“Migratory species connect the planet and together we welcome them home.”

જાહેરાતમાં
ઉષ્માભર્યું આ વાક્ય વાંચી થયું
નસીબદાર છો,
નાગરિકતાનો પ્રશ્ન તમને નડતો નથી.
વિહરવાની આઝાદી
તમે ઠાઠથી માણો છો.
શિયાળુ વતન છોડી
ઉનાળુ વતન ભણી
સીધા નીકળી પડો છો.
જ્યારે જ્યાં હોવ એ તમારું વતન
ના પાસપોર્ટ ના વિઝાની ઝંઝટ
ના NRC કે CAAનું સંકટ,
એક દેશથી બીજા દેશ તરફની ઉડાનમાં
કોઈ દેશની ઍર-સ્પેસનો ઇનકાર નહીં.
આપણા ગ્રહની કડી માની
તમને ઘરમાં આવકાર
વિના કોઈ ભેદભાવ
ને અમારા હિજરતી વિશ્વબંધુઓ સાથે
જાતપાતના ભેદભાવ
તમને વૈશ્વિક નાગરિકતા
ને અમને નહીં
આ તે ક્યાંનો ન્યાય ?

[ગુજરાત રાજ્ય જંગલખાતા અને પર્યાવરણ, વન અને ઋતુ પરિવર્તન મંત્રાલય દ્વારા ગાંધીનગરમાં 17થી 22 ફેબ્રુઆરી દરમિયાન આયોજિત COPB(Conference of the Parties to the Convention on Migratory Species)ની દૈનિકમાં પ્રકાશિત જાહેરાત પરથી પ્રેરિત.]

e.mail : rupaleeburke@yahoo.co.in

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 01 ઍપ્રિલ 2020; પૃ. 14

કોરોના વાઈરસ ઘણા શાસકો માટે આશીર્વાદરૂપ નીવડવાનો છે. નીવડવાનો છે શું, નીવડી રહ્યો છે. કોરોના વાઈરસ કેટલા લોકોનો જીવ લેશે એની તો ખબર નથી, પણ અત્યારે તેણે જગતના એક દેશના લોકતંત્રનો જીવ લઈ લીધો છે અને બીજા દેશ લાઈનમાં ઊભા છે. હંગેરીમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે દેશ ઉપર મોટું સંકટ આવ્યું છે અને અમારે એ સંકટનો સામનો કરવાનો છે એટલે અબાધિત સત્તા જરૂરી છે. સામાન્ય સંજોગોમાં જે ખુલ્લાપણું, જે પારદર્શકતા આવકાર્ય કહેવાય એ સંકટની ઘડીએ તકલીફો પેદા કરતી હોય છે. માટે … માટે શું?

સોમવારે હંગેરીની સંસદે એક તાકીદનો કાયદો (ઈમરજન્સી લૉ) ઘડીને હંગેરીના વડા પ્રધાન વિક્ટર ઓર્બનને અબાધિત સત્તા આપી દીધી છે. વડા પ્રધાન કોઈને પણ પૂછ્યા વિના આદેશ બહાર પાડીને શાસન કરી શકે છે. કોઈને પણ જેલમાં પૂરી શકે છે. ક્યાં સુધી? આનો કોઈ ખુલાસો કરવામાં આવ્યો નથી. બહાનું કોરોના વાઈરસના સંકટનું આપવામાં આવ્યું છે, પરંતુ સત્તા અમર્યાદિત છે. હંગેરી પરનું કોરોનાનું સંકટ તો જશે પણ ઓર્બનનું સંકટ જલદી જાય એમ નથી. ઓર્બન ૨૦૧૦માં બીજી વાર હંગેરીના વડા પ્રધાન બન્યા પછી તેઓ ધીરે ધીરે હંગેરીમાં લોકતંત્રનું કાસળ કાઢી રહ્યા છે, આમાં હવે કોરોનાએ તેમને પૂરા સરમુખત્યાર થવાની તક આપી દીધી છે. દરમિયાન યુરોપિયન યુનિયને હંગેરીની સરકારને ચેતવણી આપી છે કે જો તે લોકતંત્રનું ગળું ઘોંટવાનું બંધ નહીં કરે તો ઈ.યુ. પગલાં લેશે. યુરોપિયન યુનિયન ગમે તે પગલાં લે, અત્યારે તો હંગેરીએ લોકતંત્ર ગુમાવી દીધું છે એમાં કોઈ શંકા નથી.

હંગેરી એવો દુનિયાનો કયો મોટો પ્રતિષ્ટિત દેશ છે એમ કોઈ કહેશે. હજુ ૧૯૮૯ સુધી તો હંગેરીમાં સામ્યવાદી શાસન હતું. ૧૯૮૯ પછી પણ હંગેરીમાં લોકતંત્ર એટલા પ્રમાણમાં સ્થાપિત નથી થયું જેટલું થવું જોઈએ. હંગેરીની વાત જવા દઈએ.

ભારત સરકારે પણ કોરોના વાઈરસની તક ઝડપીને મીડિયાનું મોઢું બંધ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. ૨૧ દિવસના લોકડાઉન દરમિયાન રઝળી પડેલા લોકોને રાહત મળવી જોઈએ એવી માગણી કરતી બે પિટિશન સર્વોચ્ચ અદાલતે દાખલ કરી છે અને સુનાવણી ચાલી રહી છે. અરજકર્તાઓએ અદાલત સમક્ષ માગણી કરી છે કે કાં તો ભારતનાં શહેરોમાં સ્થાયી રહેણાક અને રોજગાર નહીં ધરાવતા પ્રવાસી મજદૂરોને તેમના ઘરે પહોંચાડવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવે અને કાં તેમને કોરોનાનો ચેપ ન લાગે તેવી સુરક્ષિત જગ્યાએ ભોજન અને બીજી દવા જેવી જીવનજરૂરિયાતની ચીજો પૂરી પાડવામાં આવે.

ભારત સરકારે આ બે માગણી વિશે પ્રશાસન શું કરી શકે તેનો જવાબ આપવાનો હતો. સરકારે શું થઈ શકે તેની કોઈ યોજના રજૂ કરવાની જગ્યાએ ઊલટી જૂદી જ માગણી કરી. સરકારે તક ઝડપીને સર્વોચ્ચ અદાલતમાં રજૂઆત કરી છે કે મીડિયા આ બધી બાબતે મનફાવે એવા ભળતા આંકડા આપે છે અને લોકો ડરી જાય એવી ચોકાવનારી માહિતી ફેલાવે છે માટે સર્વોચ્ચ અદાલતે મીડિયા પર અંકુશ મૂકવાનો સરકારને અધિકાર આપવો જોઈએ. સર્વોચ્ચ અદાલતમાં મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ એસ.એ. બોબડે અને ન્યાયમૂર્તિ એલ. નાગેશ્વર રાવ સમક્ષ કેન્દ્ર સરકારના સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ સ્પષ્ટ ભાષામાં માગણી કરી છે કે ‘અદાલતે મીડિયાને (પ્રિન્ટ, ઇલેક્ટ્રોનિક, વેબ પોર્ટલ અને સોશિયલ એમ દરેક પ્રકારના) આદેશ આપવો જોઈએ કે તે કોઈ પણ માહિતી પ્રસારિત/પ્રકાશિત કરતાં પહેલાં સરકાર પાસે તેની સત્યતાની ચકાસણી કરી લે.'

આ પહેલાં કેન્દ્ર સરકારે પગપાળા પોતાને વતન જતાં ગરીબ લોકો વિશેનો સ્ટેટ્સ રિપોર્ટ અદાલતમાં રજૂ કર્યો હતો અને કહ્યું હતું મીડિયામાં જે કહેવામાં આવ્યું છે એમાં ફેક ન્યુઝ પણ હતા અને અતિશયોક્તિ પણ હતી.

એમાં કોઈ શંકા નથી કે મીડિયા આજકાલ શ્રદ્ધેય રહ્યા નથી. આ પણ એક રીતે તાનાશાહી શાસનની યોજના (ડિઝાઈન) છે. શ્રદ્ધેયતા ધરાવતી તમામ લોકશાહી સંસ્થાઓની શ્રદ્ધેયતા ખતમ કરવામાં આવે. લોકોની નજરમાંથી ઊતરી જવા જોઈએ. પત્રકારનું, જજનું, ચૂંટણી કમિશનરનું કે સી.બી.આઈ.ના ડાયરેક્ટરનું નામ સાંભળીને લોકોના મનમાં આદરનો ભાવ ન જાગવો જોઈએ. હશે કોઈ બીકાઉ સરકારી ટટ્ટુ એવો નફરતનો ભાવ જાગવો જોઈએ. જ્યારે આ સંસ્થાઓ પ્રતિષ્ઠા અને શ્રદ્ધેયતા ગુમાવી બેસશે ત્યારે આપોઆપ તેજસ્વી અને ખુદ્દાર લોકો એમાં નહીં આવે. એ પછી તો પૂછવાનું જ શું! અત્યારે આ જ બની રહ્યું છે.

પણ એનો અર્થ એવો પણ નથી કે અચાનક જાહેર કરવામાં આવેલા લોકડાઉનના કારણે દેશમાં લાખો માણસો અચાનક સંકટમાં ધકેલાઈ ગયા એ વાત ખોટી છે. રોજ કમાઈને રોજ ખાનારા માણસો માટે પોતાના વતન જવા સિવાય બીજો કોઈ વિકલ્પ નહોતો. સરકારે લોકડાઉન જાહેર કરતા પહેલાં આવા લોકો વિશે વિચારવું જોઈતું હતું. તેઓ પોતાને વતન પહોંચી શકે તેવી વ્યવસ્થા કરવી જોઈતી હતી અથવા તેમને પેટ ભરવા રોટલો મળે એની વ્યવસ્થા કરવી જોઈતી હતી અને એ જ તો પિટિશનમાં માગણી કરવામાં આવી છે. આશ્ચર્ય એ વાતનું છે કે મંગળવારે થયેલી સુનાવણી દરમ્યાન પિટિશનમાં જે માગણી (યાતાયાતની સુવિધા અથવા રોટલો) કરવામાં આવી છે એ વિશે નથી સરકારે કોઈ ખુલાસો કર્યો કે નથી અદાલતે કોઈ ખુલાસો માગ્યો. ઊલટું ઓનરેબલ જજે ફેક ન્યુઝ અને અતિશયોક્તિની ગંભીરતા વિશે ટાપશી પૂરીને ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી, પણ ગરીબ લોકોની ભૂખ અને હાલાકી માટે ચિંતા વ્યક્ત કરવાની હજુ બાકી છે.

સરકાર પ્રકાશન/પ્રસારણ પહેલાની સેન્સોરશીપની માગણી કરીને પાણી પહેલા પાળ બાંધી રહી છે. જો કોરોનાનો કેર વર્તે અને દેશમાં મોટી સંખ્યામાં લોકો મરે તો તેના સાચા આંકડા છુપાવી શકાય. આ બધું જ લોકોમાં ગભરાટ ન ફેલાય એવા દેશહિતના ઉમદા હેતુ માટે કરવામાં આવશે, પણ શાસકો (અને શાસકોની આવી માગણીને ટેકો આપનારા) એ ભૂલી જાય છે કે જ્યારે લોકોનો ડર રહેતો નથી ત્યારે પ્રશાસન નિંભર થઈ જતું હોય છે. ખુલ્લા સમાજમાં પાંચ માણસ મરે તો શાસકોને ડર લાગે કે શું ખુલાસો આપીશું. અહીં તો પચાસ શું પાંચસો મરે તો પણ ક્યાં કોઈને ખબર પડવાની છે! ૧૯૭૫-૧૯૭૭ના ઈમરજન્સીનાં વર્ષોમાં આવું જ થયું હતું. ત્યારે ક્યાં કોઈને જાણ થતી હતી કે દેશમાં શું બની રહ્યું છે! આને કારણે પ્રશાસન અસંવેદનશીલ નિંભર બની ગયું હતું. હકીકતની જગ્યા અફવાઓએ લીધી હતી જેણે ઇન્દિરા ગાંધીની સરકારને ફાયદા કરતાં નુકસાન વધારે પહોંચાડ્યું હતું. 

ભારતના લોકતંત્રનું ભાવિ સર્વોચ્ચ અદાલતના જજોના હાથમાં છે અને મારી ‘નો નોનસેન્સ’ કૉલમના વાચકો જાણે છે કે કઈ રીતે પાકિસ્તાનમાં સર્વોચ્ચ અદાલતે લોકતંત્રનું કાસળ કાઢવામાં શાસકોને મદદ કરી હતી! બીજા દેશોમાં પણ આમ જ બન્યું છે. હંગેરીમાં પણ!  

પ્રગટ : ‘વાત પાછળની વાત’, નામક લેખકની કટાર, “ગુજરાતમિત્ર”, 02 ઍપ્રિલ 2020

બાવીસમી માર્ચ, સાંજના પાંચને પાંચ અને પેલો થાળીનાદ! પૂરા એક સપ્તાહ પછી પાછળ નજર કરું છું, એ સાંજ સંભારું છું, ને વિપળવાર માટે પણ કેમ ન હોય, કંઈક રોમકંપ અનુભવું છું. લાંબા નમોકાળમાં એ એક અપવાદરૂપ એલાન એવું હતું જેને માટેની અપીલ મુદ્દલ વિભાજક નહોતી. જનતા કર્ફ્યુનો એ આદેશ પોતે કરીને કંઈ કોરોના-નિવારક તો નહોતો હોવાનો, ખેરાળુના બાપુની ફૂંક જેવો કોઈ વિપત્તિશામક નુસખા ખેલ પણ એ નહોતો. કહેવું હો તો કહી શકાય અને એ ઠીક જ છે કે લોકડાઉનની દુર્નિવાર વાસ્તવિકતાની પૂર્વતૈયારી અગર ‘વોર્મિંગ અપ’ જેવું કાંક એમાં અવશ્ય હતું. એક અચ્છા પ્રયોજક તરફથી ચોક્કસ સંદર્ભમાં મળી રહેલી પૂર્વસૂચનાનું તત્ત્વ પણ એમાં જોઈ તો શકાય પણ જિકર તો આરંભે જ મેં કરી હતી તે થાળીનાદ અને તાળીનાદમાં (કોઈને વખત છે ને લગરીક બાળચેષ્ટા જેવું પણ લાગે પણ એમાં) જોડાવાનું બન્યું એ હતું તો હોંશે હોંશે. નાતજાત કોમથી ઉફરાટે એવી એક માનવીય અપીલ એમાં હતી. આગળ કહ્યું તે દોહરાવું કે સામાન્યપણે અપાતાં વિભાજક એલાનો (સંભારો સી.એ.એ. સબબ સત્તાહુંકાર) કરતાં આ એક જુદી વાત હતી.

અને જ્યારે એક છીએ તેમ જ સ્વાસ્થ્યકર્મીઓ પ્રત્યે કૃતજ્ઞ છીએ એવો થાળીનાદ કરવાનું થયું ત્યારે તે છેલ્લા ત્રણ દાયકામાં દેશે ભાગલા પછીના બીજા મોટા વિભાજનની ધાર પર હોવાનો જે અનુભવ કર્યો છે એના કરતાં નિરાળી વાત હતી. તો, મંડલ અને કમંડળ કાળમાં ઊંચનીચની તેમ ઓળખની રાજનીતિએ જે વરવી વિભાજકતાની શક્યતા સરજી હતી એના કરતાં પણ એ નિરાળી હતી, કેમ કે એ સૌની હતી.

સાચું કહું, એ એક એવો રોમકંપ હતો જેમાં કવિતા વિશે કહેવાય છે તેમ એક વિલક્ષણ એવી ‘વિલિંગ સસ્પેન્શન’ની મનઃસ્થિતિ અનાયાસ બની આવી હતી. તો [ભારત સરકારના પૂર્વ સ્વાસ્થ્ય સચિવ સુજાતા રાવની નિસબત અને અભ્યાસ મંડિત એવી વિશદ્દ ટિપ્પણી તો ફરતી થઈ જ ચૂકી હતી કે ત્રીસમી જાન્યુઆરીએ ભારતમાં પહેલો કોરોના કેસ નોંધાયો તે પછી ખાસાં અઠવાડિયાં અમથાં જ વહી ગયાં છે. (દિલ્હીની ચૂંટણી અને ટ્રમ્પની પધરામણીના માહોલમાં) મહિનો આખો, આ નિર્ણાયક નેતૃત્વ હસ્તક કદાચ એમ જ વહી ગયો છે.] સુજાતા રાવની આ ટિપ્પણી તો એક સિનિયર પ્રશાસકને છેડેથી આવી હતી, પણ જો કૉન્ગ્રેસ અને ભા.જ.પ.ના સાંકડા દાયરામાં જોઈએ તો પણ રાહુલ ગાંધીનું એ ટ્વીટ તો છેએએએક ૧રમી ફેબ્રુઆરીનું એટલે કે રરમી માર્ચના કંઈ નહીં તો પાંચ છ અઠવાડિયાં પરનું છે કે પડકારની ગંભીરતાનો શાસનને કદાચ ખયાલ જ નથી. પણ ચોક્કસ સમીકરણોની રીતે સત્તા-પ્રતિષ્ઠાનના દિલોદિમાગ પર ટ્રમ્પની મુલાકાત એ હદે હાવી હતી કે સત્તાકેન્દ્ર સાથે જેને સીધો સંપર્ક ન હોય એવાને પણ દેખાઈ રહેલા ઓળા બાબતે અનવધાન એને સારુ સહજ હશે.

ખેર, આ બધું ચૂકીને થાળીનાદમાં સહભાગિતાનો આનંદ (કિંચિત કર્તવ્ય બોધ) અનુભવ્યા પછીના દિવસો વ્યક્તિગત રીતે એક જુદી સપાટી પણ તાવણીના બની રહ્યા છે. વાત વ્યક્તિગત જેવી છે અને અહીં એ પ્રકારની વાત એક હદ સે જ્યાદા ન કરાય એ જાણું છું પણ એમાં રહેલો મુદ્દો સરાજાહેર છે અને પ્રજાના પથ્યાપથ્યની રીતે એનું મહત્ત્વ સાર્વત્રિક છે એટલે આટલી છૂટ ચહીને લઉં છું. થાળીનાદમાં જોડાવાની ઉમેદ પ્રગટ કરવા સાથે એક બે મિત્રોની ફેસબુક પોસ્ટ સોશિયલ મીડિયા વાટે વ્યાપક પ્રસાર અને સહિયારી નિસબતને ધોરણે શેર કરવાનું થયું હતું. સરસ મુખડો બાંધ્યો હતો ઘનશ્યામ શાહે કે થાળીનાદની એ ચંદ મિનિટોમાં હું મારા અંતરાત્માને ઢંઢોળવા કોશિશ કરીશ કે આ એક એવું વાયરસ આક્રમણ છે જે નાત-જાત કોમ-લિંગ ઊંચ-નીચ રાષ્ટ્ર-રાજ્ય એવા કશા ભેદ જોયા વગર ત્રાટકે છે. વળી મરવાને વાંકે જીવતા શતસહસ્ત્ર લોક, બહુજન ભારત, એને પણ સુખદુઃખના સાથીની ભૂમિકાએ સંભારીશ. દેખીતી રીતે જ એમની (જેમ આ લખનાર અને બીજા સાથીઓની) ભૂમિકા વર્ગ કે વર્ણને વળોટીને લોકસમસ્તની છે. જે સર્વસામાન્યજન, બહુજનને થાળીનાદની મિનિટોમાં સંભારવાની વાત હતી એ વાસ્તવિકતા લગભગ તરતના કલાકોમાં સામે આવી જ્યારે વડાપ્રધાનનું બીજું વક્તવ્ય આવ્યું. બહુજન રોજમદાર, અસંગઠિત શ્રમિક સમુદાય સમગ્ર લોકડાઉનના સંજાગોમાં પગપાળા ‘વતન’ તરફ પગપાળા હીંડતો જણાયો. છતે વતને બેવતન અને જલાવતન એવી આ હિંદવી બહુમતીની જિકર કરી ત્યારે સોશિયલ મીડિયા પરના વીરસૈનિકો વિગતનિરપેક્ષપણે અને તર્કનિરપેક્ષપણે (માથું કપાઈ ગયા પછી પણ લડતા ધડના જોસ્સાથી) તૂટી પડ્યા : તમને મોદી અને ભા.જ.પ. સામે હાડવેર છે. ભાઈ, વૉટ્‌સઍપ યુનિવર્સિટીના વિદ્વાનોને ખબર પણ ક્યાંથી હોય કે સર્વસામાન્યજન બહુજનની હિતચિંતામાં ખોડાઈને સરકારની ટીકા કરવાનું તો જ્યારે વાજપેયી કે નમો વડાપ્રધાન નહોતા ત્યારે પણ કરવાનું કર્તવ્ય અને દાયિત્વ આજના ટીકાકારો પૈકી ઘણાખરાનું રહ્યું છે. કૉન્ગ્રેસે અને ભા.જ.પે. વારાફરતી પોતાની નોકરી કન્ફર્મ કરાવવાની હશે, પણ જેમણે સ્વરાજની ધારામાં જેપીલોહિયા કૃપાએ સ્વધર્મ જોયો એમની નોકરી તો બદલાતા સાહેબો વચ્ચે પણ ચાલુ રહે છે કેમ કે દાપા-દરમાયા અને સત્તાની મોહતાજ જમાત નથી.

મુદ્દે, રાષ્ટ્રવિશે કોઈ અમૂર્ત ખયાલાતની રીતે કે ભારતમાતા જેવા ભાવનાપ્રવણ ખયાલમાં ખોવાઈ જવાની રીતે નહીં પણ મૂર્ત માનવ્યની રીતે – સ્વરાજ જણે જણે ભોગવવાની રીતે – વિચારવાનું વલણ અને રાજસૂય અભિગમ સામે પ્રજાસૂય અગ્રતાનું વલણ આ ટીકાકારોનું રહ્યું છે.

નહીં કે આ ટીકાકાર મંડળીના ટીકાકારો (જેમને ‘ભક્તો’ કહેવાનો ચાલ છે) બધા પરબારા સત્તા અને દાપા-દરમાયાના હેવાયા હશે. વર્તમાન સત્તા-પ્રતિષ્ઠાન સાથે એમને એક વિચારધારાવશ સંધાન હોઈ શકે છે. માત્ર, જોવાનું એ છે કે વિચારધારાવશ ખેંચાણ (બલકે બંધાણ) એમને વર્તમાનતંત્રની (તેમ રાજ્યસંસ્થાની મૂળભૂત પ્રકૃતિની) મર્યાદાઓ વિશે દેખતે છતે નહીં ‘દેખવા’ની સ્થિતિમાં મૂકે છે એવું તો નથી ને. ખાસ તો અસમ્મતિમાં રાષ્ટ્રદ્રોહ જોવાની અને એને સારુ ટુકડે ટુકડે ગેંગથી માંડીને અર્બન નકસલ જેવી ‘દેખો ત્યાંથી ઠાર’ માનસિકતાની સ્થિતિ ભા.જ.પ. સહિત દેશ સમસ્તના લાંબા ગાળાના હિતમાં નથી. નાગરિક સ્વાધીનતા પર નેહરુ-પટેલના વારામાં જ્યારે સરકાર તરફથી ભીંસ આવી ત્યારે શ્યામાપ્રસાદ મુખરજીએ ગૃહમાં પ્રયોજેલી ભાષા આજના ટીકાકારોથી જરીક જ વધુ તીખી હતી તે લોકશાહી મૂલ્યો અને પ્રક્રિયાની રીતે હાલની શાસક મંડળી અને એના આંખમીંચ ટેકેદારોએ લક્ષમાં લેવા જોગ છે. અન્યથા, એમણે પશ્ચાદ્‌વર્તી ધોરણે જનસંઘના સ્થાપક મુખર્જીને એવું જ માન આપવું પડશે જેવું તેઓ હાલ દેશદ્રોહીઓ, રાજદ્રોહીઓ અગર અર્બન નકસલને આપે છે.

થાળીનાદ પૂંઠે રહેલી ભાવનાને વળગી રહેતે છતાં ભારતમાતાના એક સંતાનને નાતે આ બેપાંચ હિતવચનો. ખાસ તો એ ઉમેદથી કે સી.ઈ.ઓ. કમ લોકશિક્ષકની એક અસરકારક હોઈ શકતી પારી હાલ પ્રધાનમંત્રી ખેલી રહ્યાની છાપ ઊભરી રહી છે ત્યારે આગળના દિવસોમાં કોરોનાના કેરમાંથી તેમ રાષ્ટ્રની સાંકડી અને ઝનૂની સમજમાંથી બહાર આવવામાં સુવાણ રહે.

માર્ચ ર૮, ર૦ર૦

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 01 ઍપ્રિલ 2020; પૃ. 01, 02 તેમ જ 06