નિરંતર

વાત જો કે ૨૦૨૨માં અને ૨૦૨૨ની જ કરવી છે, પણ કલમ ઉપાડવા કરું છું ત્યારે ચિત્ત કવિકુલગુરુ કાલિદાસની મનહર-મનભર સૃષ્ટિમાં અને એમાં ય તે શાકુન્તલ અને કણ્વાશ્રમની ચિત્રણામાં રમવા કરે છે.

રાજા દુષ્યન્ત મૃગયાએ નીસર્યા છે. નાસતું મૃગલું વન વીંધતું તપોવનમાં પ્રવેશે છે. કણ્વ મુનિનો એ આશ્રમ છે. રાજા નિશાન લેવાની અણીએ છે ત્યારે સહસા બે આ શ્રમિકોનો અવાજ સંભળાય છે : રાજન, આ તો આશ્રમમૃગ છે, ન હન્તવ્યો ન હન્તવ્યઃ …

નોંધ્યું તમે, આશ્રમની સીમા જ્યાં શરૂ થઈ, રાજાની ને રાજ્યની એક હદ ત્યાં આવી ગઈ. રાજ અલબત્ત રાજાનું જ છે, પણ આણ અને આમન્યાને વશ વરતીને.

અહીં સાંભરે છે તક્ષશિલાના પ્રવેશદ્વારે મુકાયેલ એક સૂચનાપટ, ‘દીપનિર્વાણ’ નવલકથામાંથી દર્શકની બાનીમાં : “હે ચક્રવર્તી! આ જગ્યાએ જ્ઞાનની અધિષ્ઠાત્રી, આજીવન બ્રહ્મચારિણી, સર્વવત્સલા સરસ્વતીનું ઉપાસના સ્થાન છે એટલે અહીંની શાંતિને અભંગ રાખવા માટે તારા, સપ્તસિંધુઓનું જલ પીધેલા ઘોડાને અહીં બહાર જ વિશ્રામ દેજે. તારાં દેદીપ્યમાન અસ્ત્રશસ્ત્રનો ભાર અહીં જ રથમાં ઉતારી નાખજે; ને તારા રાજવી મદમર્દનનો અહંભાવ અહીં જ મૂકીને આ અંતર્વેદીમાં પગ મૂકજે.”

હવે, એ તો રાજાશાહીનો જમાનો હતો – અને એણે પણ શિક્ષણ ને સાહિત્ય પરત્વે એક આમન્યા જાળવવામાં પોતાનો ધર્મ જોયો હતો. જમાનો ક્યાં ય આગળ ચાલ્યો છે, અને લોકશાસને કેટલીએક પ્રજાસૂય આમન્યાઓ જાળવવામાં પોતાનું શીલ જોયું છે. આ જે પ્રજાસૂય આણ ને આમન્યા, એની વિધિવત્‌ બંધારણીય ને કાનૂની ઓળખને આપણે આજની લોકશાહી પરિભાષામાં સ્વાયત્તતાને નામને ઓળખીએ છીએ.

નમૂના દાખલ ગ્રેટ બ્રિટનની વાત કરું જરી? અને દૃષ્ટાંત છે પણ મજાનું એણે ‘રાજા’ની સંસ્થા ઘટતાં માનપાન સહ જાળવી રાખી છે, પણ લોકશાહી વ્યવહારની અનોખી સંસ્કૃતિ નિપજાવી છે. ૧૯૮૫ની સાલમાં ‘બ્રિટનની ધરતી પર એક વિક્રમ ઘટના નોંધાઈ. શ્રેષ્ઠતમો પૈકી એક એવા વિદ્યાધામ, ઑક્સફર્ડ યુનિવર્સિટીમાં દરખાસ્ત આવી કે વડા પ્રધાન માર્ગરેટ થેચરને માનદ્દ ડૉક્ટરેટ આપવી. ઇંગ્લેન્ડની સંસદીય લોકશાહીના ઇતિહાસમાં એક અર્થમાં થેચરનું નામ ચર્ચિલની હારોહાર લેવાય છે. બલકે, લાંબા કાર્યકાળની કસોટીએ તો માર્ગરેટ થેચરને આપણે આગળ મૂકવાં પડે. આવાં આ થેચરબાનુ, એમને માનદ્દ ડૉક્ટરેટની દરખાસ્ત સામાન્યપણે સ્વીકાર્ય જ હોય ને. ખુદ યુનિવર્સિટીને પણ એમાં ગૌરવ મળે એ સહજ હતું. પણ આ કિસ્સામાં બન્યું એવું કે યુનિવર્સિટીએ બહુમતીથી ધરાર નન્નો ભણ્યો. કારણ ? તો કહે, થેચર શાસનમાં શિક્ષણ અને સંશોધનની સરકારી જોગવાઈ પર કાપ મુકાતો રહ્યો છે. હવે જુઓ તમે માર્ગરેટ થેચરની પ્રતિક્રિયાઃ “યુનિવર્સિટીમાં માનદ્દ ડૉક્ટરેટ સારુ મારું નામ વિચારાઈ રહ્યાનું જાણ્યું ત્યારે સ્વાભાવિક જ આનંદ થયો હતો. પણ એને જો એ સ્વીકાર્ય ન લાગે તો હું તે માટે દબાણ શા સારુ કરું?”

લોકશાસનની શોભા, આમપ્રજાસૂય આણ અને આમન્યા પરત્વે આદરથી વધતી હોય છે. સાહિત્ય આદિ ક્ષેત્રોમાં સંવર્ધન-સંગોપન સારુ સારસંભાળની રીતે રસ લેવો ને ઉપયોગી થવું એમાં કોઈ પણ રાજ્ય પોતાની શોભા ને ધર્મ સમજે એ અલબત્ત ઈષ્ટ છે. તે માટે બંધારણીય ને કાનૂની ધોરણે આગવી સંસ્થાનિર્મિતિ એનો હક ને ફરજ બંને છે. પણ લોકશાહીએ ગંગાની પેઠે શંકરની જટા ને જહ્‌નુની જંઘાને વટી સાઠ હજાર સગરપુત્રોના હિત વાસ્તે મેદાનમાં આવવું રહે છે. સગરપુત્રો લગી પહોંચવાની આ બંધારણીય પ્રયુક્તિ અને કાનૂની જોગવાઈને આપણે સ્વાયત્તતા કહીએ છીએ.

સદ્દભાગ્યે, દેશની સાહિત્ય અકાદેમીના ચુંટાયેલા, રિપીટ, ચુંટાયેલા પ્રમુખ ઉમાશંકર જોશીએ અક્ષર બિરાદરીને જગવ્યાથી અને દર્શક સરખા સાહિત્યસેવી સ્વાતંત્ર્યસૈનિકે સીધો રસ લીધાથી ગુજરાતમાં સ્વાયત્ત સાહિત્ય અકાદમીનો એક કાર્યસાધક ઢાંચો બનેલો છે. યુનિવર્સિટીઓ અને સાહિત્યસંસ્થાઓના ને સરકારી પ્રતિનિધિઓ ઉપરાંત આ ઢાંચાની ખાસ વિશેષતા નોંધાયેલા લેખકોની અલાયદી કૉન્સ્ટિટ્યુઅન્સીનીયે છે જે અન્ય રાજ્યોની અકાદમીઓમાં ભાગ્યે જ હશે. આ સૌનું જે મતદારમંડળ (ઇલેક્ટોરલ કૉલેજ) બને તે અધ્યક્ષને ચૂંટી કાઢે. આવો જે એક ઢાંચો આપણે ત્યાં હાજરાહજૂર છે એને ફેરજાગતો અને ગાજતો કેમ ન કરી શકીએ? ગુજરાત મોડેલની એ એક ગૌરવ ઘટના હશે.

e.mail : prakash.nireekshak@gmail.com

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 01 ફેબ્રુઆરી 2022; પૃ. 16

૧.

“ધારો કે આ વાર્તા નથી” / રણછોડભાઈ પરમાર

છે તો આ એક વાર્તાસંગ્રહ, પણ માનનીય હિમાંશીબહેન શેલતે એનું નામ રાખ્યું છે, “ધારો કે આ વાર્તા નથી.” આપણને તરત જ પ્રશ્ન થાય કે આવું નામ કેમ રાખ્યું હશે ? એ જાણવા માટે પુસ્તક વાંચવું પડે. મેં વાંચ્યું. શું મળ્યું મને આ પુસ્તકમાંથી ?

આ પુસ્તકમાં કુલ નવ વાર્તાઓ છે. એમાં આઠ વાર્તાઓ હિમાંશીબહેન કાયમ લખે છે તેવા કદની, મતલબ કે છથી આઠ પાનાંની, જ્યારે એક થોડીક લાંબી છે. પૂરાં વીસ પાનાંની. પણ એમાં નવાઈ પામવાની જરૂર નથી. પન્નાલાલ પટેલે વાત્રકને કાંઠે અને સાચાં શમણાં જેવી ઘણી લાંબી વાર્તાઓ લખેલી છે.

હિમાંશીબહેનનો દરેક વાર્તાસંગ્રહ નવાં શિખર સર કરે છે. આ વાર્તાઓ પણ આગળની તમામ વાર્તાઓ કરતાં વધુ એક પગલું આગળ વધે. તેમની વારતાઓ હંમેશાં સામાજિક નિસબત ધરાવતી રહી છે. હાલના સમયમાં મૉબ લિંચિંગ, કુમળી બાળાઓ પર અત્યાચાર, વૃદ્ધોની અવગણના, શાળાનાં બાળકોમાં વધતી હિંસાની ઘટનાઓ, મહિલાઓની મજબૂરી વગેરે બાબતોના સમાચારો રોજ છાપાનાં પાનાં પર છપાતા રહે છે. સડેલા વ્યવસ્થાતંત્રને આ બધું કોઠે પડી ગયું છે. પણ સામાન્ય માણસ અકળાય છે. અંદર ને અંદર ભીંસાય છે. કશું કરી શકાતું નથી. અરે, ફરિયાદ પણ કરી શકાતી નથી. એટલે જ કદાચ હિમાંશીબહેન કહે છે, “જે કાળખંડમાં જીવવાનું આવ્યું છે એની ભીંસ અનુભવું છું. આ વાર્તાસંગ્રહની તમામ કૃતિઓમાં એ રાજકીય અને સામાજિક પરિબળોનું દબાણ વરતાય છે.”

આ સીધીસાદી ફુરસદમાં વાંચવાની વાર્તાઓ નથી, કોઈ પેમલાપેમલીની વાર્તાઓ નથી. સાધુ સંતો રોજ માઈકમાં કહે છે તેવી ઉપદેશાત્મક વાર્તાઓ નથી, પણ પેલાં કુમળાં બાળકો, મજબૂર સ્ત્રીઓ અને બેબસ ઈન્સાનોનો ચિત્કાર છે. જે સાંભળ્યા પછી મગજ સુન્ન થઈ જાય છે. ચિત્તને કયાં ય સુધી શાતા મળતી નથી. અને એટલે જ એનું નામ રાખ્યું છે, “ધારો કે આ વાર્તા નથી.”

૨.

સાંસ્કૃતિક રાષ્ટ્રવાદ વિશે / પ્રણય જામનગરી

આ ‘સાંસ્કૃતિક રાષ્ટ્રવાદ’ શબ્દયુગ્મ પ્રત્યેક શબ્દને પોતાની શરતે અથાર્ન્વિત કરવાનો સ્વાર્થિક પ્રયત્ન છે. સંસ્કૃતિ એ ક્યારે ય દેશકાળની સીમાઓમાં બાંધી શકાય નહીં. સંકુચિત રાષ્ટ્રવાદમાં કોઈ ખરો સર્જક પોતાના શબ્દને વેડફી મારે નહીં; રવીન્દ્રનાથ ટાગોરની ‘ઘરે બાહિરે’ નવલકથાને કાકાસાહેબ કાલેલકરે એથી જ ‘રાષ્ટ્રોદ્ધારક નવલકથા’ કહી છે.

હિન્દીમાં પોલિટિકલ સૅટાયર બહુ સફળતાથી પ્રભાવક રીતે લખાય છે. આપણે ગુજરાતીમાં તો ચુનીલાલ મડિયા અને હરીન્દ્ર દવે અને વિનોદ ભટ્ટના શબ્દથી સંતોષ માનવો પડે. એ પણ કેટલા ગુજરાતી વાંચકને અંદરથી અસ્વસ્થ કરી શકી છે ? હિન્દીમાં ફણીશ્વરનાથ રેણુ, મન્નુ ભંડારી, હરિશંકર પરસાઈ, ‘રાગ દરબારી’ના સર્જક શ્રીલાલ શુક્લ અને ‘જો સચ બોલેગા, મારા જાયેગા’ના કવિ રમેશ જોશીને યાદ કરવા જેવા.

હા, શેખાદમે ‘ખુરશી કાવ્યો’ લખી યાદગાર કવિતા આપી ખરી !

ટાગોરની રીતે જો કહેવાનું હોય તો ‘સાંસ્કૃતિક રાષ્ટ્રવાદ’ને સ્થાને મને ‘વૈશ્વિક સાંસ્કૃતિકવાદ’ અથવા ‘વૈશ્વિક માનવવાદ’ શબ્દયુગ્મ વધુ ગમે.

‘ઘરે બાહિરે’માં રાષ્ટ્રને માટે હિંસાત્મક વલણના વિરોધી ટાગોર કહે છે કે ‘દેશકાળથી ઉપર જે સત્ય છે એને જ હું વંદન કરીશ’.

આપણને માનવમાત્ર પ્રત્યે પ્રેમ-કરુણા-અનુકંપા હોય એ જ વૈશ્વિક માનવસંસ્કૃતિ ગણાય. કરે કે ન કરે પણ દરેક રાષ્ટ્રે આ વૈશ્વિક માનવસંસ્કૃતિનું-માનવવાદનું ગૌરવ કરવું જોઈએ.

સ્પષ્ટ રીતે કહેવું હોય તો પૃથ્વીના કોઈ પણ ખૂણે, કોઈ પણ દેશની કોઈ પણ વ્યક્તિમાં રહેલ સત્યમ્‌-શિવમ્‌-સુન્દરમ્‌ને વંદન કરવાની આપણી સંપૂર્ણ તૈયારી હોવી જોઈએ. આ જ સાચી સંસ્કૃતિ જે સદીઓથી મહિમાવંત ગણાઈ છે.

સૌન્દર્યની સત્તા અને સત્તાનું સૌન્દર્ય સામસામા છેડાનાં જ હોવાનાં !

(૧૬ જાન્યુઆરી ૨૦૨૨ના ‘નિરીક્ષક’માં પ્રકાશિત લેખ સંદર્ભે બે ટિપ્પણી, ફેસબુક સૌજન્ય)

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 01 ફેબ્રુઆરી 2022; પૃ. 13

યુ.પી.માં ચૂંટણી જાહેર થતાં જ રણશિંગુ ફૂંકતાં હોય એમ વીડિયો આલ્બમ પણ રજૂ થવા માંડ્યા. ગોરખપુરના સાંસદ અને જાણીતા ભોજપુરી ગાયક રવિકિશને ‘યુ.પી.મેં સબ બા'નામે એક વીડિયો આલ્બમ લખલૂંટ ખર્ચે તૈયાર કરી આખા યુ.પી.માં ફેલાવી દેવા માટે જરૂરી સંખ્યા સાથે તૈયાર કર્યો. યોગી આદિત્યનાથે એ આલ્બમ લૉન્ચ કર્યું. જાણે ચૂંટણી યુદ્ધનું જોરદાર શસ્ત્ર હોય એવો દાખડો ય કર્યો. રવિકિશનના વીડિયોમાં જાત જાતનાં લોકેશન,એનાં જુદાં જુદાં લૂગડાંનો વેશ હતો.

પરંતુ યુ.પી.માં (ભલે મેઘાણીની ચારણકન્યા તો નહીં પણ નાનકડી છોકરીએ) ભા.જ.પ.ના આ આલ્બમ સામે નાનકડી, એક મિનિટ વીસ સેકન્ડની કવિતા ગાઈને ભા.જ.પ.ની ઊંઘ હરામ કરી નાંખી છે .સોશિયલ મીડિયાની ભાષામાં બોલે તો એ..ટ..લી..વાઈરલ થઈ કે અત્યારે આંકડો દસ લાખ ચાહકોનો થયો છે! એનું ગીત યુ.પી.મેં કા બા.. છે.

મેં વધુ માહિતી મેળવવા ખાંખાખોળા કર્યા તો જોયું કે આ નેહા સિંહનાં તમામ ગીતો પ્રજાની વેદનાને વ્યક્ત કરે છે. વળી, આનંદની એક વાત એમના એક ઈન્ટરવ્યુમાંથી જાણવા મળી કે ભોજપુરી ગીતસંગીતમાં પ્રવેશેલી અશ્લીલતા સામે પણ જંગ કરે છે જે સંગીતની પિતૃસત્તા ભા.જ.પ.માં છે! રીંકીયા પાપા..યાદ કરો.

નેહા સિંહ રાઠોર કેવળ ગાતાં જ નથી, પોતે જ ગીત રચે છે. એમના આ ગીતની અપાર લોકચાહનાથી ભા.જ.પ.ને અત્યારે પડ્યા ઉપર પાટું જેવું થયું છે. રવિકિશનનું મોંઘું ગીત કે બચાવમાં આવેલા બીજાં ગીતો ફિસ્સાફસ્સ લાગે છે. બી.જે.પી.ના ટ્રૉલબહાદુરોએ અપમાન અને ગાળોનો વરસાદ કર્યો છે. નેહા સિંહનાં મા અને ભાઈ ડર્યાં. થોડો વખત સ્થાન છૂપાવવું પડયું. અજિત અંજુમ સાથેની મુલાકાતમાં એમણે કહ્યું કે આ ગીત મારી પણ વેદના છે કોરોનામાં રેમિડીસેવરના અભાવે પરિવારજન ગુમાવ્યાં છે. એમના ગીતમાં ક્રાઇમમાં હવે નંબર વન બનેલું ગોરખપુર છે, હાથરસનો બળાત્કાર છે, લખીમપુરની કિસાનોની હત્યા છે, ચૂંટણી ટાણે દલિતોને ત્યાં જઈને કરાતું દલિત ટુરિઝમ છે, અયોધ્યાની જમીન કૌભાંડ છે.

લાખ ધમકી મળવા છતાં આ ગાયિકા ડરી નથી. એણે કહેલું યુ.પી.મેં કા બા નો બીજો ભાગ આવશે અને ગઈકાલે આવી ગયો.

બેઉ કવિતા સાદા કેમેરાથી, સામાન્ય ઘરમાં એક જ સ્થિતિમાં શુટ થઈ છે. સરકારી પ્રચારતંત્રની હવા કાઢી નાંખી છે આ ગીતોએ. અજિત અંજુમના ઈન્ટરવ્યુમાં એણે કહ્યું જુઓ કેવાં ટાંચા સાધનોથી હું કામ કરી રહી છું! ગીતમાં એક માખી કનડતી ખભે બેસે છે એની વાત પણ કરી. વીડિયો જોયો ત્યારે વાત સાચી લાગી. એ માખી જ નેહા સિંહ રાઠોરનું પ્રતીક છે. યુ.પી.ને બેહાલ કરી વોટ માંગવા નીકળતાં ઈમાનદાર નેતાઓને આ ગીત પેલી માખીની જેમ કનડશે.

આવી કવિતામાં કવિતા કેટલી એવું કલૉઝરીડિંગ કરવાનો હવે સમય નથી. પ્રેશર કૂકરના સેફટી વાલ્વ જેવી હોય છે આવી કવિતા. અંદર કેટલો બળાપો છે એનો અંદાજ આપે છે. લગભગ બધી જ ચેનલોમાં એનાં ઈન્ટરવ્યુઝ થયા છે. આપણને સહુને પારુલબહેનની રચના 'શબવાહિની ગંગા' યાદ આવશે.

જય હો કવિતા.

જાન્યુઆરી ૨૫, ૨૦૨૨

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 01 ફેબ્રુઆરી 2022; પૃ. 10