અર્થ = અનર્થ

ઃ મને તો બહુ ચિંતા થાય છે. ઊંઘ હરામ થઈ છે ! આ રૂપિયાનું હવે શું થશે ?

ઃ રૂપિયાનું થઈથઈને શું થવાનું છે ? તમે તો, યાર, અમથા-અમથા જ પરેશાન થઈ જાવ છો ! આપણા જેવાઓને હતું શું, ને ગયું શું જેવો તાલ, કરોડોની ધમાલવાળાઓને માથાકૂટ, આપણે તો તીરે ઊભા તમાશો …

ઃ એવું નથી ભઈ, આ વાજતું-ગાજતું તમારે બારણે આવ્યું જાણો ! લોકો કેવી રીતે જીવે છે તે જરા જોઈ આવો, તો ખબર પડે. જે ચીજ પર હાથ મૂકો એ મોંઘીદાટ, દાઝી જવાય એવી. ખેંચાઈ જશો જીવવામાં !

ઃ તમને ખબર છે આ રૂપિયાના પતનની ઘટનાનું રહસ્ય ?

ઃ ના, મને અર્થશાસ્ત્ર નથી આવડતું. બચી ગયો છું બાલબાલ, તમને ખબર છે ?

ઃ છે, તેમાં તો તમને પૂછું છું. એમાં આપણી પ્રાચીન પરંપરા અને અસાધારણ જ્ઞાનને જાળવી રાખવાની એક અપૂર્વ યોજના રહેલી છે. એમાં ભારતીય જીવનશૈલીનો આદર કરવાની ઉચ્ચ ભાવના છે.

ઃ બકવાસ ! રસ્તા પર આવો કશો બબડાટ કરશો, તો માર ખાશો ક્યારેક !

ઃ એ જ, એ જ બાબત છે. આ માર મારવાની ઉગ્રતા, આ બેફામ દુરાચાર, આ અમર્યાદ ભ્રષ્ટાચાર, બધું ક્યાંથી આવે છે ? આપણે આપણી જીવનશૈલી બગાડી મૂકી છે. એ ગંદીગોબરી ઢબમાંથી જ બધો ગંદવાડ ફેલાય છે.

ઃ વારુ, તો કઈ જીવનશૈલીની તમે હિમાયત કરો છો ? તમે, એટલે કે તમારા કહેવા મુજબ સરકાર જે શિખવાડવા ધારે છે તે જીવનશૈલી ?

ઃ શંકરાચાર્યવાળી, પ્રાચીન સંતો-મહાનુભાવોએ પ્રબોધેલી. કરતલ ભિક્ષા, તરુતલ વાસ, એ જ જીવનની શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિ છે. આપણે એ ભૂલી ગયાં છીએ, અને એને સ્મરવાનો આ ઉત્તમ અવસર છે. એથી પ્રાચીન વૈભવ પુનઃ પ્રાપ્ત થશે. જોજો ! નોંધી લેજો, આ તારીખ અને મારું વચન …

ઃ તે ભારતની મોટી વસ્તી આમ નથી કરતી શું ? કરતલ ભિક્ષાવાળો જથ્થો તો બહુ મોટો છે અને તેમાં અપવાદરૂપ તો સાવ મુઠ્ઠીભર કહેવાય એવું નથી ?

ઃ ના, હું તો પેલા સંસ્કૃત સુભાષિતોની કથા દોહરાવું છું. અહીં અમે વલ્કલથી તુષ્ટ છીએ, અને તમે લક્ષ્મીથી તુષ્ટ છો. હકીકતમાં ભિખારી તો એ છે, જેની તૃષ્ણા વિશાળ છે, જો તમે મનથી સંતુષ્ટ છો, તો ધનવાન કોણ અને દરિદ્ર કોણ ?

ઃ એટલે કોઈ વંચિતો નથી, એમ સાબિત કરો છો તમે ?

ઃ પાકે પાયે. ‘નથી’ એમ વિચારવું એ માત્ર મનની દશા છે. જે ક્ષણે આ સુંદર ભાવ મનમાં પેઠો, તે દિવસથી આઠે પ્રહર ઉત્સવ. સરકાર આપણી ગુરુ. કૌન બતાવે બાટ, ગુરુ બિન ?

ઃ એટલે રૂપિયો ભોંય પર ચપ્પટ થયો. એ બાબત આખેઆખી નકારવાની ?

ઃ એમ જ કરવાનું, દૃઢતાપૂર્વક, અર્થ અનર્થ છે, એ ભાવ ઘૂંટો, ઘૂંટતા જ રહો, તમામ ભયનું મૂળ અર્થ છે, તમામ શંકાનું મૂળ અર્થ છે, તમામ ગોટાળાનું મૂળ અર્થ છે, તમામ પીડાનું મૂળ અર્થ છે, તમામ …

ઃ બસ, બસ, હવે પમાય છે સરકારના આ ચમત્કારનું રહસ્ય. જો મૂળ નથી, તો શાખા નથી, તો ક્યાંયે લટકવાનું નથી ! જો રૂપિયો નથી, તો એનું પતન પણ નથી … જે છે જ નહીં, તે ગગડે શી રીતે ?

ઃ સાધુ ! સાધુ ! તમે આજથી જ્ઞાતા થયા, પ્રસાર કરો આ જ્ઞાનનો સત્વર, અને દોડો કોઈ ટીવી ચૅનલ પર !

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 01 અૉગસ્ટ 2014

– પહેલ પછીના પડકારો : BRICS દેશોએ ભારતના અધ્યક્ષપદે સ્થાપવા ધારેલી નવી આંતરરાષ્ટ્રીય બેંક સફળ થશે?

બ્રાઝિલ, રશિયા, ભારત, ચીન અને સાઉથ આફ્રિકા એમ વિશ્વના પાંચ રાષ્ટ્રોના બનેલા ‘BRICS’ રાષ્ટ્ર સમૂહની બેઠક થોડા દિવસો પહેલાં બ્રાઝિલના ફોર્તાલેઝા નગરમાં મળી હતી. આ પાંચ રાષ્ટ્રો એક અર્થમાં અલગ વિચારસરણી અને અલગ શાસન પદ્ધતિવાળા વિકાસશીલ રાષ્ટ્રો છે. અલબત્ત ચીન અને રશિયાને વિકસિત રાષ્ટ્રો ગણી શકાય, પણ બ્રીકસની રચના એવા સમયે થયેલી જ્યારે એ બધા, ઊંચા વિકાસદર તરફ ઝડપથી આગળ વધી રહ્યા હતા. એક અર્થમાં આ પાંચેય રાષ્ટ્રો એંગ્લો અમેરિકન રાષ્ટ્રોથી અલગ રાષ્ટ્રો છે. જનસંખ્યાની દ્રષ્ટિએ એમની કુલ જનસંખ્યા ત્રણસો કરોડ છે અને એમાં ચીન અને ભારત જેવા વસ્તીની દ્રષ્ટિએ વિશ્વના બે મોટા રાષ્ટ્રો છે. એ અર્થમાં એનું મહત્ત્વ વધી જાય છે.

બાયપોલર વિશ્વ એટલે કે સામ્યવાદી અને મૂડીવાદી બે જૂથવાળી દુનિયાનો અંત આવ્યો. સાથોસાથ સામ્યવાદી શાસનનો રશિયા અને એની સાથે જોડાયેલા રાષ્ટ્રોમાં અંત આવ્યો એટલે દ્વિપોલર વિશ્વનો અંત આવ્યા પછી ઘણા રાષ્ટ્રસમૂહો અમલમાં આવ્યા છે. બ્રીકસની બેઠક ભારતના શાસન પરિવર્તન પછીની બેઠક હતી. વળી, વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરના સંમેલનમાં પ્રથમ હાજરી હતી એટલે ઘણાનું ધ્યાન આ બેઠક પર હતું. આ બેઠકમાં આ દેશોએ સર્વાનુમતે એક નવી આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થા – ન્યૂ ઇન્ટરનેશનલ ડેવલપમેન્ટ બેંક રચવાનો નિર્ણય લીધો છે અને એના પ્રથમ અધ્યક્ષ નીમવાનો ભારતને અધિકાર મળ્યો છે. એટલે ભારતમાં એનું મહત્ત્વ વધી ગયું છે.

આંતરરાષ્ટૃીયની આ સંસ્થાએ સ્થાપના સાથે જ એવી જાહેરાત કરી છે કે, વિકાસશીલ રાષ્ટ્રોની બજારોને એમના અર્થતંત્રને ઉપર નીચે કરી નાંખે એવા બહાર આઘાત સમયે એમના અર્થતંત્રને રક્ષણ આપવા ન્યૂ આંતરરાષ્ટ્રીય બેંક ૧૦૦ બિલિયન ડોલરની નાણાકીય સહાયની વ્યવસ્થા કરશે. એનું નામકરણ અને આવડી મોટી સહાય આપવાની જાહેરાત નવી સંસ્થાને, અત્યારે આવી વ્યવસ્થા કરનાર, વિશ્વ બેંક; એશિયન ડેવલપમેન્ટ બેંક અને આઇએમએફ(ઇન્ટરનેશનલ મોનેટરી ફંડ)ની લાઇનમાં મૂકી દીધી છે. ચીને, જ્યારથી વિશ્વની આર્થિક મહાસત્તા તરીકે અર્ધવિકસિત રાષ્ટ્રોને સીધી નાણાકીય સહાય કરવાનું શરૂ કર્યું ત્યારથી વિકાસશીલ રાષ્ટ્રો આવું કંઇક કરવાની ગડમથલમાં હતા. ચીને આવી સહાય શરૂ કરી, વિશ્વ બેંક, IMF અને એંગ્લો અમેરિકન રાષ્ટ્રોને મોટો આંચકો આપ્યો હતો અને વિશ્વમાં ‘વોશિંગ્ટન સમજૂતી’ની જેમ ‘પેકિંગ સમજૂતી’નો યુગ શરૂ થશે એવી આલોચના થયેલી. પણ, પછી કોઇક કારણોસર ચીને સીધી સહાય આપવાનું ચાલુ રાખવા છતાં એને માળખાકીય સ્વરૂપ આપ્યું નહીં.

જો કે, બ્રીકસે, બેંકની સ્થાપનાની જાહેરાત કરી એમાં આથી આઇ.એમ.એફ.ની હરીફ સંસ્થા છે કે બનશે, એવો અણસાર આપ્યો નથી. એણે તો, આંતરરાષ્ટ્રીયક્ષેત્રે ઝડપથી આગળ વધેલા અને વધી રહેલા બ્રીકસ દેશોની એકતાના નિરાધાર તરીકે બેંકની સ્થાપનાને ગણવી છે. આ નવી નાણાકીય સંસ્થા સ્થાપવા પાછળનું એક કારણ એ પણ છે કે, બ્રિટનવુડની સમજૂતી પછી, આજ સુધી વિશ્વબેંક અને આઇ.એમ.એફ. પર એંગ્લો અમેરિકન રાષ્ટ્રોને જ વર્ચસ્વ રહ્યું છે. વિશ્વબેંક કરતા આઇ.એમ.એફ. માટે હવે લગભગ બધા રાષ્ટ્રોમાં ઘેરો અસંતોષ છે કારણ, આર્થિક સહાય આપતી સમયે, આઇ.એમ.એફ. હવે નવી નવી શરતો લાદે છે. આર્થિક સંકટમાં સપડાયેલા દેશોની સામે જબરજસ્ત વિરોધ કર્યો છે અને પરિણામે આ પછી આવેલી ચૂંટણીમાં કેટલા ય દેશોની સરકારો ઉથલી પડી છે. નવી આંતરરાષ્ટ્રીય બેંકે સંકટ સમયે આપવા ધારેલી રકમ અને સહાયનો હેતુ જ હજુ જાહેર કર્યા છે. નવી બેંકને શરતો તો રાખવી પડશે પણ આ સહાયની શરતો કેવી હશે એ તો ભવિષ્યમાં જ જાણ થશે.

૧૯૯૭-૯૮માં પહેલી એશિયન નાણાકીય કટોકટી જન્મી ત્યારે એશિયાના વ્યાઘ્ર (Tiger) બનેલા પૂર્વ એશિયાના દેશોએ સહાય માટે આઇ.એમ.એફ.ના દરવાજા ખટખટાવ્યા ત્યારે એણે જે શરતો અને માર્ગ સૂચવેલો એણે એ દેશોના મોવડીઓમાં ભારે રોષ ફેલાવેલો. આવું બન્યું એટલી વિદેશી રોકાણકારોએ વ્યાઘ્ર દેશોમાંથી મૂડી પાછી ખેંચી એના જ કારણે આ દેશો રોજગારી અને જી.ડી.પી.ની દ્રષ્ટિએ નારાજ થઈ ગયેલા.

સહાયનું ગણિત સીધુંસાદુ નથી હોતું. સમૃદ્ધ દેશો પણ પોતાના મિત્રદેશને સરળતાથી સહાય પણ સંકટ સમયે આપતા નથી. દાખલા તરીકે ૨૦૦૮માં વૈશ્વિક આર્થિકમંદી સમયે મંદીમાંથી બચવા પાકિસ્તાને ચીન પાસે નાણાકીય સહાય માંગી હતી. ત્યારે પાકિસ્તાન, ચીનનું મિત્રદેશ હોવા છતાં, આવા સંકટ સમયે ચીને પોતે શક્તિશાળી હોવા છતાં સહાય માટે પાકિસ્તાનને આઇ.એમ.એફ.માં જવાની શાણી સલાહ આપેલી. માત્ર શસ્ત્રો વિકસાવવા સહાય કરેલી એ સમજવા જેવું છે. આજે પણ ચીન જે રીતે, પોતાની બનાવટો બીજા દેશોની બજારમાં ઘુસાડવા મથે છે એને કારણે વિકાસશીલ દેશની બજારોને ઘણું સહન કરવું પડે છે.

એનું નિવારણ આ નવી બેંકમાંથી થોડું મળવાનું છે? WTO વિશ્વવ્યાપાર સંસ્થા બની ત્યારે પોતાના બજારોને વિશ્વના બજારમાં વાતાવરણ મળશે એવી આશાથી વિકસિત રાષ્ટ્રોએ હોંશે હોંશે એની સાથેના જોડાણના દસ્તખત કરેલા. પણ આજે વરસો થયાં છતાં સમૃદ્ધ દેશો પોતાના ઉત્પાદકોને નિકાસ વધારવા મોટી મસ સબસિડી આપતા આવ્યા છે એમાં ક્યાં ઘટાડો થાય છે ? બીજી તરફ વિશ્વબેંક કે આઇ.એમ.એફ.ની નવી વ્યાપક માળખાકીય સગવડ કે એટલી તકનીકી કે બીજી કાબેલિયત નવી આંતરરાષ્ટ્રીય બેંક રાતોરાત ઊભી કરી શકે કે કેમ એ શંકાસ્પદ છે એને ઠીક એવા સમય લાગશે. વિશ્વની પડકારરૂપ બનેલી આર્થિક સ્થિતિમાં સહાય પહોંચાડવાનો ઇરાદો ગમે તેટલો ઉમદા હોય પણ સરળ નથી.આમે ય મલેશિયન નાગરિક સંસ્થાના વિમાનને તોડી પાડ્યા પછી વિશ્વમાં પુતિન સામે જે પ્રવાહો આકાર લઈ રહ્યા છે એ પણ આડે આવે તો નવાઈ નથી.

સમગ્ર રીતે એવી છાપ ઉપસે છે કે, બ્રીકસે પોતે કંઇક કરી બતાવ્યું છે. એવી છાપ વિશ્વમાં ઊભી કરવા આવું કર્યું હોય પણ, આ પગલાંમાં ચીને કે રશિયાને કશું ગુમાવવાનું નથી. બીજી તરફ દક્ષિણ આફ્રિકાની આશાઓ ફળી નથી અને બ્રાઝિલની આર્થિક શક્તિ પણ બ્રીકસની સ્થાપના સમયે હતી એવી રહી નથી. આ સંજોગોમાં નવી આંતરરાષ્ટૃીય બેંક વિશ્વમાં નવું નાણાકીય સ્થાપત્ય ઊભી કરશે કે કેમ એ પ્રશ્ન છે.

સૌજન્ય : “દિવ્ય ભાસ્કર”, 31જુલાઈ 2014

કાર્ટૂન કેરેક્ટર કદી વૃદ્ધ થતાં નથી. પંચોતેરમા વર્ષમાં પ્રવેશતાં નટખટ સસલા બગ્સ બનીને સમય જેવો સમય પણ કશું કરી શક્યો નથી. બગ્સ બની આજેય બાળકોનું એટલું જ પ્યારું છે

વર્ષ ૨૦૧૩ની સુપરહિટ હિન્દી ફિલ્મ 'યે જવાની હૈ દીવાની'માં રણબીર કપૂરના પાત્રનું નામ તમને યાદ છે? તમારામાંના મોટાભાગનાનો જવાબ હશે – બની. જવાબ સાચો જ છે, પણ સાવ સાચો જવાબ છે – કબીર થાપર. જોકે, રણબીરના મિત્રો આખી ફિલ્મમાં તેને 'બની' જ કહેતા હોય છે. 'બની' મૂળે તો એક નટખટ અને ચતુર સસલાના કાર્ટૂન કેરેક્ટરનું નામ છે. આજે બગ્સ બનીને યાદ કર્યા વિના ચાલે તેમ નથી, કારણ કે આજે બનીનો બર્થ-ડે છે. બાળકોનું પ્યારું બગ્સ બની આજે પંચોતેરમા વર્ષમાં મંગળ પ્રવેશ કરી રહ્યું છે. ૨૭ જુલાઈ, ૧૯૪૦ના રોજ ટેક્સ અવેરીની એનિમેટેડ ફિલ્મ 'અ વાઇલ્ડ હેર' રિલીઝ થઈ અને એ સાથે જ દુનિયાને એક સુપરહિટ અને સદાબહાર કાર્ટૂન કેરેક્ટર મળ્યું બગ્સ બની. હાથમાં ગાજર પકડીને 'વોટ્સ અપ, ડોક?' બોલતું છેલછબીલું, નટખટ સસલું સૌને એટલું બધું ગમી ગયું હતું. એમાંય આ ફિલ્મ ઓસ્કરમાં નોમિનેટ થયા પછી તો તેની ખ્યાતિ વિશ્વભરમાં રાતોરાત પ્રસરી ગઈ હતી.

ભલભલા ફિલ્મસ્ટારને પણ કાર્ટૂન કેરેક્ટરની ઈર્ષ્યા થવી સ્વાભાવિક છે, કારણ કે કાર્ટૂન કેરેક્ટર કદી વૃદ્ધ થતાં નથી. બગ્સ બની આજે પંચોતેરમા વર્ષમાં પ્રવેશી રહ્યું છે, પણ સમય જેવો સમય પણ તેને કશું કરી શક્યો નથી. ૧૯૪૦માં બગ્સ બનીની પહેલી ફિલ્મ આવી, એ પહેલાં સસલાનું કાર્ટૂન કેરેક્ટર બે-ત્રણ ફિલ્મોમાં આવ્યું હતું, પરંતુ બગ્સ બનીના આવતાંની સાથે જ તેનો ઇજારો સ્થાપિત થઈ ગયો. મૂળે તો વોર્નર બ્રધર્સના એનિમેટર બેન હાર્ડવે, જેઓ 'બગ્સ'ના નામે ઓળખાતા હતા, તેમણે સસલાનો સ્કેચ બનાવેલો, એટલે આ કેરેક્ટરનું નામ પડયું બગ્સ બની. અલબત્ત, બેન હાર્ડવેના કાર્ટૂનમાં અનેક સુધારા-વધારા કરવામાં આવેલા. છેલ્લે ફ્રિઝ ફ્રેલેન્ગ, ટેક્સ અવેરી ('અ વાઇલ્ડ હેર'ના ડિરેક્ટર) અને ચક જોન્સ દ્વારા બગ્સ બનીને આખરી ઓપ આપવામાં આવ્યો હતો. મેલ બ્લાન્ક નામના મહાન વોઇસ આર્િટસ્ટે બગ્સ બની માટે ૧૯૪૦થી સળંગ ૧૯૮૩ સુધી અવાજ આપ્યો હતો. બગ્સ બનીના કેરેક્ટરની ડિઝાઇન કરનાર હતા – બોબ ગિવન્સ. બોબ ગિવન્સે એક એવા સસલાનું પાત્ર ઉપસાવ્યું, જે ડરપોક નહીં પણ બેફિકર હતું. બગ્સ બનીને ગાજર વિના સહેજેય ચાલતું નથી. બગ્સ બની નટખટ, તોફાની અને થોડું માથાભારે પણ છે. તે કાયમ દુશ્મનને માત આપે છે.

'લૂની ટયૂન્સ' અને 'મેરી મેલોડીઝ' જેવી સિરીઝોમાં મુખ્ય પાત્ર તરીકે જમાવટ કરનાર આ ચાલાક, બિન્ધાસ્ત અને મશ્કરીખોર સસલું સૌને એટલું બધું ગમી ગયું કે આજે વિશ્વનું ટોચનું લોકપ્રિય કાર્ટૂન કેરેક્ટર છે. ટૂંકી ફિલ્મો ઉપરાંત ફીચર ફિલ્મો, ટીવી શ્રેણી, કોમિક બુક્સ, વીડિયો ગેઇમ્સથી માંડીને અમ્યુઝમેન્ટ પાર્કની રાઇડ્સ સુધી તેનો દબદબો આજેય કાયમ છે. અમેરિકાએ ૧૯૯૭માં બગ્સ બનીની ટપાલ ટિકિટ બહાર પાડી હતી. ટપાલ ટિકિટ પર સ્થાન મેળવનાર તે સૌપ્રથમ કાર્ટૂન કેરેક્ટર બન્યું હતું. બગ્સ બનીની સ્ટેમ આજે દસ મોસ્ટ કલેક્ટેડ સ્ટેમ્પ્સમાં સાતમા ક્રમે છે. કોઈ પણ કાર્ટૂન કેરેક્ટર કરતાં વધારે ફિલ્મો આપવાનો રેકોર્ડ ધરાવનાર બગ્સ બની વિશ્વની નવમા ક્રમની મોસ્ટ પોટ્રેય્ડ પર્સનાલિટી છે. હોલિવૂડના વોક ઓફ ફેમમાં મિકી માઉસ પછી જો કોઈ કાર્ટૂન કેરેક્ટરે સ્થાન હાંસલ કર્યું હોય તો તે બગ્સ બની છે. વોર્નર બ્રધર્સનું આ કેરેક્ટર એટલું લોકપ્રિય બન્યું હતું કે વોર્નર બ્રધર્સે તેને કોર્પોરેટ માસ્કોટ બનાવેલો. અરે, બીજા વિશ્વ યુદ્ધના સમયમાં યુએસ મરીન કોરે પણ બગ્સ બનીને પોતાનો માસ્કોટ બનાવેલું.

બગ્સ બની થોડું ઉદ્ધત અને માથાભારે જરૃર છે, પણ 'બકેરુ બગ્સ' નામના કાર્ટૂનના એક માત્ર અપવાદને બાદ કરતાં તેણે કદી વિલનની ભૂમિકા ભજવી નથી. કદાચ એટલે જ તેની લોકપ્રિયતામાં કદી ઓટ આવી નથી. ૨૦૦૨માં અમેરિકાના ટીવી સાપ્તાહિક 'ટીવી ગાઇડ' દ્વારા પોતાનાં ૫૦ વર્ષ નિમિત્તે તૈયાર કરાયેલા વિશેષાંકમાં સર્વકાલીન પચાસ કાર્ટૂન કેરેક્ટર્સમાં બગ્સ બની પહેલા નંબરે આવ્યું હતું. કાયમ નંબર વન રહો એવી શુભેચ્છા સાથે, હેપી બર્થ-ડે બગ્સ બની! 

સૌજન્ય : લેખકની ‘સમય સંકેત’ નામે કટાર, “સંદેશ”, 27 જુલાઈ 2014