના હતા ત્યારે ઉપકુલપતિ સર્વપલ્લી રાધાક્રિષ્ણને એમને પોતાની પસંદગીના ક્ષેત્રમાં વિશેષ અભ્યાસ કરવા માટે ખાસ જોગવાઈની ઓફર કરી અને એમણે નકારી હતી. એ પૂર્વ કલકત્તા યુનિવર્સિટીના ઉપકુલપતિ શ્યામાપ્રસાદ મુખરજીએ પણ એમને આશુતોષ મુખરજી ચેર પર પસંદગીનું કામ કરવા સબહુમાન નિમંત્ર્યા હતા, પણ એમણે સાભાર અસ્વીકાર કર્યો હતો.

પંડિત સુખલાલ સંઘવી

આ સાભાર અસ્વીકારનું કારણ કેવળ એટલું ને એટલું જ હતું કે, વતન, ગાંધીભૂમિ ગુજરાત એમને ખેંચતું હતું. અહીં ગુજરાત આગળ ગાંધીભૂમિ એ વિશેષણ મેં સાભિપ્રાય પ્રયોજ્યું છે, કેમ કે, પં. સુખલાલજીની ધર્મદૃષ્ટિએ આપણા સમયમાં એક વિભૂતિ લેખે ગાંધીજીમાં કશુંક ભાળ્યું હતું. સુખલાલજીનું પોતાનું વિભૂતિમત્વ કેવુંક હશે એનો અંદાજે અહેસાસ દર્શકની મનહર-મનભર નવલકથા ‘ઝેર તો પીધાં છે જાણી જાણી’ના નાયક સત્યકામ પરથી આવશે. કહે છે કે, આ પાત્રનિર્માણનો ધક્કો દર્શકને પંડિતજી પરથી લાગ્યો હતો. સુખલાલ સંઘવી આમ તો નાના શા લીમલી ગામનું ઝાલાવાડનું સંતાન. ઝાલાવાડનું જ ગુજરાત પ્રતિષ્ઠ એવું અન્ય સંતાન તે દલપતરામ. મોટી ઉંમરે દલપતરામે આંખ ખોઈ હતી. પણ અંતર એથી કદાચ વધુ જ ઊઘડ્યું હશે. શું સરસ કહ્યું હતું એમણે કે મનુષ્યથી થઈ શકે તે કામ પ્રભુને ભળાવવા નહીં. દર્શકનો સત્યકામ, કેમ કે એને લેખકની કલ્પનાશક્તિ અને ઇતિહાસદૃષ્ટિનો લાભ મળેલો છે, વિશ્વસ્તરે હિટલરી પરિબળો સાથે ધોરણસર કામ પાડી અહીં ખુદ ગાંધીને ઝકઝોરી સહજ ક્રમે વાડીમાં વિરમે છે. પં. સુખલાલજી કેવળ શાસ્ત્રજ્ઞાનમાં ને દર્શનસેવનમાં નહીં ગંઠાતાં માનસશાસ્ત્ર, નૃવંશવિદ્યા જેવા મુકાબલે નવખેડાણોનું પણ સેવે છે અને ધર્મચિતનને ‘નિવૃત્તિ’નું ક્ષેત્ર નહીં માનતાં રચનાત્મક પ્રવૃત્તિઓમાંયે રસ લે છે.

ગાંધીજીને જે રીતે જોવામૂલવ્યા એમણે – પરિચય તો કે’દીનો હતો – કોચરબ આશ્રમના આરંભદિવસોમાં સામે બેસી સાથે સાથે ઘંટી તાણવાનો લહાવો લીધો હતો. હાથમાં મેડલ પેઠે ફરફોલા – ઊઠ્યા હતા. એમણે કહ્યું કે પૂજામાં બેસેલ ગૃહસ્થ એના મહેલમાં આગ લાગ્યાનું જાણતે છતે પૂજામાં અવિચલ રહે છે અને આપણે એને વિદેહી કહીએ છીએ. એક બાપુજી (ગાંધીજી) એવા નીકળ્યા કે એમણે બળતા ઘરમાં આગ ઓલવવામાં દરમિયાન થવાના પોતાનો ધર્મ જોયો, ‘સંસાર શું સરસો રહે ને મંત મારી પાસ, એક આપણાં સમયના વિદેહી છે.’

પંડિતજીના શાસ્ત્રતપ વિશે ન કહેતાં વિવિધ શાસ્ત્રો ને દર્શનો આરપાર એમણે જ વલણ કેળવ્યું ને જેનું પ્રતિપાદન કર્યું તે સારરૂપે કહું તો ‘મિત્તિ મે સવ્વ ભૂએસુ'(સમગ્ર વિશ્વ સાથે અદ્વૈત)નું હતું. તત્ત્વચિંતનને ધર્મ અને શાસ્ત્રોની શૃંખલામાંથી મુક્ત કરવું અને ક્રિયાકાંડમુક્ત સમન્વયદર્શી ધર્મની અનુમોહતા કરવી એ એમની સહજાવસ્થા હતી.

પ્રર્યુષણ વ્યાખ્યાન માળા એમણે ખીલવી તે વ્યાપક નાગરિકતાની કેળવણીની ધર્મભાવનાથી … કાશ, આ પોસ્ટલ કવરનો ઉપક્રમ એવો પ્રકાશ પાથરી શકે !

e.mail : prakash.nireekshak@gmail.com

પ્રગટ : ‘પરિપ્રેક્ષ્ય’, “દિવ્ય ભાસ્કર”; 18 ઑક્ટોબર 2023