૩૩ : Me By Me અર્થાત્‌ સેક્સવર્કર બહેનોને ફોટોગ્રાફીની તાલીમ. દેહવ્યાપાર કરતી બહેનોને સમાજની મુખ્ય ધારામાં જોડવા જ્યોતિ સંઘે એક દાયકા સુધી અનેક પ્રયત્નો કર્યા. તેમનો એક મહત્ત્વનો અને પ્રયોગશીલ પ્રયત્ન એટલે બહેનોને ફોટોગ્રાફીની તાલીમ. UNDPના ઉપક્રમે અને TAHA (Prevention of Trafficking, HIV and AIDS in Women and Girls) દ્વારા તારીખ ૫થી ૮ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૦૭ દરમિયાન એક વર્કશૉપનું આયોજન કરવામાં આવ્યું.

દિલ્હીના જાણીતા ફોટોગ્રાફરને નિમંત્રણ આપવામાં આવ્યું. ૩૦થી વધુ બહેનોને દરેકને એક કૅમેરા અને રોલ્સ ભેટ આપવામાં આવ્યા. કૅમેરાની રચના અને કાર્ય સમજાવવામાં આવ્યા. ફોટા કેવી રીતે પાડવા એ માટે લાઇટ, ઍંગલ વગેરે પાસાંઓની પ્રેક્ટિકલ સમજ આપવામાં આવી. ત્યાર બાદ દરેક બહેનને કહેવામાં આવ્યું કે તેઓ તેમના એક દિવસને કૅમેરામાં કેદ કરે તેમ જ તેઓને મનપસંદ તસ્વીર ખેંચે. પ્રાકૃતિક ફોટોગ્રાફી માટે અમદાવાદ નજીકના સ્થળે લઈ જઈ તાલીમ આપવામાં આવી.

૪ દિવસ દરમિયાન બહેનોએ ખેચેલી સેંકડો તસ્વીરોમાંથી પસંદ કરી તસ્વીરોનું એક પ્રદર્શન જ્યોતિ સંઘમાં આયોજિત કરવામાં આવ્યું. અમદાવાદનાં જુદાં-જુદાં ક્ષેત્રોની વ્યક્તિઓને પ્રદર્શન જોવા બોલાવ્યાં. તે સૌએ બહેનોનાં આ નવીન કામને વખાણ્યું. આમ, બહેનોએ પોતાનાં જીવનને તસ્વીર દ્વારા જીવંત કર્યું. એટલે એ પ્રોજેક્ટને Me By Me તરીકે નવાજવામાં આવ્યું. એ સમયના ગુજરાત સ્ટેટ એઇડ્‌સ કન્ટ્રોલ સોસાયટીના ડિરેક્ટર ડૉ. સક્સેનાસાહેબે વર્કશૉપનું ઉદ્‌ઘાટન કર્યું હતું.

૩૪. : નિખાલસ પ્રતિભાવો સેક્સવર્કર બહેનોના : સેક્સવર્કર બહેનો સાથેની વાતચીત કે તેઓ વિશેના એમ.ફિલ, પીએચ.ડી. અભ્યાસો દરમિયાન મળેલા કેટલાક પ્રતિભાવો તેઓની જિંદગીને સમજવા ઉપયોગી છે.

(૧) મારા ધંધાને કારણે છોકરાંઓને ભણાવી શકતી નથી. સમય જ મળતો નથી.

(૨) તમે મારી વાત કોઈને ના કરશો. મેં જિંદગીમાં જે પણ કઈ કર્યું છે, તેનો મને ખૂબ અફસોસ છે. મારી મૂંઝવણ કોને કહેવી ?

(૩) સ્કૂલમાં હું શિક્ષિકા હતી. ત્યાં પગાર બહુ ઓછો મળતો હતો અને વધારે રૂપિયા જોઈતા હોય. તો આચાર્ય કહે એમ કરવું પડતું. પછી વિચાર્યું કે સોબસો રૂપિયા માટે આવું કરવું પડતું હોય, તો હું જ આ કામ ન કરું જેથી વધારે રૂપિયા તો મળે. એમ વિચારી આ લાઇન પકડી.

(૪) મારો એક મિત્ર છે એ મારા માટે જીવ આપી દે એવો છે. એ પરણેલો છે, પણ મારા માટે એનાં બૈરી-છોકરાં છોડવા તૈયાર છે. મને ખૂબ પૈસા મોકલે છે. એ મને કહે, હું પૈસા મોકલું છુંને! તું ઘરે રહી છોકરાંઓનું ધ્યાન રાખ. પણ મેં એને કહ્યું કે તું તારાં બૈરી-છોકરાં છોડીને જોખમની નોકરી કરે છે. દિવસો સુધી તેમનાથી દૂર રહે છે. એ રૂપિયા પર એ લોકોનો હક્ક છે, એ રીતે હું એને સમજાવું છું.

(૫) મેં તમને જે વાત કરી એ તમે બિન્દાસ લખજો. મને કોઈ વાંધો નથી. લોકોને ખબર તો પડે કે અમને કેવી-કેવી તકલીફો પડે છે! આ કામ કરીએ છીએ તો શું થયું, અમારી પણ જિંદગી અને તકલીફો સામાન્ય માતા, પત્ની કે ગૃહિણી જેવી જ હોય છે.

(૬) મેં હજુ સુધી લગ્ન જ નથી કર્યાં. હું કૉલેજમાં હતી ને મારો હસબન્ડ મને પ્રેમ કરીને લાવ્યો હતો. એણે પહેલાં પણ લગ્ન કરેલાં હતાં પણ મને પછીથી ખબર પડી. તે બહુ જ રંગીન મિજાજનો અને શોખીન હતો. હું એને બહુ સમજાવતી કે આવા ધંધા છોડી દે. પણ તે બિન્દાસ હતો. હું કહું એની કશી અસર જ થતી ન હતી. બે છોકરાંઓના જન્મ પછી હું તેનાથી અલગ થઈ ગઈ. ત્યારથી છોકરાંઓ મારી પાસે જ છે. મેં જ ઉછેરીને મોટાં કર્યાં.

(૭) મારા વ્યવસાયને કારણે હું દીકરાઓની કારકિર્દી ના બનાવી શકી. મારા લીધે આ લોકોએ પણ ભોગ આપ્યો. આ વ્યવસાયને કારણે મારે બહુ જ ઘર બદલવા પડ્યાં છે. તેથી છોકરાંઓને ના ભણાવી શકી.

(૮) દીકરાઓનાં લગ્નમાં અપાર મુશ્કેલી પડી છે. કોઈ છોકરી જ આપતા નહોતા. બધા કહે, મા આ ધંધો કરે છે, તો આપણી દિકરીની એ ઘરમાં શુ સલામતી ! કારણ કે બધાને મારા ધંધાની ખબર હતી.

(૯) તમારે જો ફિલ્મ બનાવવી હશે, તો હું મુખ્ય પાત્ર ભજવીશ. મને કોઈનો ડર નથી. સમાજ વચ્ચે હું મારી હકીકત કહેવા તૈયાર છું.

(૧૦) મારા આખા કુટુંબને મારા કામની ખબર છે, પણ બધા મારી કદર કરે છે. સાસરીમાં બધા કહે છે કે તારા પર તો અમારું કુટુંબ ચાલે છે

(૧૧) હું જે પણ કરું છું, તે ઘર માટે કરું છું અને મારી જાત પર કરું છું. કોઈની પાસેથી એક પાઈ પણ લેતી નથી. મરી જઈશ તો ખાપણના રૂપિયા પણ મૂકીને જઈશ. મારા રૂપિયાથી જ ખાપણ ખરીદવાનું. કોઈનું કશું જ ના જોઈએ.

(૧૨) જો મારે છોકરી હોત, તો છોકરા કરતાં પણ વધારે માથાભારે બનાવું. પંજાબી તો પહેરાવું જ નહીં, પૅન્ટશર્ટ પહેરાવું અને શર્ટના ઉપલાં બે બટન ખુલ્લાં રાખીને ફરે એવી બનાવું. કરાટે અને બૉક્સિંગ શિખવાડું.

(૧૩) આપણો સમાજ મારા કામને સ્વીકારતો નથી. પણ હું એવું નથી માનતી કે આ લાઇન ખરાબ છે. બધા મજબૂરીને કારણે જ અહીં આવે છે. એમને એમ કોઈ આવતું નથી. કોઈ પણ સ્ત્રી પોતાનાં અરમાનોનું ગળું ઘોંટીને આ કામ કરે છે. આ કામ કરવામાં એને બહુ જ માનસિક તકલીફ પડે.

૩૫ : સેક્સવર્કર બહેનોએ સર્જ્યાં દિવાળી કાર્ડ : જ્યોતિ સંઘના અમારા પ્રોજેક્ટમાં સલામત જાતીય સંબંધો અંગે અદ્દભુત જાગૃતિ દર્શાવી બહેનો રાષ્ટ્રીય કક્ષાએ રોલમૉડેલ બની રહી હતી. દેશભરમાંથી તેઓના અનુભવોના બોધપાઠ લેવા અનેક રાજ્યોના પ્રતિનિધિમંડળો આવવા લાગ્યાં. તેને સમાંતર આ બહેનોને એ અનિવાર્ય લાગ્યું કે તેઓ સમાજની મુખ્ય ધારામાં તેઓની પ્રભાવી હાજરી નોંધાવે અને પોતાની નવી ઓળખ સર્જે. આ દિશામાં તેઓએ પ્રતિ વર્ષ સ્વહસ્તે તૈયાર કરેલાં દિવાળીકાર્ડ અને નવા વર્ષનાં કાર્ડ બનાવવાનું શરૂ કર્યું.

અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કૉર્પોરેશને શહેરના એલિસબ્રિજના નાકે આવેલી આર્ટગેલેરી એક અઠવાડિયા માટે આ બહેનોને આપી. ત્યાં જ બેસીને મનપસંદ રંગબેરંગી કાર્ડ બનાવવાનો સામૂહિક આનંદ સેક્સવર્કર બહેનોએ અનુભવ્યો. દિવાળીના ૧૫ દિવસ પહેલાં આ સેંકડો કાર્ડનું પ્રદર્શન અને વેચાણ પણ આ જ ગૅલેરીમાં કરવામાં આવ્યું. તેઓની દીકરીઓ-દીકરા અને કેટલાકના પતિ પણ આ કામમાં જોડાયાં.

દેશના વડા પ્રધાન, રાષ્ટ્રપતિથી માંડી અનેક મહાનુભાવોને દિવાળીકાર્ડ મોકલવામાં આવ્યાં. તેઓમાં રહેલી કલાને પ્રદર્શિત કરવાનો સામૂહિક મોકો પ્રાપ્ત કરી પોતાનું અસ્તિત્વ સમાજ સામે રજૂ કર્યું.

૩૬ : સેક્સવર્કર બહેનોના ચાતુર્માસ : તમને કદાચ આ વાંચી આશ્ચર્ય થશે કે સેક્સવર્કર બહેનોના તો વળી કેવા ચાતુર્માસ! પણ હા કેટલીક સેક્સવર્કર બહેનો ધંધા માટે ચાર મહિના ધાર્મિક સ્થળોની મુલાકાતે જતી અને પછી અમદાવાદ પરત આવતી. આપણાં ધાર્મિક સ્થળો પછી કોઈ પણ ધર્મનાં હોય એ પ્રવાસનસ્થળો પણ છે. ગુજરાતમાં દેશનાં કેટલાંક મહત્ત્વના ધાર્મિક સ્થળો આવેલાં છે. જ્યાં દેશ અને દુનિયામાંથી પણ પ્રવાસીઓ, દર્શનાર્થીઓ આવતા હોય છે. જુલાઈથી દિવાળી સુધી અમદાવાદની કેટલીક બહેનો આ તમામ સ્થળોએ ઘૂમી વળતી. ત્યાં પણ તેઓને ગ્રાહકો મળતા. ત્યાં ગેસ્ટ હાઉસ અને હોટેલોમાં તેઓ જતા ઉપરાંત ઘરઘરાઉ ગ્રાહકો પણ હોય.

ચાર મહિના પછી પાછી આવે, ત્યારે તેઓ ગમ્મતમાં કહેતા કે સર અમે ચાતુર્માસ કરી આવ્યા. છેલ્લાં વર્ષોમાં ટૂરિઝમના વિકાસ સાથે દારૂના વ્યસનથી શરૂ કરી દેહવ્યાપાર પણ અનેક ગણો વિકસ્યો છે. મોબાઇલ અને ઓટોમોબાઇલ બંનેએ અનેક ધંધાની સૂરત બદલી એમ સેક્સઈન્ડસ્ટ્રીની દશા અને દિશા પણ બદલાઇ. સેક્સવર્કર અને ગ્રાહક વચ્ચેથી વચેટિયા ઓછા થવા માંડ્યા અને મોબાઇલે ત્વરિત સંપર્કો સર્જ્યા અને ઑટોમોબાઇલ દ્વારા મળવાનું હાથ વગું થયું.

ગુજરાત સરકારની એઇડ્‌સ કંટ્રોલ સોસાયટીએ ગુજરાતભરમાં એન.જી.ઓ. ને સેક્સવર્કર માટેનાં એઇડ્‌સ સંક્રમણ રોકવા માટેના પ્રોજેક્ટ આપ્યા. આવા કેટલાક પ્રોજેક્ટના મૂલ્યાંકન અને માર્ગદર્શક તરીકે કામ કરવાનો મોકો મળ્યો અને લગભગ આખું ગુજરાત ઘૂમી વળ્યો. દ્વારકા અને મીઠાપુરમાં એક એન.જી.ઓ.એ આ કામ ઉપાડ્યું. એક વર્ષ. પછી હું દ્વારકા ગયો, ત્યારે ૩ દિવસ આ સંસ્થાના કાર્યકરો સાથે રોકાયો. તેઓએ મને કહ્યું કે અમે પ્રોજેકટ લીધો પણ દ્વારકા તો ધાર્મિક સ્થળ છે, એટલે અહીં સેક્સવર્કર મળતી નથી. મેં કહ્યું કે વાત સાચી પણ ધાર્મિક સાથે દ્વારકા ભારતનું એક મહત્ત્વનું ઐતિહાસિક પર્યટનસ્થળ પણ છે, એટલે સેક્સવર્કર બહેનો તો હોય. પ્રવાસીઓ ગ્રાહક પણ હોઈ શકે.

બીજા દિવસે કાર્યકરો સાથે દ્વારકાની ગહન મુલાકાત લીધી અને મેં  સેક્સવર્કર બહેનોને શોધી. તેઓ સાથે કેમ ઘરોબો કેળવવો તેની તાલીમ પણ આપી અને તેઓને આ સરકારી પ્રોજેક્ટ સાથે જોડી તેઓમાં સલામત જાતીય સંબંધો વિશે જાગૃતિ આવે એવા પ્રયત્નો પણ શરૂ કર્યા.  (ક્રમશઃ)

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 01 ડિસેમ્બર 2020; પૃ. 14-15

આપણાં તંત્રો મતલબી ને પ્રજા બેદરકાર છે. આ પ્રજા જીવને જોખમે પણ, બેદરકારી દાખવવામાં જરા ય શરમાતી કે અચકાતી નથી. કોરોના એકંદરે કાબૂમાં આવ્યો હતો. કેસ ઘટવા માંડ્યા હતા. તઘલખી સરકાર પર દયા આવતાં કોરોનાને જ એમ થયું કે હવે ઘટવું જોઈએ એટલે એ ઘટવા માંડ્યો, પણ પ્રજા એમ એને ઘટવા દે? તેણે કોરોનાને કહ્યું કે અમે ઘટીશું, પણ તને ઘટવા નહીં દઈએ. સરકાર બરાબર જાણતી હતી કે દિવાળી આવી રહી છે ને લોકો રસ્તે આવી ગયા હોય તો પણ, રસ્તે ઊતરી પડવાના છે, પણ તેણે ચાલવા દીધું ને ટેવ પ્રમાણે સરકારી રાગ – માસ્ક, અંતર અને સેનેટાઈઝેશનનો આલાપ્યા કર્યો. લોકોને એવું થઈ ગયું કે કોરોનાથી કૈં થવાનું નથી, એટલે દિવાળી વખતે ઠેર ઠેર રસ્તે ઠલવાઈ ગયા. સરકાર લોકો માટે કોરોનાથી સાવચેતીનું રટણ કરતી રહી ને લોકો તેના તરફ ધ્યાન આપ્યા વગર મનમાની કરતા રહ્યા. પછી કોરોના ન વકરે એવું તો કેમ બને? તેણે પણ તેની જાત બતાવવા માંડી. રોજના 1,500થી 1,600 લોકો સંક્રમિત થવા લાગ્યા ને મરણનો આંકડો રોજનો પંદર સત્તર પર પહોંચવા લાગ્યો.

સરકાર આમ તો જાગતી જ હતી, તેમાં ફરી જાગી ને રઘવાઈ થઈને નિર્ણયો લેવા લાગી. 23મીથી સ્કૂલ-કોલેજો ખૂલી જશે એવું ડંકેકી ચોટ પર 5 વાગે કહ્યું ને સાત વાગે કહ્યું કે નહીં ખૂલે. આવું શેખચલ્લી જેવુ તો થતું જ રહે છે. એકદમ શુક્રવાર, 20મી નવેમ્બરથી અમદાવાદમાં રાત્રિ કરફ્યુ લાગશે તેવું કહ્યું ને તે ઠીક ન લાગ્યું તો શુક્રવાર રાતથી જ સોમવાર સવાર સુધીનો કરફ્યુ ઠોકી દીધો. એની સાથે જ સુરત, વડોદરા, રાજકોટની મહાનગરપાલિકાઓએ પણ ઘેટાંની ચાલે શુક્રવારથી રાત્રિ કરફ્યુનો ખેલ પાડી દીધો. આમાં શું છે કે લાંબું વિચારવાનું હોય તો પણ, તેવી શક્તિ ન હોવાથી ઉપરથી હુકમો છૂટે તેમ તેમ કારીગરો કામે લાગતાં હોય છે. બાકી આ અક્કલ તહેવારોમાં ચાલી હોત તો પ્રજાની મુશ્કેલીઓ વધી ન હોત. લોકો પર કાબૂ પહેલાં મેળવવાનો હતો તેને બદલે ઘોડા ભગાડીને તબેલાને તાળાં મારવા જેવું તંત્રોએ કર્યું.

રસીનું પણ રેઢિયાળ રીતે જ બધું ચાલી રહ્યું છે. કોઈ ચોક્કસ ને અસરકારક રસી હાથ લાગી નથી તે પહેલાં મહિનાઓથી તેના દાખલા ગણાયા કરે છે ને લોકો વારંવાર છેતરાયાની લાગણી અનુભવે છે તે ઠીક નથી. આગોતરી વ્યવસ્થા થાય તેનો વાંધો નથી, પણ આ આખા વેપલામાં કામ ઓછું ને દેખાડો વધારે છે. લગ્ન વખતે વાડી, કપડાં, કંકોતરી ને કન્યાની વ્યવસ્થા વિચારાય તે સમજી શકાય, પણ બાળક જનમ્યું જ ન હોય ને કોઈ વરઘોડો કાઢે તો શું થાય તે કહેવાની જરૂર નથી. આ તો મરવા પહેલાં જ ખભે ધોતિયાં નાખ્યાં કરતાં હોય એવું વધારે છે.

થોડા મહિનાઓ પહેલાં સુરતના એક ટ્યૂશન ક્લાસમાં આગ લાગેલી અને થોડાં બાળકો તેમાં ભડથું થઈ ગયેલાં તે યાદ છે? એ પછી તંત્રોમાં જે જીવ આવેલો તે પણ ખબર હશે જ. બધા ક્લાસો પર તવાઈ આવેલી ને ફાયર સેફ્ટીનાં સાધનો વસાવવાની ઝુંબેશ ચાલેલી તે પણ બધાં જાણે છે. એની વિગતો હજી થોડે થોડે દિવસે છાપાંઓમાં આવતી રહે છે. હજી આવશે ને પછી બધું પેલાં મરેલાં બાળકોની રાખમાં ઢબૂરાઈ જશે. એમાં જેનું બાળક ગયું તે સિવાય ક્યાં ય કોઈ કાંગરો ખર્યો નથી. ધારો કે ફરી આગ લાગે છે તો બાળકોનું રક્ષણ થાય એવી વ્યવસ્થા હવે થઈ છે? ના. વ્યવસ્થાનું નાટક એ જ એક મોટી વ્યવસ્થા છે ને બીજો બનાવ બને તો વળી નવી તપાસનું નાટક ચાલશે ને એમ ચાલ્યા કરશે.

આવું ખાતરીથી કહેવાનું એટલે બને છે કે આગની સંખ્યાબંધ ઘટનાઓ ગુજરાતનાં શહેરોમાં બનતી આવી છે અને આપણાં નઘરોળ ને નિર્લજ્જ તંત્રો ગેંડાને શરમાવે એવી જાડી ચામડીથી નફ્ફટની જેમ કામ કરી રહ્યાં છે અથવા તો કામનો દેખાવ કરી રહ્યાં છે. તંત્રોને કોઈ ફરક પડતો નથી. ગયા ઓગસ્ટમાં અમદાવાદની કોવિદ હોસ્પિટલમાં આગ લાગેલી અને કોરોનાના આઠેક દરદીઓ એમાં મૃત્યુ પામેલા. તંત્રો જરાતરા સળવળ્યાં ને વળી ઢબૂરાઈ ગયાં. એ પછી ગઈ 28 નવેમ્બરે છાપાંઓમાં રાજકોટની એક કોવિદ હોસ્પિટલમાં આગ લાગી ને વેન્ટિલેટર પર મૂકાયેલાં પાંચ કોરોના દરદીઓ બેડ પર જ ભડથું થઈ ગયા. આ થયું એટલે તંત્રો વળી રાબેતા મુજબ જીવતાં થયાં. તપાસનું નાટક ચાલ્યું ને વળી ચાલશે. એ સાથે જ બીજા શહેરોમાં ફાયર સેફ્ટીનાં સાધનોની તપાસનું ચક્કર પણ ચાલું થયું છે. ક્યાંક મોક ડ્રીલ પણ શરૂ થઈ છે. એમાં સમિતિની રચનાઓનું નાટક પણ ખરું. થોડાં દિવસ વળી તપાસ-તપાસની ચલકચલાણી રમાશે ને બીજી દુર્ઘટના બને ત્યાં સુધી ફરી પૂર્ણવિરામ મૂકાઈ જશે. આ બધું પાછું મરેલાંની છાતી પર ચાલે છે તે સૌથી વધુ કઠે એવું છે.

કોરોના હોય તેવા દરદીઓ હોસ્પિટલે જવા બહુ તૈયાર થતા નથી, કારણ મરી જવાનો એમને ભય લાગે છે. એમને કહી શકાય કે ચિંતા ના કરો. હોસ્પિટલે ગયા પછી કોરોનાથી જ મરાય એવું નથી, કોરોનાથી તો કદાચને બચી પણ જવાય, પણ આગમાં બળી મરાય એવી જોગવાઈ હોસ્પિટલોએ કરી છે. એટલે હોસ્પિટલો હવે રોગથી જ મારે એવું નથી, તે અકસ્માતે પણ ભોગ લે એ શક્ય છે. આ અકસ્માત ટાળી શકાયો હોત, પણ ટાળવાની દાનત જ ન હતી. અમદાવાદનો, ઓગસ્ટનો હોસ્પિટલમાં આગ લાગવાનો દાખલો સામે હતો જ, પણ તેમાંથી કૈં જ શીખવાનું ન થયું, જો બોધપાઠ લેવાયો હોત તો રાજકોટની ઘટના ટળી હોત. પણ એ ઘટના બને એટલે પણ શીખવાનું ન બને એમ બને ને ! ને આ કૈં એક બે ઘટનાઓ પૂરતું જ સીમિત છે એવું ક્યાં છે? છેલ્લા ત્રણ મહિનામાં માત્ર હોસ્પિટલમાં જ આગ લાગવાની સાત ઘટનાઓ રાજ્યમાં બની છે એ પરથી પણ ખ્યાલ આવે એમ છે કે અમદાવાદની ઘટના પરથી બોધપાઠ લેવાયો હોત તો બાકીની ઘટનાઓ નિવારી શકાઈ હોત, પણ ખાટલે મોટી ખોડ એ છે કે તંત્રો જીવ વગર જ કામ કરે છે. એનામાં યંત્રો જેટલી સક્રિયતા પણ ઘણીવાર હોતી નથી. ફાયર સેફ્ટીનાં સાધનો વસાવવાનું કહ્યું છે તો તે વસાવી દેવાશે, પછી એનું મેઇન્ટેનન્સ એ જાણે એની જવાબદારી જ ન હોય એવી રેઢિયાળ રીતે કામ ચાલતું રહે છે. જવાબદારી કોઈ લેતું નથી, પણ જવાબદારીની ઢોળાઢોળ બધાંને જ આવડે છે. સમિતિઓની રચના થતી રહે છે ને કાળજી એટલી રખાય છે કે રિપોર્ટ બને એટલો મોડો આવે ને તથ્યોને વફાદાર ન હોય. બધી બાજુએથી ભીનું સંકેલાય એ માટેના પ્રયત્નો થતા રહે છે.

આગ લાગવાનુ કારણ નથી જડતું ત્યારે શોર્ટ સર્કિટ એ હાથવગું બહાનું છે. સતત બેદરકારી રાખવી, આર્થિક લાભ સિવાય બધું જ ગૌણ ગણવું ને સજીવ વ્યક્તિનું કોઈ જ મૂલ્ય ન આંકવું એ તંત્રોની અને પ્રજાની નિકૃષ્ટ કોટિની માનસિકતા રહી છે ને એમાં નિર્દોષ માણસોનો ભોગ લેવાતો રહે છે. માણસ સજીવ છે, પણ તે મૃતક્નો આંકડો હોય એ રીતે જ ઘણાં તેની સાથે વર્તતાં હોય છે. જેની પાસે સત્તા અને સંપત્તિ છે તે કોઈ પણ રીતે પોતાનું વર્ચસ્વ સ્થાપવા મથે છે ને જેની પાસે ઓછું છે તે વેઠવામાં જ જન્મારો પૂરો કરે એવી વ્યવસ્થા છે. મૃત્યુ પણ હવે માણસોને ડરાવતું નથી ને કોઈ જીવે કે મરે એની ચિંતા હવે તંત્રો કે લોકો ખાસ કરતા નથી. આ સંવેદનહીનતા એ આ સદીનો કોરોના કરતાં પણ ભયંકર રોગ છે ને તે વધારે ઘાતક છે. માણસ એટલે ત્રણચાર લાખ રૂપિયા આટલી જ વ્યાખ્યા માણસની બચી છે. એટલે જ તો સરકાર ગાય-કૂતરાને નાખતી હોય તેમ બે પાંચ લાખ મૃતકને આપીને છૂટી જતી હોય છે, કેમ જાણે મરનાર વ્યક્તિ એ બે પાંચ લાખ લેવા જ મરી હોય ! એટલે જ એક મરનારની બહેને કહેવું પડ્યું કે ચાર લાખ તો શું, ચાર કરોડ અપાય તો પણ મારો ભાઈ પાછો આવવાનો નથી. લાગે છે કે બધાં સરકારી મદદ મળે એટલાં પૂરતાં જ આતુર હોય છે?

એ ખરું કે સરકારનો હેતુ મદદ કરવાનો જ હોય છે, પણ તે જે રીતે અપાય છે એમાં મરનારનું માન જળવાતું નથી. આ બધું યાંત્રિક રીતે, વેઠ ઉતારવા થતું રહે છે તે બરાબર નથી.

એ અત્યંત દુખદ છે કે મનુષ્યની સજીવ તરીકેની કિંમત તેનાં મૃત્યુ પછી અપમાનજનક રીતે લગાવાતી હોય છે. વધારે શું કહેવું? સબ કો સન્મતિ દે ભગવાન …

0

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

પ્રગટ : લેખકની ‘આજકાલ’ નામક કટાર, “ધબકાર” દૈનિક, 30 નવેમ્બર 2020  

૧૯૮૦માં ‘વૉશિંગ્ટન પોસ્ટ’ જેવા અમેરિકાના પ્રતિષ્ઠિત ગણાતા અખબારમાં એક ૨૫ વર્ષીય અશ્વેત પત્રકાર યુવતીએ પ્રવેશ કર્યો ત્યારે સ્ટાફમાંથી ઘણાની નજર એની ઉપર પડી હતી. કેટલાકને આશ્ચર્ય પણ થયું હતું. ‘વૉશિંગ્ટન પોસ્ટ’માં કામ કરવું એટલે ખૂબ પ્રતિષ્ઠાજનક ગણાતું. ‘ટોલેડો બ્લેડ’માં પત્રકાર તરીકે કામ કરતી જેનેટ કૂકનું સી.વી. પોસ્ટના પ્રસિદ્ધ ઍક્ઝિક્યુટિવ એડિટર બેન બ્રેડલીની નજરમાંથી પસાર થયું, તો એમણે તરત પોસ્ટમાં નોકરી માટે બોલાવી લીધી હતી.

અંદાજે નવ મહિના પછી, ૨૮ સપ્ટેમ્બર, ૧૯૮૦ના દિવસે જેનેટ કૂકે લખેલ સ્ટોરી ‘જિમ્મીસ વર્લ્ડ’ પોસ્ટના પ્રથમ પાને પ્રસિદ્ધ થઇ. હેરોઇનના બંધાણી, ૮ વર્ષીય બાળક-જિમ્મીની સ્ટોરીએ હલચલ મચાવી દીધી હતી. એક બાળકને એની માતાનો પ્રેમી ડ્રગ્સ આપતો હતો. આખા અમેરિકામાં આ વાત વાઇરલ થઈ ગઈ હતી. વૉશિંગ્ટનના મેયર, હેલ્થ-ઑફિસરો અને પોલીસ આ બાળકને શોધી એનાં માતાપિતા વિરુદ્ધ કેસ ચલાવી જેલમાં ધકેલી દેવા માંગતા હતા, પરંતુ ‘વૉશિંગ્ટનનાં પોસ્ટ’ પ્રાઇવસીના અધિકારની રૂએ બાળકનું સરનામું આપવા માગતું ન હતું. અર્થાત્‌ પોતાના પત્રકારે કરેલી સ્ટોરી માટે પોસ્ટ કૂકની પડખે ઊભું રહ્યું. આ માટે પોસ્ટની આલોચના પણ કરવામાં આવી. પત્રકારોને એની જોરદાર શૈલી અને લખાણ તથા સામાજિક અસરને  કારણે  બ્લૉકબસ્ટર સ્ટોરી લાગી રહી હતી, તો લોકોને બાળક ઉપર દયા આવી રહી હતી, બાળકને એમની જરૂરિયાત લાગી રહી હતી, તો કેટલાક સામાજિક કાર્યકર્તાઓને અશ્વેત લોકોના જીવનની કઠોર વાસ્તવિકતા લાગી રહી હતી.

૧૩ એપ્રિલ, ૧૯૮૧ના દિવસે કૂકને પુલિત્ઝર-પુરસ્કાર આપવામાં આવ્યો. પત્રકારત્વમાં કોઈ આફ્રિકન-અમેરિકન (અશ્વેત) વ્યક્તિએ આ પુરસ્કાર જીત્યો હોય એ ઇતિહાસની પહેલી ઘટના હતી.

પોતાના ભૂતપૂર્વ પત્રકારે આ પ્રતિષ્ઠિત પુરસ્કાર જીત્યો એ ગૌરવની વાત હતી એટલે ‘ધી ટોલેડો બ્લેડ’ કૂક વિષે સ્ટોરી છાપવા માંગતું હતું. પોતાના કર્મચારીઓના બાયોડેટા મુજબ એ કૂક વિષે લખવા માંગતા હતા. પરંતુ એસોસિયેટેડ પ્રેસના વાયર પર પુલિત્ઝર પુરસ્કાર – વિજેતાઓનાં જીવનચરિત્રો તપાસતા કૂકના બાયોડેટામાં વિસંગતતાઓ જણાઈ. કૂકે વાયરને આપેલ માહિતી મુજબ તેણીએ ખૂબ સારા ગ્રેડથી વસ્સાર કૉલેજમાંથી સ્નાતક કર્યું હતું અને ટોલેડો યુનિવર્સિટીમાંથી માસ્ટર ડિગ્રી મેળવી હતી. જ્યારે બ્લેડના રેકૉર્ડ મુજબ વસ્સાર કૉલેજમાં એક વર્ષ ગાળી ટોલેડો યુનિવર્સિટીમાંથી માત્ર બેચલર ઑફ આટ્‌ર્સમાં સ્નાતક કર્યું હતું. બ્લેડના સંપાદકે વાયરને આ વાત જણાવી દીધી.

બપોર સુધીમાં વસ્સાર કૉલેજ અને ટોલેડો યુનિવર્સિટીમાં તપાસ પૂર્ણ કરી લેવામાં આવી. લગભગ ૧૦ કલાક સુધી પોસ્ટના સંપાદકો કૂકની પૂછપરછ કરતા રહ્યા અને બીજી બાજુ એના બે ઉપસંપાદકો જિમ્મીનું ઘર શોધતા રહ્યા.

આખરે, રાત્રે પોણા બે વાગે કૂક ભાંગી પડી અને સ્વીકાર્યું કે “જિમ્મી નામનો કોઈ છોકરો નથી, નથી એનું કોઈ કુટુંબ … મેં જ આખી કાલ્પનિક વાર્તા ઘડી નાખી હતી. હું પુરસ્કાર પાછો આપવા માગું છું.”

અપમાનિત અને લજ્જિત પોસ્ટના સંપાદકોએ પુલિત્ઝર-પુરસ્કાર પાછો આપ્યો, જે ‘વિલેજવૉઇસ’ની ટેરેસા કાર્પેન્ટરને આપવામાં આવ્યો.

માત્ર બે દિવસ પછી કૂકે વૉશિંગ્ટન પોસ્ટમાંથી રાજીનામું આપ્યું. આ રીતે એક હોનહાર પત્રકારની કારકિર્દીનો અંત આવી ગયો.

આ ઘટના પછી અમેરિકન પત્રકારત્વમાં ઘણું બધું બદલાઈ ગયું. પોસ્ટે પોતાના નિયમો વધુ કડક બનાવ્યા. કોઈ સંદર્ભ કે સ્રોત વિના સ્ટોરી છાપવામાં વધારે ધ્યાન આપવું, એવો વણલખ્યો નિયમ કરી દીધો. માત્ર અમેરિકા જ નહિ, યુરોપનાં ઘણાં બધાં અખબારોએ પણ પોતાની પૉલિસીમાં ફેરફાર કર્યો.

જેનેટ કૂક અખબારી દુનિયા છોડી ફ્રાન્સના કોઈ નાનકડા શહેરમાં વસવા ચાલી ગઈ હતી. ૧૯૯૬મા અચાનક જાહેરમાં આવી. પોસ્ટમાં પોતાના જુનિયર અને પછી પ્રેમી પત્રકાર માઇક સેજર સમક્ષ પ્રગટ થઈ દુનિયા સમક્ષ પોતાની વાતો રજૂ કરી. એમાં એની ગ્લાનિ જ ઝળકતી રહી.

જેનેટ કૂક કંઈ પહેલી પત્રકાર નહોતી, જેણે ખોટું કર્યું હતું. બીજા ઘણા બધા અમેરિકન અને યુરોપીય પત્રકારોએ આવું ખોટું કર્યું હતું, પરંતુ એમનાં નામ છાપરે ચઢ્યાં નહિ, કદાચ એટલા માટે કે તેઓ ગોરી ત્વચાવાળા હતા.

આ ઘટના જૂની હોવા છતાં ય આજના સમયમાં ઉપયુક્ત છે. આજથી ૩૮ વર્ષ પહેલાં ‘વૉશિંગ્ટન પોસ્ટ’ જેવાં અખબારો સમાજ પ્રત્યે પોતાની ફરજ નિભાવવામાં કોઈ કચાશ રાખતાં નહોતાં. જેનેટ કૂકે પોતાની ભૂલ સ્વીકારી પુરસ્કાર પાછો આપ્યો. પરંતુ આજે આપણા દેશમાં જોઈએ છીએ કે કેટલાક પત્રકારો પોતાનું અંતઃકરણ વેચી ‘પત્તર-કારિતા’ કરી રહ્યા છે. કોઈ એક રાજકીય પક્ષના હિતમાં સમાચારો તોડીમરોડીને રજૂ કરવામાં આવે છે. ગરીબી, બેકારી, બેરોજગારી, સમાજમાં વધતું વૈમનસ્ય, જેવાં મહત્ત્વના મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરવી જોઈએ. એના બદલે ક્ષુલ્લક બાબતો પર ચર્ચા કરવામાં આવી રહી છે. એક ફિલ્મી હીરોએ આત્મહત્યા કરી, એની પ્રેમિકા એના મોત માટે જવાબદાર છે એવું ચિત્ર મીડિયાએ લોકમાનસમાં ઠસાવી દીધું. એમાંથી વાત ડ્રગ્સ પર પહોંચી ગઈ અને કયા ફિલ્મી સિતારાઓ ડ્રગ્સના બંધાણી છે, એની ચર્ચાઓ થવા લાગી. એમાં અસલ મુદ્દો તો ભુલાવી દેવામાં આવ્યો. સુશાંતસિંહ રાજપૂતની આત્મહત્યાનો હોબાળો એટલા માટે કરવામાં આવ્યો કે એ મૂળ બિહારનો હતો, અને બિહારમાં ચૂંટણીઓ આવી રહી હતી. હવે જો કે બિહારનાં પરિણામો પણ આવી ગયાં છે અને ભા.જ.પ.ની આગેવાનીમાં એન.ડી.એ.એ બહુમતી મેળવી છે. સુશાંતે ‘કેદારનાથ’ ફિલ્મમાં મુસ્લિમનું પાત્ર ભજવ્યું, ત્યારે આ જ ભા.જ.પ.ના સમર્થકોએ એનો વિરોધ કર્યો હતો, અને જ્યારે ચૂંટણી આવી ત્યારે એ જ વિરોધીઓ સુશાંતના સમર્થનમાં આવી ગયા હતા. જ્યારે કોઈ મુદ્દો ન હોય ત્યારે કેવા મુદ્દા ઊભા કરવા એ કોઈએ ભા.જ.પ. પાસેથી શીખવું જોઈએ! અને આ મુદ્દાઓને ચગાવતા રહેવું એ આપણા મીડિયા પાસેથી કોઈ શીખે! કોઈ એક પક્ષની તરફેણ કરનાર મીડિયાને કેટલાક લોકો ‘ગોદી મીડિયા’ તરીકે યોગ્ય રીતે જ ઓળખે છે. આ ગોદી મીડિયા સમાજને માહિતી, મનોરંજન અને શિક્ષણ પૂરું પાડવાની પોતાની ફરજથી વિમુખ થઈ રહ્યો છે. પ્રશ્ન ઉદ્‌ભવે છે કે શું મીડિયાએ તટસ્થ રહેવું જોઈએ કે કોઈ એકનો પક્ષ લેવો જોઈએ? ઘણા લોકો કહેશે કે મીડિયાએ તટસ્થ રહેવું જોઈએ, કોઈનો પક્ષ ન લેવો. જે આજે શાસનમાં છે, કાલે ના પણ હોય અને જે આજે વિરોધપક્ષમાં છે એ શાસનમાં પણ હોઈ શકે છે. રાહત ઇન્દોરીએ કહ્યું હતું એમ ‘આજ જો સાહિબે મસનદ હૈ કલ નહિ હોંગે – કિરાયેદાર હૈ જાતી મકાન થોડી હૈ.’

પરંતુ કેટલાક લોકો એવું પણ કહેશે કે મીડિયાએ તો એક જ પક્ષ લેવો જોઈએ – પીડિતોનો. કેમ કે પીડિતોનું દર્દ મીડિયા નહિ જણાવે તો કોણ જણાવશે?

એક ત્રીજો વર્ગ પણ છે – અને એ મોટો વર્ગ છે – જે કહે છે કે અમે તો એનો જ પક્ષ લઈશું જે અમારી ખાતરદારી કરે – અર્થાત્‌ અમને માલમલીદો આપે.

આ નિરાશાજનક માહોલમાં રણમાં વીરડી સમાન દિલાસાની એક બાબત પણ છે. એ છે ઈમાનદારીથી પોતાનો પત્રકારત્વધર્મ નિભાવી રહેલા કેટલાક પત્રકારો અને મીડિયાહાઉસ. ભલે આંગળીના વેઢે ગણાય એટલાં જ છે આ સાચા પત્રકારો. આવા પત્રકારોથી જ પત્રકારત્વ હજી જીવી રહ્યું છે, એ જ આપણા માટે આશ્વાસનની વાત છે ! એક દીપક બળે એટલે અંધકાર પણ ધ્રૂજી ઊઠે છે અને પલાયન કરી જાય છે.

સત્યને પ્રકાશવા માટે એક સાચો પત્રકાર પણ પૂરતો છે.

૧૬મી નવેમ્બર નૅશનલ પ્રેસ ડે તરીકે ઊજવાય છે. બધા જ સાચા અને સારા પત્રકારોને દિલથી સલામ.

કન્સલ્ટિંગ અને ચાર્ટર્ડ સિવિલ એન્જિનિયર, લેખક, કટારલેખક, IGNOUમાંથી માસ કૉમ્યુનિકેશન અને જર્નાલીઝમનો કોર્સ કરેલ છે.

email : msaeed181@gmail.com

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 01 ડિસેમ્બર 2020; પૃ. 08