હિંમત કપાસી. એમનાં નામ અને કામથી એમને જાણતા હોવાનું તો બને જ. મળ્યા હોઈએ તો વ્યક્તિત્વય સ્પર્શી જાય. પણ એમના ગયા પછી જ્યારે એમના વિશે લખાયેલાં લખાણોમાંથી પસાર થવાનું થાય છે ત્યારે થાય છે, આ કેવું ગજબ વ્યક્તિત્વ હતું, યાર! ફિલ્મ, શિક્ષણ, સાહિત્ય, સંગીત, નાટક, ક્રિકેટ … એ સિવાય પણ ખબર નહીં, કંઈ કેટલું! પણ એ બધાંની સાથે અને એ બધામાં એમની વિશેષ દૃષ્ટિ હોવા છતાં વ્યક્તિત્વમાં નરી સરળતા.

વર્ષ ૨૦૦૮માં ‘અભિયાન’ના પત્રકાર તરીકે પહેલી વાર એમની સાથે મુલાકાત થઈ. એ વખતે કંઈક ઓસ્કર ઍવોર્ડનો માહોલ હતો. વિદેશી કે અંગ્રેજી ફિલ્મો ખૂબ જોતી કેટલીક વ્યક્તિઓને મળવું અને એમને ખૂબ ગમતી કોઈ એક ફિલ્મનું નામ આપવાનું હોય તો કયું આપે, અને એ અંગે વાત કરે—એમ ટીમ મીટિંગમાં નક્કી થયું. કપાસીસાહેબને ફોન કર્યો. ‘બહુ અઘરું છે, દોસ્ત! પણ આવને, વાત કરીએ.’ એ મતલબનું કંઈક એમણે કહ્યું. મળ્યો. અને પછી … એમણે જે વાત કરી તે ફિલ્મ ‘સિટિઝન કેઇન’. છેક ૧૯૪૧ની અમેરિકન ફિલ્મ. વિદ્યાનગર હાઇસ્કૂલના કોઈક મોટા ખંડમાં બેસીને વાત કરી. અને એમણે એ ફિલ્મને જે રીતે મારી સમક્ષ ખોલી આપી, આફરીન …. મને એવું લાગ્યું જ નહીં કે આ ફિલ્મ મેં જોઈ નથી. એ ફિલ્મ હવે આપની સમક્ષ ….

‘સિટીઝન કેઈન’. એક પ્રતિભાવાન અને એથીયે વધુ મહત્ત્વાકાંક્ષી જર્નલિસ્ટના જીવનની વાત આ ફિલ્મમાં છે. વખત આવ્યે ‘યલો જર્નલિઝમ’ પણ કરી જાણતો ચાર્લ્સ ફોસ્ટર કેઈન નામનો પત્રકાર સફળતાની સીડીઓ ચઢતાંચઢતાં ન્યૂયોર્કમાં એક અખબારનો માલિક બની જાય છે. સંબંધો અને આવડતના જોરે રાજકારણમાં પણ આગળ વધે છે. સુંદર પત્ની સારું ગાતી ન હોવા છતાં વિવેચકો પાસે તેનાં વખાણ કરતું લખાણ લખાવે છે, ને પોતાના અખબારમાં છાપે છે. પણ વાત જ્યાં અંગત જીવનની આવે છે, સંતોષના નામે મીંડું. બાળપણમાં જે સ્લેજ ગાડીમાં બેસતો હતો તે દૃશ્ય જ તેને વારંવાર યાદ આવ્યા કરે છે. અને બસ, આ ઝુરાપામાં જ જીવનનાં અંતિમ વર્ષો ગાળે છે. ત્યારે હાજર હોય છે માત્ર ઑફિસના કર્મચારીઓ. તેની બીજી પત્ની પણ છોડીને ચાલી ગઈ હોય છે!

ફિલ્મનો સૂર એ છે કે કોઈ પણ માણસને આપણે સો ટકા સાચી રીતે સમજી શકતા નથી, કેટલીક વાતો હંમેશાં ખાનગી જ રહે છે. પણ જ્યારે તે જાહેર થાય ત્યારે આપણા માન્યામાં નથી આવતી. ખરું કહો તો આઘાત લાગે છે. થૉમ્પસન નામનો પત્રકાર પણ ફિલ્મમાં તેવી જ સ્થિતિમાંથી પસાર થાય છે. તેણે કેઈનના જીવનની વાતોને પકડવાનું બીડું ઝડપ્યું હોય છે. પોતાના લક્ષ્યને પહોંચી વળવા તે કેઈનની બંને પત્નીઓ, મિત્રો વગેરે અનેક વ્યક્તિઓની મુલાકાત લે છે. ઘણી ફાઈલો ફંફોસે છે. પણ હાથ લાગેલી તમામ માહિતીને એકસૂત્રે સાંકળી નથી શકતો. એકાદ કડી તો ચૂકી જ જવાય છે.

આ ફિલ્મ ફ્લેશબૅકમાં છે. ફિલ્મના અંતમાં આગની જ્વાળાઓમાં ઘણી વસ્તુઓ ભરખાઈ જાય છે જેમાં કેઈનની એ વારંવાર યાદ આવતી વહાલી સ્લેજ ગાડી પણ હોય છે. તેમાં એક શબ્દ માત્ર દેખા દે છેે – રોઝબડ. જે સ્લેજ ગાડી પર લખેલા છે. મૃત્યુશય્યાએ પણ કેઈનના મોઢે આ જ શબ્દો સરી પડે છે. પણ રોઝબડ શું, એ રહસ્ય જ રહે છે! અદ્‌ભુત સિનેમેટોગ્રાફી છે. જન્મજાત જેને નટ કહેવામાં આવે છે, તેવા ઓરસન વેલ્સ ફિલ્મના ડાયરેક્ટર અને એ જ ઍક્ટર પણ ખરા, જ્યારે જ્યારે આ ફિલ્મ જોઉં છું, દરેક વખતે નવો જ અનુભવ થાય છે. પાછી મહાન ફિલ્મ એટલે સમજવામાં મુશ્કેલ એ સિદ્ધાંતને પણ ખોટો પાડે છે. ૧૯૪૧માં રજૂ થયેલી આ ફિલ્મનો વિશ્વની ‘ઑલ ટાઈમ ગ્રેટ’ ફિલ્મોમાં પણ સમાવેશ થાય છે.

E-mail : ketan.nireekshak@gmail.com

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 01 અૉગસ્ટ 2017; પૃ. 14

રાલ્ફ વાલ્ડો ઇમર્સનને જેવી ખબર પડી કે પોતાના દોસ્તને જેલમાં પૂરી દેવાયા, ત્યારે તેઓ દોડીને જેલમાં ગયા. મિત્રને જેલમાં જોઈને ઇમર્સને સહજપણે પૂછ્યું, ‘તું જેલમાં કેમ છો?’ ત્યારે દોસ્તે જવાબમાં સામો સવાલ કર્યો, ‘તું હજુ બહાર કેમ છો?’ આ જવાબ આપનારા હતા અમેરિકાના વિશ્વવિખ્યાત બૌદ્ધિક, વિચારક અને સાહિત્યકાર હેન્રી ડેવિડ થોરો.

થોરો માનતા, ‘જે રાજ્યમાં અન્યાય સામે લડનારાઓ જેલમાં પુરાય છે ત્યારે સમજવું કે ન્યાયપ્રિય લોકોનું સ્થાન જેલમાં છે.’ થોરો અમેરિકામાં ચાલતી ગુલામી પ્રથા અને તેને સમર્થન આપતા કાયદાના પ્રખર વિરોધી હતા તથા અમેરિકા દ્વારા મેક્સિકો સામેના યુદ્ધના પણ ટીકાકાર હતા. તેમણે અન્યાયી કાયદા ચલાવનાર અને અનીતિ પર ચાલતી સરકારના વિરોધમાંં ટેક્સ ભરવાનો ઇન્કાર કરી દીધો અને આ ગુનાસર તેમને 24મી જુલાઈ, 1846ના રોજ જેલમાં પૂરી દેવાયા હતા. થોરોએ વિનમ્રતાપૂર્વક જેલની સજા સ્વીકારી પણ કરવેરો નહોતો ચૂકવ્યો. જો કે, પછી તેમના પરિવારની કોઈ મહિલાએ તેમની જાણ બહાર વેરો ભરી દેતાં તેમને એક જ દિવસમાં જેલમાંથી મુક્તિ મળી ગઈ હતી. સરકારની અનીતિ અને અન્યાયી નીતિઓ સામે છડેચોક શાંતિપૂર્ણ પ્રતિકાર કરવાનું થોરોએ જ શીખવ્યું હતું. થોરોનો પ્રતિકાર અને જેલવાસ તાજેતરનાં વર્ષોમાં ચાલેલી ‘ઓક્યુપાઇ વૉલ સ્ટ્રીટ’ જેવી અનેક ચળવળોને પ્રેરણા પૂરું પાડી રહ્યો છે.

હેન્રી ડેવિડ થોરોનો 200મો જન્મદિવસ તાજેતરમાં 12મી જુલાઈના રોજ ઊજવાઈ ગયો. થોરોની દ્વિશતાબ્દી નિમિત્તે નોંધનીય ઉજવણી એ થઈ કે આ દિવસોમાં થોરોનાં બે જીવનચરિત્રો પ્રકાશિત થયાં છે. આ બે પુસ્તકોમાંથી એક પુસ્તક તો અમેરિકન લેખિકા લૌરા દાસો વૉલ્સે લખ્યું છે, જેનું શીર્ષક છે, હેન્રી ડેવિડ થોરો : અ લાઇફ’. આ પુસ્તકમાં થોરોને સિદ્ધાંતો આધારિત જીવન જીવી જનારા મહાનુભાવ તરીકે ચિત્રિત કરવામાં આવ્યા છે. થોરો પ્રકૃતિને ખૂબ જ ચાહતા હતા. થોરોના ‘વોલ્ડન’ પુસ્તકમાં તેમના પ્રકૃતિપ્રેમની સાથે સાથે પર્યા‌વરણ માટે આપણી જવાબદારીઓનો બોધપાઠ પણ મળે છે. લૌરાબહેને આજના ગ્લોબલ વૉર્મિંગના પડકારો સામે થોરોનું જીવન અને વિચારો કઈ રીતે ઉપયોગી-પ્રેરણાદાયી બની શકે છે, તે સમજાવવા પ્રયાસ કર્યો છે.

થોરો પરનું બીજું પુસ્તક જર્મનીમાં લખાયું છે, જેના શીર્ષકનો અંગ્રેજી અનુવાદ ‘હેન્રી ડેવિડ થોરો : પાથ્સ ઑફ એન અમેરિકન ઓથર’ થઈ શકે. જર્મન લેખક ડાઇટર શુલ્ઝે એક ઇન્ટરવ્યૂમાં બહુ જ ભારપૂર્વક જણાવ્યું છે કે થોરોના વિચારો આજે જેટલા પ્રસ્તુત છે, એટલા ક્યારે ય નહોતા. 

અમેરિકા અને ભારત સહિતના દેશોમાં બહુમતીવાદ વકરતો જાય છે ત્યારે થોરોની વાત યાદ આવે છે, ‘સત્ય બહુમતી પાસે જ હોય એમ નહીં, પણ લઘુમતી કે એક વ્યક્તિની વિવેકબુદ્ધિમાંયે એ હોઈ શકે છે.’ લોકો શાંતિથી અન્યાયને જોતા રહે અને ન્યાય માટે આવતી ચૂંટણી સુધી રાહ જોતા રહે, એની સામે થોરોને વાંધો હતો. થોરો માનતા કે સરકારને આપણે સમાજવ્યવસ્થા બરાબર ચાલે એ માટે બનાવેલી છે. કોઈ મશીન બરાબર કામ ન કરે ત્યારે આપણે તેને બંધ કરીએ છીએ તેમ સરકાર જ્યારે યોગ્ય રીતે કામ ન કરે, અન્યાયી બને ત્યારે તેને કામ કરતી બંધ કરવા વિરોધ કરવો જોઈએ. સૃષ્ટિ અને સરકાર/શાસન અંગેના થોરોના વિચારોનું (પુસ્તકોનું) વાંચન તથા મનન-ચિંતન કરીને જ તેમનું દ્વિશતાબ્દી વર્ષ ઊજવવું જોઈએ, ખરું ને?

e.mail : divyeshvyas.bhaskar@gmail.com

સૌજન્ય : ‘કળશ’ પૂર્તિ, “દિવ્ય ભાસ્કર”, 09 અૉગસ્ટ 2017

ભારતમાં ઇસ્લામના આગમનથી શરૂઆત કરીએ તો હમણાં કહ્યું એમ પરસ્પર પ્રેમ, સંઘર્ષ અને સહિયારાપણાનું શું કરવું? એમાં ગળણાં બાંધીને માત્ર મુસલમાનોનો ઇતિહાસ ભણાવીએ તો મુસલમાન શાસકોએ પરસ્પર કરેલી ગદ્દારી અને નાપાક કૃત્યોનું શું કરવું? જો ચારે બાજુથી દરજીકામ (ટેલરિંગ) કરવામાં આવે તો તાજા સ્થપાયેલા પાકિસ્તાનનો એવો કોટ સિવાશે જે પહેરવા યોગ્ય તો નહીં હોય, પણ પ્રશ્નો પેદા કરશે અને એ એવા પ્રશ્નો હશે જેનો ઉત્તર આપતાં-આપતાં હજી વધુ અસત્યનો અને વિકૃતિઓનો સહારો લેવો પડશે

મહારાષ્ટ્ર સરકારના સાતમા અને નવમા ધોરણનાં ઇતિહાસનાં પાઠ્યપુસ્તકોમાંથી મુગલકાલીન ઇતિહાસ જ હટાવી દેવામાં આવ્યો છે. આ પહેલાં રાજસ્થાનની સરકારે નિર્ણય લીધો હતો કે રાણા પ્રતાપનો હલ્દીઘાટીના યુદ્ધમાં અકબર સામે પરાજય થયો જ નહોતો. રાણા પ્રતાપનો વિજય થયો હતો અને એ જ પાઠ્યપુસ્તકોમાં ભણાવવામાં આવશે. હિન્દુ રાષ્ટ્રના પાઠ્યપુસ્તકમાં હિન્દુને પરાજિત થતો કેમ બતાવી શકાય? સત્ય આનાથી જુદું છે એવી દલીલના જવાબમાં તેઓ કહે છે કે સત્ય ગયું ભાડમાં, હિન્દુને પરાજિત થતો બતાવવો એ દેશદ્રોહ કહેવાય. હિન્દુ મહાન અને બીજા કનિષ્ઠ એ ઇતિહાસલેખનનો અત્યારે અંતિમ માપદંડ છે. જે લોકો વર્તમાનમાં કંઈ કરી શકતા નથી અને ભવિષ્ય વિષે વિચારી શકતા નથી એવા લોકો ઇતિહાસમાં આયખું વિતાવી શકે છે.

એટલે તો જગતના કેટલાક દેશોમાં સ્કૂલોમાં ઇતિહાસ ભણાવવામાં જ નથી આવતો. જ્ઞાનશાખાઓમાં ઇતિહાસ એકમાત્ર વિષય એવો છે, જેનો ઉપયોગ લડવા માટે અને લડાવી મારવા માટે કરી શકાય છે અને રાજકારણીઓ માટે એ હાથવગું ઓજાર છે. આખેઆખી પ્રજા ઇતિહાસના હિસાબકિતાબ ચૂકતે કરવામાં આયખું વિતાવે અને ભવિષ્ય ચૂકી જાય એના કરતાં આ ઇતિહાસ નામની બીમારી જોઈએ જ નહીં. જેમ દીક્ષા માત્ર પુખ્ત વયે જ આપવી જોઈએ એમ ઇતિહાસ પણ માત્ર પુખ્ત વયે જ ભણાવવો જોઈએ. આ કોઈ વિજ્ઞાન કે ગણિત નથી, જેમાં વિષયનું જ્ઞાન પ્રાથમિકથી શરૂ કરીને ક્રમશ: અઘરું થતું જતું હોય છે અને વયની સાથે વિદ્યાર્થી એ સમજતો જતો હોય. ઇતિહાસ ગમે તે ઉંમરે ભણાવી શકાય છે અને વગર સ્કૂલ-કૉલેજે પોતાની જાતે જ ભણી શકાય છે. એટલે ઇતિહાસ નામની બીમારીને કેટલાક દેશો સ્કૂલ-કૉલેજોમાં પ્રવેશ આપતા જ નથી.

રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘની શાખાઓમાં જ્ઞાન મેળવીને જ્ઞાનવૃદ્ધ થયેલાઓની ઇતિહાસ મીમાંસા વિશે વાત કરતાં પહેલાં પાડોશમાં પાકિસ્તાનમાં શું બન્યું એના પર એક નજર કરી લેવી જોઈએ. પાકિસ્તાનની સ્થાપના થઈ એ પછી સવાલ આવ્યો કે વિદ્યાર્થીઓને પાકિસ્તાનનો ઇતિહાસ કેવી રીતે ભણાવવો? પાકિસ્તાન તો હજી તાજું સ્થપાયેલું રાષ્ટ્ર છે, જેનો કોઈ ઇતિહાસ જ નથી? જે કોઈ ઇતિહાસ છે એ અવિભાજિત ભારતનો ઇતિહાસ છે અને એ ઇસ્લામ ધર્મ ભારતમાં આવ્યો એ પહેલાથી શરૂ કરીને ઇસ્લામનું ભારતમાં આગમન, મુસ્લિમ શાસન, અંગ્રેજોનું શાસન, આઝાદી માટેની માગણીથી લઈને પાકિસ્તાનની સ્થાપના સુધી આવે છે. આમાં હિન્દુ અને મુસલમાનોનો ઇતિહાસ જય-પરાજયનો, પરસ્પર પ્રેમનો, પરસ્પર દ્વેષનો, સંઘર્ષનો, સહયોગનો એમ રસશાસ્ત્રમાં જેટલા રસ છે એનાથી ભરપૂર છે. વળી અવિભાજિત ભારતમાં મુસલમાનોનો પોતાનો પણ ઇતિહાસ એકધારો ઉજ્જવળ નથી. મુસલમાને મુસલમાન સાથે દગાખોરી કરી હોય, મુસલમાને મુસલમાન પર આક્રમણ કર્યું હોય, મુસલમાને મુસલમાનોનું લોહી રેડ્યું હોય એવી બે-પાંચ નહીં અનેક ઘટનાઓ છે.

આ તો રાજકીય ઇતિહાસની વાત થઈ. સંસ્કૃિત પણ ક્યાં એકધારી મુસ્લિમ છે? ભાષાઓ સહિયારી છે, સંગીત સહિયારું છે, જમણની વાનગીઓ સહિયારી છે, વેશભૂષા સહિયારી છે, વાસ્તુશૈલી સહિયારી છે, આરોગ્યવિજ્ઞાન સહિયારું છે, નૃત્યશૈલી સહિયારી છે, રાજ્યશાસ્ત્ર સહિયારું છે, દંડસંહિતા સહિયારી છે વગેરે. એવી એક ચીજ બતાવો જે શુદ્ધ ઇસ્લામિક મુસલમાની હોય. ખુદ ઇસ્લામ પણ ભારતમાં સહિયારો છે, જેના પર હિન્દુ ધર્મનો પ્રભાવ છે અને એમાંથી સૂફી-ભારતીય ઇસ્લામ વિકસ્યો છે.

તો પાકિસ્તાનના શાસકો સામે પ્રશ્ન હતો કે કયો ઇતિહાસ ભણાવવો, કેવો ઇતિહાસ ભણાવવો અને એની શરૂઆત ક્યાંથી કરવી? ભારતમાં ઇસ્લામના આગમનથી શરૂઆત કરીએ તો હમણાં કહ્યું એમ પરસ્પર પ્રેમ, સંઘર્ષ અને સહિયારાપણાનું શું કરવું? એમાં ગળણાં બાંધીને માત્ર મુસલમાનોનો ઇતિહાસ ભણાવીએ તો મુસલમાન શાસકોએ પરસ્પર કરેલી ગદ્દારી અને નાપાક કૃત્યોનું શું કરવું? જો ચારે બાજુથી દરજીકામ (ટેલરિંગ) કરવામાં આવે તો તાજા સ્થપાયેલા પાકિસ્તાનનો એવો કોટ સિવાશે જે પહેરવા યોગ્ય તો નહીં હોય, પણ પ્રશ્નો પેદા કરશે અને એ એવા પ્રશ્નો હશે જેનો ઉત્તર આપતાં-આપતાં હજી વધુ અસત્યનો અને વિકૃતિઓનો સહારો લેવો પડશે.

મારા દેશપ્રેમી હિન્દુ વાચકોને જણાવી દઉં કે મુસલમાનોમાં પણ ડાહ્યા લોકો હોય છે, જે દૂરનું વિચારી શકે છે અને વિવેકનો પક્ષ લે છે. આ જણાવવું એટલા માટે જરૂરી છે કે હવે પછી ભારતમાં જે ઇતિહાસ ભણાવવામાં આવશે એમાં આ સત્ય નહીં હોય. પાકિસ્તાનનાં પાઠ્યપુસ્તકોમાં જે ચહેરો હિન્દુઓનો છે એ ચહેરો ભારતીય પાઠ્યપુસ્તકોમાં મુસલમાનોનો હશે. અહીં હિન્દુ અને મુસલમાનોના ઇતિહાસની નકારી ન શકાય એવી જે કેટલીક હકીકતો કહી છે એ તમારી આવનારી પેઢી માટે નોંધી રાખજો, કારણ કે તમારે તમારા સંતાનને ત્રાસવાદી કે ત્રાસવાદનું સમર્થક બનતું અટકાવવાનું છે. આ હકીકતો એટલા માટે પણ કામમાં આવશે કે તમે તમારા બાળકને જણાવી શકશો કે માણસ આખરે માણસ હોય છે અને તેનામાં સારા-નરસાપણું બન્ને હોય છે. માણસ હોવાપણાને ધર્મ સાથે સંબંધ નથી હોતો, વિવેક સાથે હોય છે. વિવેક વિકસાવવા માટે સારું અને નરસું બન્ને તેની સમક્ષ મૂકવું પડે. પાપ શું કહેવાય એની સમજ વિકસે તો જ પુણ્ય શું કહેવાય એની સમજ વિકસશે. એટલે તો નીરક્ષીર વિવેક કહેવામાં આવે છે. ધર્મના આધારે આપણે સદૈવ પુણ્યવાન અને મુસલમાન સદૈવ પાપી એવું હવે પછી ભણાવવામાં આવશે. આને કારણે તમારું બાળક ધર્મઝનૂની અથવા ધર્મઝનૂનનું સમર્થક બની શકે છે.

જો તમે તમારા સંતાનને ધર્મઝનૂની બનતું બચાવવા માગતા હો તો અહીં જે ઇતિહાસ મીમાંસા કરી છે એને તમારી આવનારી પેઢી માટે સાચવી રાખજો. આ સલાહ હું એટલા માટે નથી આપતો કે આ વાત મેં કહી છે. આ વાત જગતભરમાં સમજદાર માણસો કહેતા ગયા છે અને હજી કહી રહ્યા છે. આમાં જ તમારા બાળકનું કલ્યાણ છે, કારણ કે આમાં માનવકલ્યાણ છે. માથે શિખા, ખિસ્સામાં ૐકાર અને હાથમાં ૫૭ધારી તમારા યુવાન પુત્રની તસ્વીર કલ્પવામાત્રથી જો તમારા શરીરમાંથી લખલખું પસાર થઈ જતું હોય તો આ લેખ મઢાવીને સાચવી રાખજો, કારણ કે પાકિસ્તાનમાં આની શરૂઆત પાઠ્યપુસ્તકોથી કરવામાં આવી હતી અને ઇસ્લામ તેમ જ દેશપ્રેમી પાકિસ્તાનીઓએ એમાં મૂક સંમતિ આપી હતી.

સૌજન્ય : ‘કારણ-તારણ’ નામક લેખકની કોલમ, “ગુજરાતી મિડ-ડે”, 09 અૉગસ્ટ 2017