હોંશથી કાપણી કરજો મારા વાલીડા
હિંમતથી કાપણી કરજો

ખેડ્યું બીજાએ ભલે વાવ્યું બીજાએ ભલે
બાપનું ખેતર ગણજો … મારા વાલીડા.

સાગમટે સાથ મળી, ભેદભાવ ભૂલી તે
ગાડાં ભરીને પાક લણજો … મારા વાલીડા.

દલાતરવાડી તણો ખેલ ખરોપાળો તમે …
આજુબાજુ શીદ જુઓ
ડરશો મા બાપલિયા, ડરશો ના વાલીડા.

બીજો નથી વશરામ ભૂવો
હોંશેથી કાપણી કરજો મારા વાલીડા
હિંમતથી કાપણી કરજો.

રાજકોટ

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 01 અૉક્ટોબર 2018; પૃ. 13

રાજ્યોની વિધાનસભાઓની ચૂંટણીઓ છાશવારે યોજાતી જ રહે છે, પરંતુ તેમાં મધ્ય પ્રદેશ, છત્તીસગઢ અને રાજસ્થાનની વિધાનસભાઓની ચૂંટણીનું ખાસ મહત્ત્વ છે. મહત્ત્વ એ વાતનું છે કે આ રાજ્યોની ચૂંટણી લોકસભાની ચૂંટણીની પૂર્વસંધ્યાએ એટલે કે છ મહિના પહેલાં યોજાય છે. આ સિવાય બીજું એક મહત્ત્વનું કારણ એ છે કે આ રાજ્યો ઉત્તર ભારતનાં છે, પ્રમાણમાં વિશાળ છે અને ત્યાં કૉન્ગ્રેસ અને બી.જે.પી. સિવાય બીજા પક્ષોની હાજરી પાંખી છે. આને કારણે આ રાજ્યોમાં ભારતના બે મુખ્ય પ્રતિદ્વંદી પક્ષ કૉન્ગ્રેસ અને બી.જે.પી.નો સીધો મુકાબલો થાય છે. આ રાજ્યોનાં પરિણામો પરથી ખ્યાલ આવે છે કે પવન કઈ તરફ વાઈ રહ્યો છે. અંગ્રેજીમાં કહીએ તો મૂડ ઓફ ધ નેશન આ રાજ્યોની વિધાનસભાઓની ચૂંટણીનાં પરિણામો બતાવી આપે છે. ૨૦૧૩માં આ ત્રણ રાજ્યો ઉપરાંત દિલ્હીમાં પણ વિધાનસભાની ચૂંટણી યોજાઈ હતી. ૨૦૧૫માં દિલ્હીની વિધાનસભાની મધ્યસત્ર ચૂંટણી યોજવી પડી એટલે આ વખતે દિલ્હી મેદાનમાં નથી, પરંતુ દિલ્હીની જગ્યા આ વખતે તેલંગણાએ લીધી છે. તેલંગણાના શાસક પક્ષે વિધાનસભાને મુદ્દત પૂર્વે નવ મહિના વહેલી વિખેરી નાખી છે એટલે તેલંગણા ઉમેરાયું છે. એમ તો મિઝોરમમાં પણ વિધાનસભાની ચૂંટણી યોજાવાની છે, પરંતુ રાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં મિઝોરમ કોઈ મહત્ત્વ નથી ધરાવતું.

આ પાંચ રાજ્યોમાં મધ્ય પ્રદેશ ૨૩૦ વિધાનસભાની અને ૨૯ લોકસભાની બેઠકો ધરાવે છે. રાજસ્થાન ૨૦૦ વિધાનસભાની અને ૨૫ લોકસભાની બેઠકો ધરાવે છે. છત્તીસગઢ ૯૦ વિધાનસભાની અને ૧૧ લોકસભાની બેઠકો ધરાવે છે. તેલંગણા ૧૧૯ વિધાનસભાની અને ૧૭ લોકસભાની બેઠકો ધરાવે છે. મિઝોરમ ૪૦ વિધાનસભાની અને એક લોકસભાની બેઠક ધરાવે છે. અત્યારે કુલ મળીને ૬૭૯ વિધાનસભાની અને આવતા વરસે આ રાજ્યોમાં ૮૩ લોકસભાની બેઠકો માટે ચૂંટણી યોજાવાની છે.

અત્યારની સ્થિતિની વાત કરીએ તો બી.જે.પી. મધ્ય પ્રદેશમાં કુલ ૨૩૦ વિધાનસભાની બેઠકોમાંથી ૧૬૫ બેઠકો ધરાવે છે. ૨૦૦૮ની વિધાનસભાની તુલનામાં બી.જે.પી.ની બેઠકોમાં બાવીસનો વધારો થયો હતો. બી.જે.પી.ને ૪૪.૮૮ ટકા મત મળ્યા હતા. કૉન્ગ્રેસને મધ્ય પ્રદેશમાં ૨૫.૨૨ ટકા મત સાથે માત્ર ૫૮ બેઠકો મળી હતી અને ૨૦૦૮ની ચૂંટણીની તુલનામાં ૧૩ બેઠકો ગુમાવી હતી. શિવરાજ સિંહ ચોહાણ ૧૩ વરસથી મધ્ય પ્રદેશના મુખ્ય પ્રધાન છે અને આશ્ચર્ય એ વાતનું છે કે તેમને બીજી મુદ્દત કરતાં ત્રીજી મુદ્દત માટે વધારે બેઠકો અને વધારે મત મળ્યા હતા અને કૉન્ગ્રેસની બાબતમાં ઊલટું બન્યું હતું. એન્ટી ઇન્કમબન્સી ફેક્ટરે કામ નહોતું કર્યું. મધ્ય પ્રદેશમાં બહુજન સમાજ પક્ષને ચાર બેઠકો મળી હતી અને તેણે ત્રણ બેઠકો ગુમાવી હતી. બી.એસ.પી.ને ૬.૨૯ ટકા મત મળ્યા હતા. ૨૦૧૪માં યોજાયેલી લોકસભાની ચૂંટણીમાં બી.જે.પી.ને ૨૯માંથી ૨૭ બેઠકો મળી હતી અને તેને ૧૬ બેઠકોનો ફાયદો થયો હતો. તેને માત્ર છ મહિનાની અવધિમાં વિધાનસભા કરતાં દસ ટકા મત વધુ મળ્યા હતા. બી.જે.પી.ને ૫૪ ટકા મત મળ્યા હતા. કૉન્ગ્રેસને માત્ર બે બેઠક મળી હતી, પરંતુ વિધાનસભાની ચૂંટણીની તુલનામાં કૉન્ગ્રેસને લગભગ દસ ટકા  મત વધુ મળ્યા હતા. બહુજન સમાજ પક્ષને એક પણ બેઠક મળી નહોતી, પરંતુ તેને રાજ્યમાં કુલ ૩.૮ ટકા મત મળ્યા હતા.

રાજસ્થાનમાં કુલ બસો બેઠકોમાંથી બી.જે.પી.ને ૪૫.૨ ટકા મત સાથે ૧૬૩ બેઠકો મળી હતી. ૨૦૦૮ની વિધાનસભાની ચૂંટણીની તુલનામાં તેની બેઠક સંખ્યામાં ૮૫નો વધારો થયો હતો અને મતમાં ૧૦.૯ ટકાનો વધારો થયો હતો. કૉન્ગ્રેસને ૩૩.૧ ટકા મત સાથે ૨૧ બેઠકો મળી હતી અને ૭૫ બેઠકો ગુમાવી હતી. બહુજન સમાજ પક્ષને ૩.૪ ટકા મત સાથે ત્રણ બેઠકો મળી હતી અને ત્રણ બેઠકો ગુમાવી હતી. છેલ્લાં ઘણાં વરસોથી રાજસ્થાનમાં શાસક પક્ષને બીજી મુદ્દત મળતી નથી અને કૉન્ગ્રેસ ૨૦૦૮થી ૨૦૧૩ સુધી સત્તામાં હતી. છ મહિના પછી યોજાયેલી લોકસભાની સામાન્ય ચૂંટણીમાં બી.જે.પી. તમામ પચીસે પચીસ બેઠકો મળી હતી. તેની મતસંખ્યામાં પણ દસ ટકાનો વધારો થયો હતો અને કુલ ૫૪.૯ ટકા મત મળ્યા હતા. કૉન્ગ્રેસને એક પણ બેઠક મળી નહોતી એ તો ઠીક છે, પરંતુ ૨૦૧૩ની તુલનામાં ૨૦૧૪માં તેની મતસંખ્યામાં ત્રણ ટકાનો ઘટાડો થયો હતો.

છત્તીસગઢની વિધાનસભાની કુલ ૯૦ બેઠકોમાંથી બી.જે.પી.ને ૪૧ ટકા મત સાથે ૪૯ બેઠકો મળી હતી. કૉન્ગ્રેસને પણ ૪૦.૩ ટકા મત મળ્યા હતા, પરંતુ બેઠકો ૩૯ મળી હતી. બહુજન સમાજ પક્ષને ૪.૩ ટકા મત સાથે એક બેઠક મળી હતી. આમ મતની ટકાવારીને લાગેવળગે છે ત્યાં સુધી છત્તીસગઢમાં બી.જે.પી. અને કૉન્ગ્રેસ વચ્ચે સરસાઈ છે. છત્તીસગઢમાં લોકસભાની કુલ ૧૧ બેઠકોમાંથી બી.જે.પી.ને દસ બેઠકો મળી હતી અને કૉન્ગ્રેસને માત્ર એક બેઠક મળી હતી. મતની ટકાવારીને લાગેવળગે છે ત્યાં સુધી લોકસભાની ચૂંટણી વખતે બી.જે.પી. અને કૉન્ગ્રેસ વચ્ચે દસ ટકાનો ફરક પડી ગયો હતો. બી.જે.પી.ને ૪૮.૭૦ ટકા મત મળ્યા હતા અને કૉન્ગ્રેસને ૩૮.૪૦ ટકા મત મળ્યા હતા. બી.જે.પી.એ વિધાનસભાની ચૂંટણી કરતાં લગભાગ આઠ ટકા વધુ મત મેળવ્યા હતા, પરંતુ કોંગ્રેસે માત્ર બે ટકા મત ગુમાવ્યા હતા. છત્તીસગઢમાં કૉન્ગ્રેસમાંથી કાઢી મુકવામાં આવેલા અને છત્તીસગઢના પહેલા મુખ્ય પ્રધાન અજિત જોગી વિધાનસભા અને લોકસભા એમ કોઈ ચૂંટણીમાં કૉન્ગ્રેસને ખાસ કોઈ નુકસાન પહોંચાડી શક્યા નહોતા.

તેલંગણા અને આંધ્રપ્રદેશની વિધાનસભાઓની ચૂંટણી સંયુક્ત રીતે લોકસભાની સાથે યોજાઈ હતી. ચૂંટણી પછી બે અલગ વિધાનસભાઓની રચના કરવામાં આવી હતી. અત્યારે તેલંગણામાં કુલ ૧૧૯ બેઠકોમાંથી ૬૩ બેઠકો તેલંગણા રાષ્ટ્ર સમિતિ (ટી.આર.એસ.) ધરાવે છે. કૉન્ગ્રેસને ૨૧ બેઠકો મળી હતી અને તેલગુ દેશમ પાર્ટીને ૧૫ બેઠકો મળી હતી. બી.જે.પી.ને પાંચ બેઠકો મળી હતી. લોકસભામાં તેલંગણાના ભાગમાં ૧૭ બેઠકો આવી છે જેમાંથી ટી.આર.એસ.ને ૧૧ બેઠકો મળી છે, કૉન્ગ્રેસને બે બેઠકો મળી છે અને બી.જે.પી.ને એક બેઠક મળી છે. મિઝોરામમાં વિધાનસભાની કુલ ૪૦ બેઠકોમાંથી કૉન્ગ્રેસને ૪૪ ટકા મત સાથે ૩૪ બેઠકો મળી હતી અને બે બેઠકોનો ફાયદો થયો હતો. લોકસભાની એક બેઠક પણ કૉન્ગ્રેસને ગઈ હતી. મિઝોરમમાં બી.જે.પી.ની હાજરી નથી.

આમ આ વખતે પાંચ રાજ્યોમાં મળીને કુલ ૬૭૯ બેઠકોમાં ચૂંટણી થવાની છે અને એને પગલે આવતા વરસે લોકસભાની ચૂંટણી યોજાવાની છે. જે ૬૭૯ બેઠકો માટે ચૂંટણી યોજાવાની છે એમાંથી વિધાનસભાની ગત ચૂંટણીમાં બી.જે.પી.ને ૪૧૬ બેઠકો મળી હતી. કૉન્ગ્રેસને ૧૩૯ બેઠકો મળી હતી અને બહુજન સમાજ પક્ષને માત્ર ચાર બેઠકો મળી હતી. જો મિઝોરમની અને તેલંગણાની બેઠકો બાદ કરો તો બાકીના ત્રણ રાજ્યોની કુલ ૫૨૦ બેઠકોમાંથી બી.જે.પી.ને ૩૭૭ બેઠકો મળી હતી. ૭૦ ટકા કરતાં પણ વધુ. લોકસભાની ચૂંટણીની વાત કરીએ તો ત્રણ રાજ્યોની કુલ ૬૫ બેઠકોમાંથી બી.જે.પી.ને ૬૨ બેઠકો મળી હતી.

વિધાનસભાઓની ચૂંટણીમાં કૉન્ગ્રેસનો પરાજય થયો અને મધ્ય પ્રદેશ તેમ જ છત્તીસગઢમાં એન્ટી ઇન્કમબન્સી ફેક્ટર હોવા છતાં બી.જે.પી.નો વિજય થયો એનું કારણ મતદાતાઓના મનમાં કૉન્ગ્રેસ સામેનો ગુસ્સો હતો. એ ગુસ્સાનું સ્વરૂપ અણ્ણા આંદોલનમાં જોવા મળ્યું હતું. લોકસભાની ચૂંટણીમાં બી.જે.પી.નો પ્રચંડ વિજય થયો એનું કારણ કૉન્ગ્રેસ સામેના જનાક્રોશનો ઉપયોગ કરીને પોતાને હર બીમારીના એક માત્ર અકસીર ઈલાજ તરીકે પેશ કરવાની નરેન્દ્ર મોદીની જાદુગરી હતી. હવે એ જાદુગરી ઓસરી ગઈ છે અને ૬૫માંથી ૬૨ બેઠકોની ઘનતા (ડેન્સિટી) ડરાવે છે. આ ઉપરાંત મધ્ય પ્રદેશ અને છત્તીસગઢમાં બી.જે.પી. ચોથી મુદ્દત માટે ચૂંટણી લડી રહી છે. શિવરાજ સિંહ ચોહાણ ૨૦૧૫થી મુખ્ય પ્રધાન છે અને રમણ સિંહ ૨૦૦૩થી મુખ્ય પ્રધાન છે. બીજું ઉપર કરેલી છણાવટમાં વાચકે નોંધ્યું હશે કે મધ્ય પ્રદેશમાં વિધાનસભાની ચૂંટણીની તુલનામાં કોન્ગ્રેસને લોકસભાની ચૂંટણીમાં દસ ટકા વધુ મત મળ્યા હતા અને છત્તીસગઢની વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં મતને લાગેવળગે છે ત્યાં સુધી બી.જે.પી. અને કૉન્ગ્રેસ વચ્ચે મામુલી અંતર હતું અને લોકસભાની ચૂંટણીમાં નરેન્દ્ર મોદીનો જુવાળ હોવા છતાં કૉન્ગ્રેસના મતમાં બે ટકાનું જ નુકસાન થયું હતું. રહી વાત રાજસ્થાનની તો રાજસ્થાનમાં મતદાતાઓ કોઈ પક્ષને બીજી મુદ્દત આપતા નથી અને એમાં આ વખતે વસુંધરા રાજેની સરકારના કામકાજથી લોકો નારાજ છે. 

૨૦૧૩માં મધ્ય પ્રદેશ, છત્તીસગઢ, રાજસ્થાન અને દિલ્હીમાં કૉન્ગ્રેસનો પરાજય થયો અને કૉન્ગ્રેસનું મોરલ તૂટી ગયું. એ પછી લોકસભાની ચૂંટણીમાં કૉન્ગ્રેસ ખાસ કોઈ મુકાબલો નહોતી કરી શકી. તેની કમર તૂટી ગઈ હતી. જો આ ત્રણ રાજ્યોની વિધાનસભાઓનાં પરિણામો બી.જે.પી.ની વિરુદ્ધ ગયાં તો બી.જે.પી.ના મોરલને પણ અસર થઈ શકે એમ છે. ભયનું સૌથી મોટું કારણ ઘનતા છે. જો પ્રજા નારાજ હોય અને એમાંના કેટલાક મતદાતાઓ વિફર્યા હોય તો ૬૫માંથી ૬૨ બેઠકો મળે ખરી? અમિત શાહ અને નરેન્દ્ર મોદીના ચહેરા પર જે નર્વસનેસ નજરે પડી રહી છે એનું કારણ આ ઘનતા છે અને ઘનતાવાળા રાજ્યોમાં કસોટી થવાની છે.

સૌજન્ય : ‘કારણ-તારણ’, નામક લેખકની કટાર, “ગુજરાતી મિડ-ડે”, 08 અૉક્ટોબર 2018

કલાકારોની અર્થાત્‌ સાહિત્યકારોની, સંગીતકારોની, ચિત્રકારોની, અભિનેતાઓની પોતાના સમકાલીન કલાકારો માટે અસહિષ્ણુતા આમ તો પ્રત્યેક યુગમાં, પ્રત્યેક દેશમાં જાણીતી બાબત છે. સામાન્ય જન કરતાં કલાકારોમાં ‘અહં’ વધારે જાગ્રત હોતો હશે, એ પણ કારણ હોઈ શકે. સાંભળ્યું છે કે સંગીતમાર્તંડ પંડિત ઓમકારનાથ ઉસ્તાદ ફૈયાઝખાંને સહન કરી શકતા નહિ. ‘પારકે પીંછે રળિયામણો’ કહી યુનિવર્સિટીમનીષી નાટકકાર માર્લોએ અલ્પ ભણતરવાળા શેક્‌સ્પિયર માટે પોતાના સાથીઓને અસૂયાભાવથી ચેતવ્યા હતા. ‘કહ્યું કથે તે શાનો કવિ, શીખી વાત તે શાની નવી ?’ − કહી શામળે પ્રેમાનંદની ભર્ત્સના કર્યાનું કહેવાય છે. પ્રસિદ્ધ નાટકકાર દ્વિજેન્દ્રલાલ રાયે રવીન્દ્રનાથની ‘ગીતાંજલિ’ની કવિતાઓને બાળી નાખવા જેવી કહી હતી. આપણે ત્યાં પંડિતયુગના સાક્ષરોની અહમહમિકા પરિચિત છે. ચંદ્રકાન્ત બક્ષી, સુરેશ જોષી જીવતા હતા ત્યારે પણ એમને ‘મરહુમ સુરેશ જોષી’ કહેતા ! આવાં તો અસંખ્ય ઉદાહરણો હોય.

વિભિન્ન સાહિત્યિક કે કલાવિષયક રુચિ અને મૂલ્યોને કારણે બે પેઢીઓ વચ્ચે અને સમકાલીનો વચ્ચે મતભેદ થવાના જ, પ્રામાણિક મતભેદની વાત જુદી છે. પરંતુ જ્યારે વિદ્વેષમાં પરિણમે છે, ત્યારે વાત જરા જુદી બની જાય છે.

સ્પર્ધા, ઇર્ષ્યા કે દ્વેષ માનવ માત્રમાં હોય એ તો સમજ્યા. પણ કલા જે મનુષ્યને ઉન્નત કરે છે, જે રુચિને પરિષ્કૃત કરે છે, જે બ્રહ્માનંદના ભ્રાતા સમો આનંદ આપે છે, તેના ઉપાસકોમાં પણ દ્વેષ હોય એટલું જ નહિ, વકરેલી સ્થિતિમાં જોવા મળે ત્યારે ગ્લાનિ થાય છે. કલાકારોમાં ઇર્ષ્યા, દ્વેષ આદિ હોય તેને અતિક્રમી જવું એ એમના સર્જનના પ્રયોજનનો પણ એક ભાગ છે. જે સર્જન કરે છે, તેનામાં વિદ્વેષ ? અને તે પણ રુચિની માઝા મૂકીને પ્રકટ થાય ? અને તે પણ ‘શબ્દ’ના માધ્યમ દ્વારા, જે શબ્દ-બ્રહ્મને પોતાનો ઉપાસ્ય માને છે ?

છાપાવાળા તો સમજ્યા. એમને તો સનસનાટી ફેલાઈ જાય એવી લખાવટમાં વધારે માફક આવે. પણ સાહિત્યકાર, શબ્દોપાસક ?

આમ તો હું બાંધ્યાભારે વાત કરું છું, પણ હમણાં ગુજરાતી વર્તમાનપત્રોના સાહિત્યવિભાગના સ્તંભ જાણે વ્યક્તિગત વિદ્વેષનું વિષવમન કરવા ‘વપરાઈ’ રહ્યા છે. કડક સમાલોચના જુદી બાબત છે, પણ લખનારની લઘુતા કે ક્ષુદ્રતાની એ લખાણો ઉઘાડી ચાડી ખાતાં હોય છે.

ત્યારે પ્રશ્ન થાય કે સાહિત્યનું અધ્યયન, પરિશીલન કરી કે સાહિત્યનું સર્જન કરી આ લેખક શું આટલું જ પામ્યો છે ? એ સાહિત્યસર્જનનું મૂળભૂત પ્રયોજન જ નષ્ટ કરતો હોય છે અને પછી સતત વિદ્વેષમાં ક્યાંક ભીતરથી પોતે જ નષ્ટ થતો હોય છે.

રવીન્દ્રનાથની એક વાર્તા છે, જેમાં એક પ્રધાન સાથે એક કલાકારને અણબનાવ થાય છે. આ કલાકાર સુંદર પ્રતિમાઓ, મૂર્તિઓ ઘડે છે. એક વાર એની પાસેથી એક નાનો કિશોર મૂર્તિ ખરીદવા માગે છે. એ એને ગમી ગઈ હતી. કલાકારને ખબર પડી કે આ તો પેલા પ્રધાનનો પુત્ર છે, એટલે એકદમ એણે પેલી મૂર્તિ લઈ લીધી અને કહ્યું કે તેને વેચવાની નથી. કિશોરને એ મૂર્તિ લેવી જ હતી, એ રડ્યો પણ ખરો, પણ કલાકારે એને મૂર્તિ ના જ આપી. ઘણા દિવસ પછી કલાકારને પ્રધાન સામે વેર લેવાનો આનંદ મળ્યો હતો.

થોડો સમય વીત્યો, પછી એ કલાકાર સ્વયં પ્રધાનને ઘેર ગયો અને પેલી મૂર્તિ નાના કિશોરને આપવાની ઇચ્છા બતાવી. એણે કહ્યું, ‘આ મૂર્તિ લઈ લો, પણ મને મુક્ત કરો,’ પ્રધાન તો અવાક્.

કલાકારે કહ્યું, જે દિવસથી તમારા પુત્રને તમારા પ્રત્યેના દ્વેષથી મૂર્તિ આપવાની ના પાડી છે ત્યારથી સતત તમારા પર વેર લીધાના વિચાર આવે છે અને પછી જે જે મૂર્તિ બનાવું છું, તેનો ચહેરો તમારા જેવો જ ઘડાય છે ! હવે આ મૂર્તિ તમારા પુત્રને આપી દઈ વિદ્વેષથી મુક્ત થવા માંગું છું.

સાહિત્યકાર એક સર્જક તરીકે માનવજીવનના તમામ ભાવોની અભિવ્યક્તિ કરી શકે છે, જેમાં વિદ્વેષનો ભાવ પણ આવી જાય. શેક્‌સ્પિયરે ઈયાગોના ચરિત્ર દ્વારા ‘અૉથેલો’ નાટકમાં વિદ્વેષના ચિત્રણને પરાકાષ્ટાએ પહોંચાડ્યો છે. પણ એ પોતે તો વિદ્વેષથી મુક્ત છે, કેમ કે એ સાચો કલાકાર છે.

02 જુલાઈ 1991

સૌજન્ય : “પરબ”, વર્ષ – 32 : અંક – 7; જુલા ઈ 1991; પૃ. 01-02