ઘરમાં હતો સાવ સૂનકાર ત્યાં તો ચકલી આવી
તૂટી ગઈ વિચાર ભરમાર ત્યાં તો ચકલી આવી
ચીં ચીં કરી આખું ઘર જાણે કે એણે માથે લીધું
ઘરમાં ભમ્યા કરે વારંવાર ત્યાં તો ચકલી આવી
આ એ જ ચકલી છે જે મારી ફળીના ઝાડની
લૈ આવી બચ્ચાં વણજાર ત્યાં તો ચકલી આવ.
મને સ્ફુર્યો વિચાર “શું આ ઘર મારું એકલાનું જ”?
પંખી પણ બનાવે આધાર ત્યાં તો ચકલી આવી
ને મને યાદ આવી સુતા નાનકી ચકીસંગ રમતી
હતું બંનેમાં હેત અપાર ત્યાં તો ચકલી આવ.
રવીન્દ્ર પારેખ
ઈરાન-ઇઝરાયેલ યુદ્ધમાં ઈરાનના સર્વોચ્ચ પદના નેતાઓ પર જોખમો વધતાં આવે છે. ખોમેની પછી તેમના પુત્ર મોજ્તબા ખોમેનીએ ઈરાનની ધુરા સંભાળી, પણ તે આયાતોલ્લા નથી અને તેમના ઘાયલ થવાના અહેવાલ આવે તે પહેલાં નેતા અલી લારીજાની હુમલામાં માર્યા ગયાની પુષ્ટિ થઈ. આ ઘટના પછી ઈરાન પણ વળતો હુમલો કરવાની ફિરાકમાં છે. તે થશે એટલે ઇઝરાયલ વધુ ભડકશે ને વળી ઈરાનનાં તેલક્ષેત્રોનો ધુમાડો કરશે. આ ચાલ્યા જ કરશે, જ્યાં સુધી યુદ્ધ સમાપ્ત નહીં થાય. આ તબક્કે અમેરિકા યુદ્ધ અટકાવવાનું બહાનું શોધી રહ્યું છે. આ બધાંને માટે આ એક ખેલ છે ને તે હજારો નિર્દોષોનાં લોહીથી ખેલાય છે. આ યુદ્ધની આડ અસરોથી ભારત ગેસ કટોકટી અનુભવી રહ્યું છે ને ગેસ પર રંધાતી વાનગીઓ બંધ થઈ છે ને ક્યાંક તો હોટલો, લારીઓ પણ બંધ થઈ રહી છે. એક તરફ ગેસની અછતને કારણે બધું બંધ થઇ રહ્યું છે, તો ગુજરાતમાં છત થઈ શકે તેની અછત ઊભી કરવામાં, બીજું કોઈ નહીં, પણ સરકાર જ કટિબદ્ધ છે.
ગુજરાત સરકારના સતત પ્રયત્નો એવા રહ્યા છે કે તે શ્રેષ્ઠમાં તો ઠીક, નબળામાં પણ શ્રેષ્ઠ રહે. બીજે બધે જ સરકાર અબજો રૂપિયા ખર્ચે છે, પણ કેટલીક બાબતોમાં તે બહુ ગરીબ હોય તેમ કરકસર કરે છે, એ પણ વિક્રમ કરવાની રીતે ને તેની જરા ય સંકોચ વગર કબૂલાત પણ કરે છે. સરકારના જ 27 મંત્રાલયમાંથી 26માં 20 ટકાથી લઈને 68 ટકા જગ્યાઓ ખાલી છે. આમ તો સરકારમાં જ 1.63 લાખ જગ્યાઓ ખાલી છે. ગમ્મત તો એ છે કે રાજ્યના ચૂંટણી પંચ કમિશનર પણ 11 મહિનાના કોન્ટ્રાક્ટ પર નોકરી કરે છે. DGP ઓફિસના સાઈબર વિભાગમાં 326 જગ્યાઓ ખાલી છે. પેરા મેડિકલ સ્ટાફમાં 5,000થી વધુ જગ્યાઓ ભરવાની બાકી છે. આ કોન્ટ્રાક્ટ સિસ્ટમને લીધે ને એજન્સીઓને સોંપાયેલાં કામને લીધે સરકાર તેની નબળાઈઓમાં શ્રેષ્ઠ રહી છે ને વચેટિયાઓને કારણે ભ્રષ્ટાચારે પણ માઝા મૂકી છે.
સરકારે જ જાહેર કરેલા આંકડાઓ મુજબ રાજ્યમાં સ્પેશિઆલિસ્ટ ડોક્ટર્સની 2,196 જગ્યાઓ ખાલી છે. આ સ્થિતિ હોય ત્યાં આરોગ્યની કેવીક સ્થિતિ હશે તે કલ્પી શકાય એમ છે. ડોક્ટર્સના પદો હજારોની સંખ્યામાં ખાલી હોય તે કોઈ રીતે ઇચ્છનીય નથી. જ્યાં સૌથી વધુ જગ્યાઓ ખાલી છે તે પાંચ વિભાગો ગૃહ, પંચાયત, આરોગ્ય-પરિવાર, શિક્ષણ અને કૃષિમાં અનુક્રમે 57,160, 36,997, 15,228, 9,102, અને 9,32૩ જગ્યાઓ ખાલી છે. કાયદો અને વ્યવસ્થા પોલીસ વગર કલ્પી ન શકાય, પણ પોલીસતંત્રમાં જ કોન્સ્ટેબલથી લઈને આઈ.જી. કેડરમાં 44,00૦ જગ્યાઓ ખાલી છે. શિક્ષણમાં તો ગુજરાતનો એટલો દાટ વળ્યો છે કે શિક્ષક, આચાર્ય અને પ્રોફેસરની 18,000 જગ્યાઓ ખાલી પડી છે. વિધાનસભામાં કે સંસદમાં કોઈ સભ્યની જગ્યા ખાલી પડે તો તે જગ્યા ભરવા પેટાચૂંટણી થાય છે. ટૂંકમાં, વિધાનસભામાં કે સંસદમાં જગ્યાઓ લાંબા સમય સુધી ખાલી રહેતી નથી, પણ શિક્ષણમાં, પોલીસતંત્રમાં કે અન્ય ક્ષેત્રોમાં વર્ષોથી જગ્યાઓ ખાલી છે ને તે ભરવામાં સરકાર અખાડાઓ જ કરતી રહી છે. કોન્સ્ટેબલની 35,826, PI/PSIની 3,572 જગ્યાઓ ખાલી છે. શિક્ષણમાં શિક્ષકો નથી એટલું જ નહીં, સ્કૂલોનું મકાન પણ જર્જરિત જોવા મળે છે, તે એવું કે પડે તો જીવલેણ અકસ્માત સર્જાય. સ્કૂલ છે, તો તેમાં પૂરતા ઓરડાઓ નથી. વિધાનસભામાં ઓરડાની અછત અંગે માહિતી આપતાં શિક્ષણ વિભાગે લેખિત માહિતી એમ આપી કે રાજ્યનો એવો કોઈ જિલ્લો નથી, જ્યાં ઓરડાની ઘટ ન હોય. છે ને કમાલ ! સરકાર જ અછતની જાહેરાત પણ કરે છે. જેમ કે, બનાસકાંઠા જિલ્લાની પ્રાથમિક શાળાઓમાં 1,140 ઓરડાઓની ઘટ છે, જ્યારે માધ્યમિક શાળાઓમાં એ સંખ્યા 62ની છે. છોટા ઉદેપુર જિલ્લામાં પ્રાથમિક શાળાઓમાં 577, પંચમહાલમાં 569, ખેડામાં 524, દાહોદમાં 493… એમ ગુજરાતના તમામ જિલ્લાઓમાં ઓરડાઓની ઘટ જાહેર થઈ છે. આ જાહેરાતોમાં શરમ-સંકોચ નથી, બલકે, તે કોઈ સિદ્ધિ હોય તેમ સરકારે એ આંકડાઓ જાહેર કર્યા છે. આવી ઘટને કારણે વિદ્યાર્થીઓનું શિક્ષણ કેવી રીતે ચાલતું હશે, એની કલ્પના કરવાનું બહુ અઘરું નથી.
એમાં એક વાહિયાત વાત સરકાર આવા કિસ્સાઓમાં કર્યા કરતી હોય છે, તે એ કે શાળામાં ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઉપલબ્ધ કરાવવા તબક્કાવાર પગલાં લેવામાં આવી રહ્યાં છે. જરા પણ ભરોસો થાય એમ નથી, આવી વાત પર. આવું સરકાર છાશવારે બોલતી રહે છે, પણ ભાગ્યે જ કોઈ પગલાં લેવાય છે. વારુ, શિક્ષકો 2017થી કાયમી થયા નથી, તે સરકાર નથી જાણતી? ઘણીવાર તો શિક્ષણ વિભાગે જ એના આંકડાઓ આપ્યા હોય છે, તો પગલાં લેવા માટે સરકાર કયા મુહૂર્તની રાહ જુએ છે? હકીકતે પગલાંને નામે બહુ ઓછું અમલમાં આવે છે. આ અરાજકતા બીજી બાબતોમાં પણ જોવા મળે છે. અમદાવાદમાં સરકારી સ્કૂલોમાં ભણતા વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા 1,72,526 છે, જ્યારે સુરતની સમિતિની સ્કૂલોમાં એ સંખ્યા 1,99,0૦૦ છે, છતાં અમદાવાદમાં 453 શાળાઓ કાર્યરત છે ને સુરતમાં વધુ વિદ્યાર્થીઓ હોવા છતાં સ્કૂલો 362 જ છે. આ સ્થિતિ પણ રાતોરાત ઊભી થઈ નથી, છતાં નવ શાસનાધિકારીની નવી જગ્યાઓ ઊભી કરવાનું છેક હવે વિચારાય છે. હવે વિચારાય છે – અમદાવાદની જેમ સુરતમાં સમિતિના વહીવટનું વિકેન્દ્રીકરણ કરવાનું. આવી અરાજકતા ઠેર ઠેર છે. એટલે ન બોલ્યામાં નવગુણ સમજવાનું વધારે સરળ રહે એમ છે …
શિક્ષણ વિભાગ મોટે ભાગે બેદરકારીથી ચાલતો વિભાગ છે. વિભાગને ચલાવતું કોઈ નથી, વિભાગે જ ચાલવું છે, એટલે ચાલે છે. આવી તો અનેક ક્ષેત્રોમાં લાલિયાવાડી ચાલે છે, પણ વાઘને કોણ કહે કે તારું મોં ગંધાય ! સરકારી નોકરીમાં ભરતી કરતાં જી.પી.એસ.સી., ગૌણસેવા અને પંચાયત સેવા પસંદગી મંડળ બોર્ડમાં 300 જગ્યામાંથી 146 જગ્યા આઉટસોર્સથી 11 મહિનાના કોન્ટ્રાક્ટ પર ભરાયેલી છે. વધારામાં જી.પી.એસ.સી.માં 25 જગ્યાઓ ખાલી પણ છે. રોજગાર શ્રમ વિભાગમાં જ 2,305 જગ્યાઓ ખાલી છે. આઉટસોર્સિંગનું સરકારને ઘેલું લાગ્યું છે. સરકારની જ 320 ઓફિસોમાં 1.39 લાખ કર્મચારીઓ, અધિકારીઓ આઉટસોર્સિંગથી ‘જમા’ કરવામાં આવ્યા છે, એ પરથી પણ આઉટસોર્સિંગની ઘેલછાનો ખ્યાલ આવશે. વળી આ મફત નથી થતું. તેમને વર્ષે 5,355 કરોડ ચૂકવાય છે. આમાં કટકી ‘કટકા’ જેવડી હોય તો નવાઈ નહીં ! એટલું સારું છે કે સરકાર આઉટસોર્સિંગથી વિધાનસભા કે સંસદમાં નથી બનતી, નહિતર એ પણ થાય તેમાં બે મત નહીં ! સરકારમાં કશું કોન્ટ્રાક્ટ પર નથી, કામચલાઉ નથી. રાજ્ય સરકારમાં 1.23 લાખ અને મંત્રાલયની ગ્રાન્ટ મેળવતી સંસ્થાઓમાં 40,000 જગ્યાઓ ખાલી છે. સરકારે જેટલી જગ્યાઓ મંજૂર કરી છે એ કાયમી ધોરણે ભરવાની હોય છે, પરંતુ જે જગ્યાઓ ભરવામાં આવી છે તેમાં આઉટસોર્સ, 11 મહિનાનો કોન્ટ્રાક્ટ અને ફિક્સ વેતન કેન્દ્રમાં છે. રાજ્યમાં ફિક્સ વેતનની નીતિ 2006થી અમલમાં છે ને તેનો કેસ સુપ્રીમમાં ચાલે છે. કોર્ટનો ચુકાદો આવે ત્યાં સુધીમાં તો ઘણું રંધાઈ ગયું હશે.
અહીં વર્ણવી તે કરતાં પણ વધારે જગ્યાઓ ખાલી છે. ઘણી વાર તો એવું લાગે છે કે આ ખાલી જગ્યાઓથી જ સરકાર ભરેલી ભરેલી છે. નોકરીની જગ્યાઓ ભરાય જ નહીં, તો શિક્ષિત બેકારીની કોઈ જવાબદારી સરકારની ખરી કે કેમ? ને આ બધી કરકસર પણ નહીં, કંજૂસાઈ શેને માટે? એટલી જ કંજૂસાઈ કરવી હોય તો વિધાનસભાની અને સંસદની સીટ કેમ વધારવી પડે છે? અડધી સંસદ કે અડધી વિધાનસભાથી પણ ચાલેને? એમનો કોઈ સભ્ય કોન્ટ્રાક્ટ પર કે ફિક્સ પગારે કેમ નથી? જ્યારથી આઉટ સોર્સિંગ વધ્યું છે, નિમણૂકોમાં કંજૂસાઈ અને એજન્સીઓમાં નફાખોરી વધી છે. સરવાળે તો ભ્રષ્ટાચાર જ વધ્યો છે. લાખો જગ્યાઓ ખાલી રાખીને કારભાર કરવામાં સરકાર નફાખોર વેપારીની જ યાદ અપાવે છે. આનાથી સરકાર તો ઊજળી નથી જ દેખાતી, પણ દરેક ક્ષેત્રમાં ગુણવત્તાને જ દાવ પર લગાવવા જેવું થાય છે.
બધે જ ઘટથી વટ ના પડે એ સમજી લેવાનું રહે ….
000
ચંદુ મહેરિયા
અંગ્રેજોની ગુલામીની ધૂંસરી ફગાવી લોકતાંત્રિક પ્રજાસત્તાક રાષ્ટ્ર બન્યે આપણને પોણી સદી કરતાં વધુ સમય વીતી ગયો છે. રાજાશાહીના રહ્યાસહ્યા અંશો પણ હવે તો નામશેષ થઈ ગયાં છે. તો પણ સુશાસન અને પ્રજાવત્સલ શાસકની વાત આવે છે ત્યારે આપણે કેટલાંક રાજવીઓને યાદ કરીએ છીએ. વડોદરા નરેશ સયાજીરાવ ગાયકવાડ(જન્મ : ૧૧ માર્ચ ૧૮૬૩, અવસાન : ૬ ફેબ્રુઆરી ૧૯૩૯)નું નામ તેમાં મોખરે છે. ઉદાર, પ્રગતિશીલ અને સુધારક રાજા તરીકે સયાજીરાવનું પ્રદાન ભલભલા લોકશાહી શાસકોની તુલનામાં પણ અનેકગણું ચડિયાતું છે.
ગાયકવાડ વંશના પણ રાજાના સીધા વારસદાર નહીં પણ દત્તક પુત્ર તરીકે રાજવી બનેલા સયાજીરાવ ત્રીજા રૂપે ઓળખાતા સયાજીનું બાળપણનું નામ ગોપાળ હતું. તેમનું જન્મ સ્થળ મહારાષ્ટ્રના નાસિક જિલ્લાના માલેગાંવ તાલુકાનું કવળાણા ગામ. બાર વરસના સગીર ગોપાળનો ૨૭મી મે ૧૮૭૫ના દિવસે વડોદરાના મહારાજા તરીકે રાજ્યાભિષેક થયો ત્યારે તે નિશાળનું પગથિયું ચડ્યો નહોતો. સાવ જ નિરક્ષર સયાજીનું અંગ્રેજો અને બીજાઓ દ્વારા એવું તો શિક્ષણ થયું કે ૭૬ વરસની આયુ અને ૫૮ વરસના રાજવટને અકલ્પ્ય સામાજિક નિસબત અને ન્યાય સાથે તેમણે દીપાવ્યા હતા અને એક ઓજસ્વી અને તેજસ્વી રાજા તરીકે દેશભરમાં નામના પામ્યા હતા.
૮,૬૦૦ ચોરસ માઈલનું વડોદરા રાજ્ય વડોદરા, કડી, નવસારી અને અમરેલી પ્રાંતોનું બનેલું હતું. ૧૮૯૦માં ૨૨ લાખની વસ્તીના વડોદરા રાજ્યમાં ૨,૯૩૧ ગામડાં આવેલાં હતાં. લગભગ ૧૯મા સૈકાની છેલ્લી પચીસી અને ૨૦મા સૈકાની પહેલી પચીસી(ઈ.સ.૧૮૮૧થી ૧૯૩૯)ના શાસનકાળ દરમિયાન સયાજીરાવે પ્રજાહિતનાં અનેક કામો થકી વડોદરાને એક વિકસિત અને આધુનિક રાજ્ય તરીકે વિશ્વનકશે મૂક્યું હતું. આરંભે નિરક્ષર એવા આ મહારાજાએ પોતાના રાજ્યમાં શિક્ષણને સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા આપી. તેમાં પણ મહિલાઓ, પછાતવર્ગો અને ખાસ તો કથિત અસ્પૃશ્યોના બાળકોના શિક્ષણની વ્યવસ્થા કરી હતી. કન્યાઓ અને દલિત બાળકો માટે શાળાઓ શરૂ કરી હતી. ફરજિયાત શિક્ષણનો કાયદો કર્યો તથા તેનો દૃઢતાથી અમલ કર્યો હતો. ૧૮૯૨માં મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણ દાખલ કરતી વેળાના જાહેર વ્યાખ્યાનમાં તેમણે કહ્યું હતું કે, “પ્રાથમિક શિક્ષણનો પ્રચાર કરવાના ઉદ્દેશ જેટલી બીજી કોઈ વસ્તુ મને પ્રિય નથી.” આજથી લગભગ એકસો પંદર વરસો પૂર્વે ૧૯૦૯માં વડોદરા રાજ્યમાં ૩૩૬ અંત્યજ શાળાઓ ચાલતી હતી અને તેમાં ૧૦,૦૦૦ છોકરા-છોકરીઓ ભણતાં હતાં. ડો.આંબેડકર સહિત ઘણાં લોકોને ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે વિદેશ જવા તેમણે આર્થિક મદદ કરી હતી.
જેમ શિક્ષણ તેમ આભડછેટ નિવારણ પણ તેમની પ્રાથમિકતા હતી. ” કમકમાટી ઉપજાવે તેવા ઉચ્ચ વર્ણના લોકોનાં જુલ્મ જહાંગીરી સામે હું બળવાનો પોકાર કરવાની તક લઈશ,” એવી ૧૯૦૯માં એમણે ઘોષણા કરી હતી અને તેને ચરિતાર્થ પણ કરી હતી. પોતાના રાજ્યમાં જ્યારે બ્રાહ્મણ શિક્ષકોએ દલિત બાળકોને ભણાવવાનો ઈન્કાર કર્યો હતો ત્યારે તેમણે આરંભે તેના વિકલ્પે મુસ્લિમ અને ખ્રિસ્તી શિક્ષકોને નિમ્યા હતા. પરંતુ તક મળી ત્યારે આભડછેટમાં માનનારાને પાઠ પણ ભણાવ્યો હતો. ૧૯૧૩માં મૂળદાસ વૈશ્ય(જે પછીથી આઝાદ ભારતની પાર્લામેન્ટના સભ્ય બન્યા હતા) નામના એક દલિત કિશોરને વડોદરાની સરકારી હાઈસ્કૂલમાં પ્રવેશ મળ્યો તો તેના વિરોધમાં વિદ્યાર્થીઓએ હડતાળ પાડી હતી. મહારાજા સયાજીરાવને તેની જાણ થતાં તેમણે હડતાળમાં સામેલ રાજ્યના સરકારી અમલદારોના બાળકોનાં નામ-ઠામ મંગાવવાનો અને બધા શિક્ષકો ભેગા થઈ દલિત કિશોર મૂળદાસને ભણાવે તેઓ હુકમ કર્યો હતો. તેથી બેત્રણ દિવસમાં જ હડતાળ સમેટાઈ ગઈ હતી. બનારસ હિંદુ યુનિવર્સિટીને તેઓએ પ્રવેશમાં દલિત વિદ્યાર્થીઓ માટે બે સીટ્સ રિઝર્વ રાખવાની શરતે દાન આપ્યું હતું. ૧૯૩૩માં જ્ઞાતિ ત્રાસ નિવારણ ધારો ઘડ્યો હતો. ૧૯૩૬માં સયાજી હીરક મહોત્સવ ટાણે ગ્રામ-પછાતવર્ગો માટે રૂ. એક કરોડના અલગ નિધિની જોગવાઈ કરી હતી. જો કે આજ વડોદરા રાજ્યમાં દલિત હોવાને કારણે રહેવા ઘર ન મળતાં ડો.આંબેડકરને નોકરી છોડવી પડી હતી. તે પણ કડવી વાસ્તવિકતા છે.
વડોદરા રાજ્યમાં બરોડા કોટન એન્ડ સ્પિનિંગ મિલ્સ તથા બરોડા બેન્કની સ્થાપના સયાજીરાવની દીર્ઘદૃષ્ટિનું પરિણામ છે. શાળા- મહાશાળા, હોસ્પિટલ અને ન્યાય મંદિર તેમના રાજમાં બન્યા હતા. દુકાળ રાહત, નળથી જળ અને સિંચાઈ યોજના જેવી નવતર યોજનાઓ પણ ઘડી હતી. વડોદરા રાજ્ય તેના ગ્રંથાલયો માટે આજે પણ જાણીતું છે. ન માત્ર નગરોમાં નાના ગામોમાં અને ફરતાં પુસ્તકાલયો તેમણે સ્થાપ્યા હતાં. સંસ્કૃત પાઠશાળા ઉપરાંત સઘળી કલાઓ માટેની આર્ટસ ફેકલ્ટી સાથેની યુનિવર્સિટી અને કલાભવન પણ તેમની ભેટ છે. રાજવહીવટ ગુજરાતીમાં જ ચલાવવાનો આદેશ તેમણે કર્યો હતો.
લોકશાહી છેક નીચેના ભાગ સુધી પહોંચે તે માટે તેમણે ૧૮૯૧માં ગ્રામ પંચાયતોની રચના કરી હતી. જેમ રાજવહીવટમાં તેમ રાજ્યની ધારાસભામાં દલિતો માટે અનામત બેઠકોનો કાયદો ઘડ્યો હતો. મહિલાઓ માટેના અનેક ક્રાંતિકારી પગલાં તેમણે ભર્યાં હતાં. હિદુ વિધવા પુનર્લગ્ન કાયદો( (૧૯૦૧), ખાસ લગ્ન ધારો, (૧૯૦૮), બાળ લગ્ન નિષેધ ધારો (૧૯૧૫), સગોત્ર વિવાહછૂટ અને છૂટાછેડા ધારો (૧૯૩૧), સ્ત્રીવારસાહક વિસ્તુતિ (૧૯૩૩), વિધવા મિલકતહકનો કાયદો( ૧૯૩૮) વગેરે કાયદા ઘડ્યા હતા. જે એ જમાનાથી ઘણાં આગળના હતા. સરકારી નોકરીઓમાં મહિલાઓના પ્રવેશના પણ તે પક્ષધર હતા. સાથે જ મહિલાઓ આર્થિક રીતે પગભર થાય તે માટે સ્ત્રી ઉદ્યોગાલયની સ્થાપના કરી હતી.
વડોદરા રાજ્ય અને તેના રાજવી અંગ્રેજોના મિત્ર ગણાતા હતા, પરંતુ સયાજીરાવ આઝાદીના આંદોલનોથી સાવ અળગા રહેતા નહોતા. ગાંધીજીને તેઓએ દક્ષિણ આફ્રિકાના સત્યાગ્રહ વખતે આર્થિક મદદ કરી હતી. ૧૯૩૦ની દાંડીયાત્રાને તેમના રાજ્યમાં રાજ્યાશ્રય આપતાં તેઓ અચકાયા નહોતા. અવસાનના વરસોમાં તેઓ ‘જવાબદાર રાજતંત્ર’ની કાઁગ્રેસની માંગણી અને પ્રજામંડળો સાથે પણ પરોક્ષપણે જોડાયેલા રહ્યા હતા.૧૯૩૯ની ૨૦ થી ૨૨ જાન્યુઆરી (અવસાનના પખવાડિયા પહેલાં) ‘પ્રજામંડળ’ના નિમંત્રણે સરદાર પટેલ વડોદરા આવ્યા હતા અને ત્રણ દિવસ મોટું તોફાન પણ થયું હતું.
સયાજીરાવ ગાયકવાડને પણ એ સમયના અન્ય રાજાઓની જેમ કંઈક અંશે વિલાસી લાગે તેવા શિકાર, મોંઘા કપડાં, સારી ખાણીપીણી, ઘોડેસવારી, કિંમતી આભૂષણો અને મહિલા મિત્રાચારીના શોખ હતા. પરંતુ તેમના હૈયે વડોદરા રાજ્યનું અને તેની પ્રજાનું હિત સદાય વસેલું હતું. ખુદના અધિકારો પર કાપની પરવા વિના છેક ૧૯૦૭માં તેમણે રાજ્યમાં કાયદા ઘડવા ધારાસભાની રચના કરી હતી. તેમને એક એકથી ચડિયાતા દીવાનો મળ્યા અને દેશ-વિદેશના જાણીતા વિદ્વાનો(અરવિંદ ઘોષ, ડો. આંબેડકર, ધર્માનંદ કોસાંબી, વિઠ્ઠલ રામજી શિંદે)નો સાથ મળ્યો હતો. જેમ પુસ્તકાલયો તેમ વ્યાખ્યાનો માટે પણ તેમણે ખાસ પ્રયત્નો કર્યા હતા.
આજે તો વડોદરાનો સયાજીબાગ કે લક્ષ્મીવિલાસ પેલેસ સયાજીરાવની ઓળખ બની જાય તેવી સ્થિતિ છે ત્યારે તેમના અનેક ક્રાંતિકારી, અનોખા અને દીર્ઘદૃષ્ટા કાર્યોની સ્મૃતિ સાથે લોકશાહી ભારતમાં તેના ઘડતર અને અમલની હાલત વિચારણીય નથી શું?