મને સપનાંમાં
પોપાબાઈનું રાજ યાદ આવે.
આમ તો રાજમાં હતું કંઈ નહીં !?

એવું કહેવાય છે ને કે
ખાલી ચણો વાગે ઘણો
કે ચા કરતાં કીટલી ગરમ
શું એવું જ કંઈક હશે આ રાજમાં?

કે પછી
રાંડ્યા રાજની રાંડી પ્રજાને
પોપાબાઈના રાજથી કોઈ
મતલબ ન'તો !?

કે એવું શું પોપાબાઈ ચલવતાં
કે
નહીં
એ તો રામ જાણે!

ઘૈડિયા ય ગુજરી ગયા
ને ઇતિહાસ તો હોય જ નહીં
બિચારા પોપાબાઈના રાજનો
એટલે થયું
ચાલ આજે
કવિતામાં
પોપાબાઈનું કરીએ પુણ્યસ્મરણ!

પોપાબાઈ ગમે તેમ તો ય રાજમહિષી.

આમ તો રોજ
પણ રોજ નહીં તો
ક્યારેક જય તો કરવી જ પડેને!?

મારા પૂર્વજોએ ન'તી કરી જય
તો લ્યો હું કરું
જય જય પોપાબાઈ સરકાર!

આફતને અવસરમાં પલટવાની કળા તો બી.જે.પી.ની જ. તાજું ઉદાહરણ સી.બી.એસ.ઈ.ના સિલેબસમાંથી વિચારધારાને માફક ના આવે તેવા ટોપિક્સને હઠાવવાનું છે. ધોરણ ૯થી ૧૨ના ૧૯૦ વિષયનાં શિક્ષણ, નિરીક્ષણ, પરીક્ષણની જવાબદારી નિભાવતા સેન્ટ્રલ બોર્ડ ઓફ સેકન્ડરી એજ્યુકેશને કોરોના મહામારીની અસાધારણ પરિસ્થિતિમાં શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ બંધ હોવાથી અભ્યાસક્રમમાં ૩૦% ઘટાડો કરવાનો નિર્ણય કર્યો છે. કેન્દ્રનું માનવ સંસાધન વિકાસ મંત્રાલય અભ્યાસક્રમ ઘટાડાનો ઉદ્દેશ તો, ‘વિદ્યાર્થીઓ પર તણાવ અને બોજ ઘટાડવાનો’ જણાવે છે. પરંતુ જે પ્રકારના મુદ્દા અભ્યાસક્રમમાંથી દૂર કર્યા છે, તેની પાછળ વિચારધારાની  પ્રેરણા હોવાનો આરોપ સ્વાભાવિક છે. ધોરણ ૯થી ૧૨ના રાજનીતિશાસ્ત્ર, સમાજશાસ્ત્ર અને અર્થશાસ્ત્ર વિષયના જે પાઠ વરસ ૨૦૨૦-૨૧માં ભણાવવાના નથી તેની યાદી કંઈક આવી છે : ધર્મનિરપેક્ષતા, સમવાયતંત્ર, નાગરિકતા, પાડોશી દેશો સાથેના સંબંધો, જી.એસ.ટી., ભારતમાં વૈશ્વિકીકરણ, ઉદારીકરણ, ખાનગીકરણના વિશેષ સંદર્ભમાં વ્યાપાર પર સરકારની નીતિમાં બદલાવની અસર, સ્થાનિક સરકાર, લોકતંત્ર અને વિવિધતા, લોકતંત્ર સામેના પડકારો, લોકપ્રિય સંઘર્ષો અને આંદોલનો તથા લિંગ, ધર્મ અને જાતિ.

એચ.આર.ડી. મંત્રી ડો. રમેશ પોખરિયાલ(કેન્દ્રીય મંત્રી તરીકે બંધારણ અને ગુપ્તતાના સોગંદ લેતાં પોતાના નામ પૂર્વે જોડાયેલું ડિગ્રીનું છોગું ઉચ્ચારવાની કાળજી લેનાર)નો દાવો છે કે સરકારે પુખ્ત વિચારણા, નિષ્ણાત સમિતિના વિમર્શ અને દેશભરમાંથી મળેલા ૧,૫૦૦ ઉપરાંત સૂચનોના આધારે આ ઘટાડો કર્યો છે. જે લોકો સરકાર પર વિચારધારાને કારણે સિલેબસ ઘટાડાનો આરોપ લગાવે છે તેમને મંત્રી મહોદય સનસનાટી અને જૂઠ ફેલાવનારા ગણે છે. સરકારના નિર્ણયને વાજબી ઠેરવનારાઓની દલીલ છે કે જો કોર્સમાંથી સેક્યુલારિઝમ(ધર્મનિરપેક્ષતા)નો પાઠ હઠાવાયો છે તો નેશનાલિઝમ(રાષ્ટ્ર્વાદ)નો પાઠ પણ હઠાવાયો છે. જો કે વધારે ગંભીર મુદ્દો તો એ પણ છે કે ધોરણ ૧૨ સાયન્સના કોર્સમાંથી જે પાઠ હઠાવાયા છે તે ‘નીટ’ અને ‘જે.ઈ.ઈ.’ની એક્ઝામના સિલેબસમાં તો છે જ. એટલે વિજ્ઞાનના શિક્ષકો આ ઘટાડાથી ચિંતિત છે. સી.બી.એસ.ઈ.ના સેક્રેટરીના કહેવા પ્રમાણે એવા જ પાઠ હઠાવાયા છે જે નીચલા ધોરણોમાં વિદ્યાર્થીઓને સંક્ષેપમાં ભણાવાયા હોય. અર્થાત્‌ ઉપલા ધોરણમાં જે પાઠ વિસ્તૃત રીતે ભણાવવાના હતા તે જ દૂર કરાયા છે. જો એમની વાત માની લઈએ તો જે મુદ્દા સંક્ષિપ્તમાં શીખવા પર્યાપ્ત છે તેને વિસ્તૃત રીતે શા માટે ભણાવાય છે ? વાત એમ છે કે વિદ્યાર્થીની ઉંમર અને સમજણના વધારા સાથે તેનો અભ્યાસક્રમ ઘડાય છે. એટલે ટોપિક પડતા મૂકવાનું  કારણ આટલું સરળ ન હોઈ શકે.

સિલેબસ ઘટાડવા જેવા મુદ્દે પણ પોતાની રાજનીતિને વચમાં લાવનાર સરકાર અને શિક્ષણ મંત્રી, ‘શિક્ષણને રાજનીતિથી અલગ રાખવા અને રાજનીતિને શિક્ષિત બનાવવાની’ વિનંતી કરે છે ત્યારે ખરેખર તો એમણે અને એમના પક્ષે જ વિચારવાની જરૂર છે. જે જે રાજ્યોમાં બી.જે.પી.ની સરકારો છે ત્યાં શિક્ષણની સ્વતંત્રતા અને સ્વાયત્તતા હણી નાંખવામાં આવી છે. કુલપતિઓ તરીકે પોતાના માનીતાઓને વગર યોગ્યતાએ પણ ગોઠવી દેવાયા છે, દીનાનાથ બત્રા જેવા વિચારધારા-કોવિદોની સલાહ મુજબ પાઠયપુસ્તકો લખાયા છે. તેથી શિક્ષણને રાજનીતિથી દૂર રાખવાની અને રાજનીતિને શિક્ષિત કરવાની સૂફિયાણી સલાહ પહેલાં તેમણે જાતે ગાંઠે બાંધવાની જરૂર છે.

(તા.૧૩-૦૭-૨૦૨૦)

e.mail : maheriyachandu@gmail.com

સરહદી સમસ્યા વિશે સાવ ટૂંકમાં વડાપ્રધાનની વર્તણૂકનો હિસાબ મથાળામાં આપી દીધો છે. રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકાર દોભાલના પરચા બરકરાર રાખવા માટે એવું પણ કહેવાયું કે ‘જોયું? દોભાલે ચીનના વિદેશી બાબતોના મંત્રી સાથે વાતચીત કરી, એટલે કેવું કોકડું ઉકલી ગયું ને ચીની સેના પાછી હઠવા લાગી.’ વિચારો, દોભાલની છબિની આટલી ચિંતા હોય, તો વડાપ્રધાનના મહિમાની ચિંતા કેટલી હશે?

લદ્દાખ સરહદે સરકાર માટે સૌથી મોટો સવાલ વડાપ્રધાનની આબરૂનો હતો. આક્રમક રાષ્ટ્રવાદના ડિમડિમ વગાડીને અને મુખ્ય મંત્રી તરીકે ચીન સામે ચીપિયા પછાડીને આટલે પહોંચેલા વડાપ્રધાનના રાજમાં ચીની સૈન્ય સરહદે અવળચંડાઈ કરી જાય અને લાઇન ઑફ કન્ટ્રોલથી ભારતની બાજુએ ઘુસી આવે તે પહેલો ફટકો. ત્યાર પછી પણ મહિનાઓ સુધી તેમની સામે એવો કોઈ ખેલ પાડી ન શકાય કે જેથી વડાપ્રધાનને સુપરમૅન ગણતું ઑડિયન્સ રાજી થઈ જાય, એ બીજો ફટકો. વીસ ભારતીય જવાનોની શહીદીનો ડાઘ તો ચીની સૈનિકોનાં મૃત્યુનો આંકડો ચગાવીને ધોવાનો પ્રયાસ થયો. ક્યાંકથી ચાળીસ, તો ક્યાંકથી સો ચીની સૈનિકો માર્યા ગયાના સમાચાર વહેતા થયા. આ સમયગાળાની બીજી તાસીરઃ સત્તાવાર રીતે સરકાર કશું કહે જ નહીં. સૂત્રો થકી તે ગમે તેવા દાવા કરાવી શકેઃ દાવા ચાલે તો જશ ખિસ્સામાં ને દાવા જૂઠા પુરવાર થાય તો ‘અમે ક્યાં કશું કહ્યું જ છે?’ સૈન્યમાં અફસર તરીકે સેવાઓ આપી ચૂકેલા પત્રકાર અજય શુક્લે ૧૧ જુલાઇ, ૨૦૨૦ના તેમના લેખમાં જે ચિત્ર આપ્યું છે તેનો સારઃ સમજૂતીની ફૉર્મ્યુલા પ્રમાણે, ગલવાન વૅલી વિસ્તારમાં બંને સૈન્યો તેમના વર્તમાન સ્થાનથી એક-એક કિલોમીટર પાછાં ખસશે. મતલબ, ભારતની હદમાં આવેલા પેટ્રોલિંગ પોઇન્ટ ૧૫ પાસે ચીની સૈનિકો બેથી ત્રણ કિલોમીટર જેટલા અને પેટ્રોલિંગ પોઇન્ટ ૧૭-એ પાસે ઓછામાં ઓછા એક કિલોમીટર જેટલા ભારતની હદમાં રહેશે. એવી જ રીતે, પેન્ગોન્ગ લેક પાસે ચીની સૈનિકો ફિંગર-૪ની પહાડીથી પાછા ખસીને ફિંગર-૫ સુધી જશે, જ્યારે ભારતીય સૈનિકો ફિંગર-૪થી પાછા ખસીને ફિંગર-૩ સુધી આવશે. યાદ રહે કે અત્યાર લગી ભારતીય ચોકી ફિંગર-૪ સુધી હતી અને ભારતીય સૈન્ય ફિંગર-૮ સુધીના વિસ્તાર પર દાવો ધરાવતું હતું. નવી સમજૂતી પછી ભારતે ફિંગર-૮થી ફિંગર-૩ સુધી લગભગ દસેક કિલોમીટરનો વિસ્તાર હાલપૂરતો જતો કરવાનો આવ્યો છે અને સંઘર્ષ પહેલાં જ્યાં ભારતની ચોકી હતી તે ફિંગર-૪ને બંને દેશો વચ્ચેના બફર ઝોન તરીકે સ્વીકારવો પડ્યો છે.

નવાઈની તો નહીં, છતાં નોંધવા જેવી બાબત એ છે કે સરહદી મુદ્દે પણ વડાપ્રધાને તેમની રાબેતા મુજબની શૈલીથી જ કામ લીધું છે, જેમાં જમીની વાસ્તવિકતા કરતાં પ્રચારની જીત મહત્ત્વની ગણાતી હોય.

e.mail : uakothari@gmail.com

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” સાપ્તાહિક ડિજિટલ આવૃત્તિ; 13 જુલાઈ 2020; પૃ. 01