રાજકારણ સ્મૃિતનાશક છે. એમાં રચ્યોપચ્યો સાહિત્યકાર પોતાનું લખવાનું ભૂલી જાય; સાહિત્યનો વહીવટદાર થઇ મ્હાલે ને ચોપાસ રૂઆબ છાંટે.

હું આ ‘સાહિત્ય સાહિત્ય’-ની છતરી હેઠળ બેઠેલો છું એવો મેં તાજેતરમાં ઉલ્લેખ કરેલો. એટલે એક નવોદિત સન્મિત્રે ફોનમાં કહ્યું કે એ છતરી હેઠળ તમારે આપણી સાહિત્યસંસ્થાઓ – અકાદમી, પરિષદ અને દિલ્હી અકાદમી – વિશે પણ લખવું જોઇએ; કેમ નથી લખતા? પરિષદમાં સિતાંશુ પ્રમુખ ચુંટાયા છે તો એમને તમે સ્વાયત્તતા વિશે પૂછો. એમની રાહબરી હેઠળ થયેલાં કામો વિશે રાજેન્દ્ર મહેતાએ RTI-ની ભૂમિકાએ પ્રશ્નો કર્યા છે, જાહેરમાં ચર્ચામાં મૂક્યા છે, એ વિશે પૂછો. અકાદમીમાંથી માધવ રામાનુજે રાજીનામું આપ્યું, તમે વિદેશ છો, તો નિર્ણયો કોણ લે છે? જણાવો. મેં કહ્યું : દોસ્ત, આમાં મને તારી પૂરેપૂરી નિસબત વરતાય છે, અભિનન્દન – હા પણ તમે સંસ્થાઓમાં માનતા નથી એટલે લખશો કે કેમ?- હું વાક્ય પૂરું કરું એ પહેલાં જ બોલેલો. મેં કહ્યું, હા, બધા વિશે લખીશ. શનિવારે ‘છતરી’ તું જોઇ લેજે. ઓકે ફાઇન, કહીને ફોન એણે મૂકી દીધેલો. આમ તો હું સંસ્થાઓ વિશે ઇન-જનરલ અને હાસ્યવ્યંગની રીતે કહેતો હોઉં છું, આવા પર્ટિક્યુલર પ્રશ્નોને નથી અડતો. પણ ત્રણેય સંસ્થાઓ વિશેની સન્મિત્રની આ માંગ તીવ્ર છે એટલે ટાળી નથી શકતો. તો, એ પરત્વે આવું કંઇક લખું :

સન્મિત્રને જણાવું કે અકાદમી-અધ્યક્ષ વિષ્ણુભાઇને ચૅટ-મૅસેજમાં આવા મતલબનું હું ઑલરેડી લખી ચૂક્યો છું : માર્ગદર્શક મંડળમાં અને કાર્યવાહક સમિતિમાં સભ્યસંખ્યા જુદાંજુદાં કારણોથી ઘટી ગઇ છે. તાજેતરમાં માધવ રામાનુજે રાજીનામું આપ્યું છે. તો હવે પ્રશ્ન એ થાય છે કે કઇ બહુમતિથી નિર્ણયો લેવાય છે. મને ડર છે કે જે નિર્ણયો લેવાશે એ, હકીકતમાં નહીં હોય તો પણ, આપખુદ લેખાશે : ખાસ ઉમેર્યું છે : બનતી ઉતાવળે બન્નેની નવરચના કરજો. આ વર્તમાનની તાકીદ છે બલકે અકાદમીની ભાવિ નીતિરીતિ અને તે અનુસારની બહુસમ્મત કાર્યપ્રણાલિ પરત્વે અત્યન્ત જરૂરી છે : મને આશા છે, ઘટતું થશે.

પરિષદ-પ્રમુખને પૂછવા કરતાં સિતાંશુ યશશ્ચન્દ્ર મારા મિત્ર છે એ નાતે એમને આવું કંઇક કહું : સ્વાયત્તતા માટેની લડતને પરિષદ ભલે ચાલુ રાખે. પણ એ માટે અકાદમીના કાર્યક્રમો અને ‘શબ્દસૃષ્ટિ’ જોડે અસહકાર બાબતે ફતવાથી કે અન્ય દબાણોથી, રાજીનામાં વગરે ઘટનાઓ ઘટેલી એ વાતનું દુ:ખ સાહિત્યસમાજથી વીસરાયું નથી. વળી, એ કારણે આ લડત સમગ્ર સાહિત્યસમાજની છે એમ માનવું ત્રાહિત પ્રજાજનો માટે આજે પણ મુશ્કેલ રહ્યું છે. ખાસ તો એથી, અકાદમી- સંલગ્ન વ્યક્તિઓ પ્રત્યે દ્વેષ કે ખાર પ્રગટેલો છે. એને નષ્ટ કરે. કોઇપણ સાહિત્યકાર મુક્ત મને પોતીકી સ્વાયત્તતાનો અનુભવ અને વિનિયોગ કરી શકે એ હેતુથી એ ઠરાવોને સુધારે ને જાહેર કરે. એથી આપણે સૌ સૌહાર્દની ભૂમિકાએ વિકાસશીલ થઇ શકીશું. નવોદિત પેઢીને વિશ્વાસપૂર્વકનું પ્રાણસભર વાતાવરણ મળશે. મૈત્રીના એ જ નાતે કહું કે રાજેન્દ્ર મહેતાએ RTI -ની ભૂમિકાએ જે જાહેર પૃચ્છા કરી છે તેનું શક્યતમ નિરસન કરે. એટલે કે, એ પ્રશ્નો અંગેનાં તથ્યો સાહિત્યસમાજ માટે પ્રકાશિત કરે. નિયમાનુસાર અકાદમી એવી ચર્ચામાં ન ઊતરી શકે એમ હોય તો પણ વાતનું નિરાકરણ કરવું વાતાવરણની શુદ્ધિ માટે ખૂબ જરૂરી છે. અનૌપચારિક ભૂમિકાએ અસંભવિત નથી.

મારી દૃષ્ટિએ, સાહિત્યસંસ્થાનું કામ સાહિત્યસમાજ માટે સાહિત્યિક પ્રવૃત્તિઓ કરવી એ છે. વ્યાખ્યાનો પરિસંવાદો અધિવેશનો જ્ઞાનસત્રો કે પ્રકાશનો વડે : સાહિત્યના સર્વ અભિગમોનું સ્વાગત થઇ શકે એવું નિષ્પક્ષ એટલે કે પોષક હવામાન રચી શકે : સાહિત્યપદાર્થ – સંલગ્ન સત્યોનું પ્રસરણ કરી શકે : નીવડેલાઓને જોડીને આશાસ્પદ નવોદિતોને ભાથું બંધાવી શકે : આ બાબતોનું સરખું પાલનપોષણ થાય તો, કોઇ પણ સંસ્થા ‘સાહિત્યિક સંસ્કૃિત’ માટે શ્રેયસ્કર છે.

પરન્તુ, સાહિત્યિક પ્રવૃત્તિ અને વૈયક્તિક સર્જન/લેખન વચ્ચેનો ભેદ સૌ સમજી રાખે એ અત્યન્ત જરૂરી છે. વ્યક્તિએ સર્જક કે સમીક્ષક પોતે જાતે, જાતના બળે, થવાનું હોય છે. સંસ્થાના મોહમાં એ સત્યને એ જો વીસરી જાય, તો નુક્સાન એને છે. ઘરના એકાન્તે કરવાનું કામ – જેથી સમગ્ર કારકિર્દીના મૂળાધાર સમી નિજી સમ્પદા એકઠી થાય. સદા પોતાની વર્કશોપને અધીન રહેવાની વાત. કેમ કે વૈશ્વિક સાહિત્ય-સમજની તુલનામાં સંસ્થાઓની કાર્યપદ્ધતિ બંધારણબદ્ધ હોય છે. ગાંઠે બાંધી રાખવાની વાત. પરન્તુ એ લાલો સંસ્થામાં આવતો-જતો રહે છે એટલે ભ્રમમાં આવી જાય છે કે પોતે સાહિત્યકાર થઇ ગયો ! એને પ્રમુખ બનવાનાં સપનાં આવવા લાગે છે. સંસ્થાઓ આપવડાઇમાં વીસરી જાય છે કે પોતાથી સર્જક મોટો છે ને સર્વથા સ્વાયત્ત છે. ઇન્સ્ટિટ્યુશન સાહિત્યપદાર્થને ઇન્સ્ટિટ્યુટ કરે પણ સાહિત્યકાર આખેઆખો ઇન્સ્ટિટ્યુટ થઇ જાય તો સાહિત્યનું સત પ્રશ્નાર્થ હેઠળ આવી જાય. સર્જનશક્તિ કે સમીક્ષાત્મક નિપુણતા, બીબાંઢાળ બની જાય. લાલચને કારણે માણસો બીબાંમાં ઢાળ્યા ઢળાય પણ ખરા. આ સંભવિત હ્રાસમાં ઉમેરાય છે, સંસ્થાકીય રાજકારણ. અને સંસ્થાઓમાં રાજકારણ તો મુખ્ય રસાયન છે ! કોઇ પણ ક્ષણે વ્યક્તિના ખૉળામાં જઇ પડે ને એને દઝાડીને જંપે. અને સાંભળો, રાજકારણ સ્મૃિતનાશક છે. સંભવ છે કે એમાં રચ્યોપચ્યો સાહિત્યકાર પોતાનું લખવાનું ભૂલી જાય; સાહિત્યનો વહીવટદાર થઈ મ્હાલે ને ચોપાસ રૂઆબ છાંટે.

હા, ચૂંટણી લડીને સપનું સાચું પાડી શકે. પ્રમુખ થાય. નિજી સમ્પદાથી સભર હોય તો જુએ કે આજે વિશ્વસાહિત્ય અને સંસ્કૃત સાહિત્ય સાથેનો આપણો અનુબન્ધ નહિવત્ રહી ગયો છે. કેટલી હાણ થઇ રહી છે. પણ લોકશાહી છે એટલે નિજી સમ્પદાવાળા ન પણ મળે. મુક્તચિત્ત મતદારને થાય, કોને મત આપું? લિસ્ટમાં ખરા સાહિત્યકારો તો જૂજજાજ છે ! એને થાય, મારે આને, ‘પ્રમુખ’ ચૂંટવાનો? સમજો, લોકશાહી પોતાના સ્વરૂપે કરીને અલ્પતમ ગુણવાનને ય પ્રવેશ તો આપે છે પણ આવશ્યક વિવેક ન હોય તો ફળ નથી આપી શકતી. લોકશાહીની એવી અન્તર્ગત મર્યાદાઓથી સાહિત્યકલાને બચાવવાનું હંમેશાં મુશ્કેલ રહેવાનું. સંસારમાં ઉત્તમ સાહિત્યો વર્કશોપોમાંથી કે કોટરીઝમાંથી – સમાન રસરુચિધારીઓની મંડળીમાંથી – પ્રભવ્યાં છે એ સત્ય તો સાવ ભુંસાઇ જવાનું.

આ કારણોથી હું સંસ્થામાં નથી માનતો. પણ હું સંસ્થાદ્રોહી નથી. ભૂતકાળમાં, જરા જેટલા ય પ્રચાર વિના મધ્યસ્થમાં બે વાર ભરપૂર મતોથી ચુંટાયો છું. પણ કારોબારીની ચૂંટણીમાં મને દગો કરીને હરાવાયો, એટલે પછી, ત્યારથી છૂટાછેડા છે. છતાં નિમન્ત્રણથી પરિષદનાં કામો હંમેશાં કર્યાં છે : અકાદમી દિલ્હીની સલાહકાર સમિતિનો સભ્ય રહ્યો છું ને મીટિન્ગોમાં નકામી યોજનાઓના જરૂરી વિરોધ કર્યા છે, છતાં, મેં એને સમ્પાદનો કે અનુવાદો કરી આપ્યાં છે : ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમીની સ્વાયત્તતા માટે ઉમાશંકરે શરૂ કરેલી ઝુંબેશમાં, ‘શબ્દસૃષ્ટિ’-નો હું પહેલો માનાર્હ તન્ત્રી હતો તે છતાં, જાહેરમાં, લખીને, સૂર પુરાવેલો છે. એથી પ્રગટેલા કંકાસને કારણે મુક્ત થતાં મેં વાર ન્હૉતી કરી. તેમ છતાં, વર્તમાનમાં અકાદમીના નિમન્ત્રણથી જોડાયેલો છું. ટૂંકમાં, મારાં ધોરણોને અનુકૂળ કામો માન-અપમાનની પરવા વગર સાહિત્યની સેવા અર્થે હંમેશાં કર્યાં છે. મારે કહેવું તો એ છે કે ઉપર્યુક્ત વિચારો મને કોઇ ચૉપડીમાંથી નથી મળ્યા. ૫૪ વર્ષથી ગુજરાતી સાહિત્યની સન્નિકટે અહોરાત રહેવાથી અને એના નિરન્તરના સખળડખળ પરિદૃશ્યને નિ:સ્વાર્થ ભાવે નિહાળવાથી સૂઝેલા છે. રામ રામ.

સૌજન્ય : ‘સાહિત્ય સાહિત્ય’ નામક લેખકની સાપ્તાહિક કોલમ, “નવગુજરાત સમય”, 11 નવેમ્બર 2017

https://www.facebook.com/suman.shah.94/posts/1713885838642322

હું લગભગ ૧૯૬૦થી વિજ્ઞાનના વિવિધ વિષયો પર ગુજરાતીમાં લખું છું અને છેલ્લાં ઠીકઠીક વર્ષોથી હાથેથી લખવાનું બંધ કરીને બધું જ કામકાજ કમ્પ્યૂટર પર કરું છું. લખવા-વાંચવાના શોખને કારણે આ દરમિયાન મારે અનેક પ્રકારના વિદેશી-દેશી સંદર્ભગ્રંથો, દેશ-પરદેશનાં સામયિકો અને વિવિધ ભાષાના વિષય પરના કોશોના ગાઢ પરિચયમાં આવવાનું બન્યું છે. વર્ષોના અનુભવ પછી ગુજરાતીમાં લખતી વખતે જે કેટલીક મુશ્કેલી લાગી છે, તેના ઉકેલ કેવી રીતે લાવી શકાય તે ધ્યાન પર લાવવા આ લખું છું. પણ સાથે એ પણ કહું કે હું કોઈ કમ્પ્યૂટર-વિશેષજ્ઞ કે ભાષાશાસ્ત્રી નથી. મને લાગે છે કે ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ અને ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમી તેમ જ અન્ય સાહિત્યિક સંસ્થાઓ એક થઈને અહીં સૂચવેલાં સૉફ્ટવેર બનાવવાની કામગીરી પાર પાડે, તો મારી માબોલી, માતૃભાષા ગુજરાતી પર બહુ મોટો ઉપકાર થશે.

(૧) કમ્પ્યૂટર પર ગુજરાતીમાં કામ કરવા માટેના અત્યારે એકથી વધુ પ્રોગ્રામ ઉપલબ્ધ છે અને તે બધા જુદા જુદા ફૉન્ટ (ટાઇપ) ધરાવે છે. પરિણામે એક પ્રોગ્રામના ફૉન્ટમાં તૈયાર કરેલું લખાણ બીજા પ્રોગ્રામના ફૉન્ટમાં બદલી શકાતું કે છાપી શકાતું નથી. વધારે મુશ્કેલી ત્યારે આવેે, જ્યારે ઇમેલથી આ લખાણ ‘નિરીક્ષક’ માટે હું તમને મોકલવાનો હોઉં ત્યારે જો તમારી પાસે પણ મારો જ પ્રોગ્રામ અને હું વાપરું છું તે જ ફૉન્ટ હશે તો તમને તે જ સ્વરૂપે લખાણ મળી જશે. તેમાં તમે ધારો તો સુધારા-વધારા પણ કરી શકશો. તે પછી તરત જ તે છાપવા માટે આપી શકશો. પણ જો કોઈ બીજો પ્રોગ્રામ હશે, તો મારે મારું લખાણ ઇમેલ કરતાં પહેલાં પી.ડી.એફ. નામે ઓળખાતી ફાઇલમાં રૂપાંતરિત કરીને મોકલવું પડશે. આવી રીતે મોકલેલા લખાણને તમે વાંચી શકશો ખરા, પણ તેમાં કોઈ પણ પ્રકારનો ફેરફાર નહીં કરી શકો. તમારે એ છાપવા માટે સમગ્ર લખાણને ફરીથી તમારા કમ્પ્યૂટર પર તૈયાર કરવું પડશે. આ રીતે નવેસરથી ડેટા ઍન્ટ્રી (વિષયસામગ્રી પ્રવિષ્ટિ) કરતી વખતે મોકલેલા મૂળ લખાણમાં માનવસહજ ભૂલો આવવાનો સંભવ પણ ખરો જ. આ બધામાં સમય, શ્રમ અને પૈસાનો બગાડ થાય છે. આવું થાય છે, કારણ કે બધા ગુજરાતી પ્રોગ્રામ જૂનાજમાનાનાં રાજા-રજવાડાંઓની જેમ એકમેકને સહકાર આપતા નથી અને અંદરોેઅંદર ઝઘડતા રહે છે!૧ આની સામેે, અંગ્રેજી લખાણમાં આવું કશું જ થતું નથી. અંગ્રેજીમાં કરેલું મારું લખાણ કોઈ પણ જાતની મુશ્કેલી વગર દુનિયાના કોઈ પણ દેશમાં કોઈને પણ મોેકલી શકું છું. આમાં ઇમેલ કરનાર અને તે સ્વીકારનાર બંનેને કોઈ તકલીફ પડતી નથી. (આ બાબત દીપક મહેતાએ ‘ઓગણીસમી સદીના ગુજરાતી ગ્રંથ અને ગ્રંથકાર’ નામના તેમના પુસ્તકમાં સુપેરે સમજાવી છે. પરંતુ આ માહિતીપ્રદ પુસ્તકમાં જે ‘સાંકળિયું’, એટલે કે અનુક્રમણિકા આપી છે, તેમાં પ્રકરણ કયા પાના પર છે, તે સૂચવતા આંકડા જ નથી આપ્યા! ૨૦૧૫માં પ્રસિદ્ધ થયેલા આ પુસ્તકના પ્રકાશક ‘રંગદ્વાર પ્રકાશન’ છે. પરંતુ હવે તો ગુજરાતી પ્રકાશકોનાં લગભગ બધાં જ પુસ્તકોમાં આવી બધી ભૂલો જોવા મળે છે. આવું બધું આપણને કોઠે પડી ગયું હોય તેવું લાગે છે. અગાઉનાં પુસ્તકોમાં શુદ્ધિપત્રક આવતાં, પણ હવે તે ભાગ્યે જ જોવા મળે છે.)

જુદા-જુદા ગુજરાતી પ્રોગ્રામો વચ્ચે સુમેળ ન હોવાને કારણે ઉપર્યુક્ત સમસ્યા ઉપરાંત બીજી પણ એક અડચણ ઊભી થાય છે. ધારો કે તમે જૂનો પ્રોગ્રામ વાપરતા હો અને હવે તમારે કોઈ કારણસર કોઈ બીજા પ્રોગ્રામરનો (જુદી કોઈ કંપનીનો) નવો પ્રોગ્રામ વાપરવો હોય, ત્યારે જૂના ગુજરાતી પ્રોગ્રામ પર કરેલું બધું જ કામ તમારે નવેસરથી કરવું પડે છે. અંગ્રેજી ભાષામાં કોઈ પણ પુરાણો પ્રોગ્રામ નવા પ્રોગ્રામને કે પછી તે જ પ્રોગ્રામના નવા વર્ઝનને સહેલાઈથી અપનાવી લે છે.

મારી દૃષ્ટિએ ગુજરાતી પ્રોગ્રામોના શંભુમેળા વચ્ચે સુમેળ સાધવાના બે ઉપાય છે. બધા જ પ્રકાશનગૃહોએ, લેખકોએ તથા બાકીના બધા નાગરિકોએ હવે પછી એક જ ગુજરાતી પ્રોગ્રામ વાપરવો અને તેમાં ઇન્સ્ટૉલ કરેલા ફૉન્ટ જ વાપરવા. પણ આ માટે હવેે ઘણું મોડું થઈ ગયું છે અને બધાએ પોતપોતાના ચોકા બનાવી લીધા છેે, એટલે આમ કરવું અશક્ય છે. બીજો વિકલ્પ એ છે કે આ બધા પ્રોગ્રામોેની વચ્ચે સેતુ બનતો કોઈ નવું જ સૉફ્ટવેર બનાવવું. મતલબ કે કમ્પ્યૂટરના સૉફ્ટવેર-પ્રોગ્રામ બનાવતા નિષ્ણાતો પાસે એક પ્રોગ્રામના કોઈ પણ ફૉન્ટમાં રૂપાંતરિત કરી શકે તેવા ગુજરાતી પ્રોગ્રામ બનાવડાવવા.

આ ઉપરાંત, ત્રીજો વિકલ્પ એ છે કે એવા પ્રોગ્રામ બનાવવા કે જે નૉન-યુનિકોડને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્વીકૃત ધોરણ પ્રમાણે ફૉન્ટ એટલે કે યુનિકોડમાં ફેરવી શકે અને યુનિકોડને વળી પાછા નૉન-યુનિકોડ ફૉન્ટમાં  પરિવર્તિત કરી શકે. જેમ કે, ‘સાર્થ ગૂજરાતી જોડણીતપાસ (સ્પેલચેક)’ નામના એક પ્રોગ્રામમાં કલાપી ફૉન્ટને યુનિકોડમાં અને યુનિકોડને કલાપી ફૉન્ટમાં પરિવર્તિત કરતી સગવડ છે. પણ માત્ર કલાપી ફૉન્ટ જ શા માટે ? અલબત્ત, આવું કામ બજાવી શકે તેવા બીજા પણ ઠીકઠીક પ્રોગ્રામો ઑનલાઇન જોવા મળે છે, પણ તે બધામાં પણ અમુક જ ગુજરાતી ફૉન્ટ વાપરી શકાય છે. વળી, ગુજરાતી મૂળ લખાણમાં અંગ્રેજી ભાષાના વર્ણો હોય, તો તે રૂપાંતરિત થાય છે, પરંતુ હિન્દી ભાષાના વર્ણો રૂપાંતરિત નથી થઈ શકતા. જો લખાણમાં હિન્દી કે સંસ્કૃત ભાષાનો ઉપયોગ કર્યો હોય તો શું? આપણે તો બધા જ ગુજરાતી પ્રોગ્રામના બધા જ ફૉન્ટને (અને લખાણમાં આવતા હિન્દી અને સંસ્કૃત શબ્દોને પણ) આ રીતે પરસ્પર પરિવર્તિત કરી શકે, તેવો પ્રોગ્રામ બનાવવાની વાત કરીએ છીએ.

વળી, યુનિકોડ ફૉન્ટની કેટલીક મર્યાદાઓ છે. જેમ કે, CorelDRAW અને Microsoft Office Word વગેરે પ્રોગ્રામમાં તે પૂર્ણપણે કામ કરતા નથી. મતલબ કે તેમાં સીધેસીધું લખાણ થઈ શકતું નથી – આ ફૉન્ટનું લખાણ માત્ર કૉપી અને પેસ્ટ જ થઈ શકે છે. એટલે કોરલડ્રૉમાં કરેલી આકૃતિઓને લેબલ આપવાનું કે સુધારા કરવાનું કામ મુશ્કેલ બને છે. જો પેજમેકરની વાત કરીએ, તો તેમાં આ ફૉન્ટ બિલકુલ ચાલતા જ નથી.

વળી, મારો અનુભવે કહે છે કે ગુજરાતીમાં ટાઇપ કરવામાં ફોનેટિક કીબૉર્ડ (phonetic keyboard) જેવું સરળમાં સરળ એક પણ કીબોર્ડ નથી. શાળામાં ભણતો વિદ્યાર્થી જ નહીં, થોડું અંગ્રેજી અને ગુજરાતી જાણતી કોઈ પણ વ્યક્તિ માત્ર દસેક મિનિટમાં જ તે શીખીને તેની મદદથી ગુજરાતીમાં અત્યંત સરળતાથી ટાઈપ કરી શકે છે. તેમ છતાં ય ઘણા ગુજરાતી પ્રોગ્રામો આ કીબૉર્ડની સગવડ આપતા નથી. એટલે આવું સૉફ્ટવેર તૈયાર કરતી વખતે અન્ય પ્રકારના કીબૉર્ડની સાથે ફોનેટિક કીબૉર્ડ તો જરૂર આપવું જ.

(૨) આપણા લેખકોએ અને પ્રકાશકોએ છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોથી જૂજ અપવાદને બાદ કરવાં, વિજ્ઞાનના, જીવનચરિત્રોના તથા તે પ્રકારનાં માહિતીસભર પુસ્તકોમાં સૂચિ (index) આપવાનું બંધ કર્યું છે. સામાન્યતઃ આવી સૂચિ પુસ્તકમાં આવતાં વિશેષ નામોની અને વિષયોની હોય છે. આવી સૂચિ ક્યાં તો આવાં બે અલગ શીર્ષક હેઠળ હોય કે પછી ભેગી. આ સિવાય બીજી બાબતોને આવરી લેતી સૂચિ પણ જોવા મળે છે. ક્યારેક ચિત્રો, આકૃતિઓ, ફોટોગ્રાફ વગેરેની અલગથી સૂચિ પણ હોય છે. અંગ્રેજી ભાષાનાં ચાહે તે બાળકો માટેનાં હોય છે પછી મોટેરાં માટેનાં હોય – તમામ સંદર્ભપુસ્તકોમાં કે આ પ્રકારનાં અન્ય પુસ્તકોમાં આવી વિવિધ સૂચિ અચૂક જોવા મળે છે. સૂચિની મદદથી તમે પુસ્તકના કયા પાના પર કઈ માહિતી કે ચિત્ર છે, તે તરત જ શોધી શકો છો. આ સૂચિનું મહત્ત્વ એટલું બધું છે કે તેને આધારે વાચક હાથમાં લીધેલું પુસ્તક તેના કામનું છે કે નહીં તે ફક્ત પાંચ જ મિનિટમાં નક્કી કરી શકે છે! હું પણ આમ જ કરું છું. કોઈ પણ વિષયમાં પુસ્તક યા તો પછી મનગમતા વિષયના સાવ અજાણ્યા લેખકના પુસ્તકની ખરીદીમાં તેમાં આપેલી સૂચિ અને અનુક્રમણિકા (contents) પુસ્તક-ખરીદીમાં ઉપકારક બને છે. અને આ રીતે પુસ્તક ખરીદ્યા પછી હું ક્યારેક પસ્તાયો હોઉં તેવું બન્યું નથી.

એક ઉદાહરણ આપું. મારી સામે જગદીશચંદ્ર બોઝના જીવનચરિત્ર પરના બે અલગ લેખકોએ લખેલાં પુસ્તકો પડ્યાં છે. હવે મને ખબર છે કે બંગાળના વૈજ્ઞાનિક કાચબાનાં ઈંડાં ખાવાના ભારે શોખીન હતા, પણ બહુ ઓછા લોકો આ વાત જાણે છે. બંને પુસ્તકોની સૂચિમાં આ વિગતો હું શોધું છું. જે પુસ્તકની સૂચિમાં આ વાતનો ઉલ્લેખ હોય, તેનો અર્થ એ થયો કે તેના લેખકે આવી નાની વાતને પણ ધ્યાનમાં લીધી છે, તો હું ન જાણતો હોઉં, તેવી બીજી પણ ઘણી બાબતો પુસ્તકમાં સમાવેલી હોઈ શકે! પછી લેખકે બોઝની વૈજ્ઞાનિક શોધોને કેવી રીતે રજૂ કરી છે, તેમાં વિજ્ઞાન ખરેખર કેટલું છે, સાથે આકૃતિઓ આપી છે કે કેમ તેની ચસાસણી પણ હું અનુક્રમણિકા અને સૂચિની મદદથી કરી લઉં છું. બસ, પછી બેમાંથી કયા લેખકનું પુસ્તક લેવું તે સરળ બની જાય છે.

આ ઉપરાંત પુસ્તકમાં સૂચિ હોવાના બીજા અનેક ફાયદા છે. સાચી વાત એ છે કે કોઈ પણ પુસ્તકની સૂચિ લેખકે લખવામાં કરેલી મહેનતનો માપદંડ છે. લોકબોલીમાં કહીએ તો સૂચિ પુસ્તકની આખેઆખી ‘કૂંડળી’ ખોલી આપે છે ! જે લોકો અંગ્રેજી પુસ્તકો ઑનલાઇન ખરીદે છે, તેમને ખબર હશે કે પ્રકાશકો પુસ્તકોના જે થોડાં ઘણાં પાનાં ડિસ્પ્લે કરે છે, તેમાં અનુક્રમણિકા સાથે સૂચિ તો અચૂક હોય જ છે. આ હકીકત અનુક્રમણિકાની સાથે સૂચિની અનિવાર્યતા પણ પુરવાર કરે છે. અનુક્રમણિકા પુસ્તકનો નકશો છે, તો સૂચિ તે નકશાની વિગતોમાં લઈ જતી ચાવી છે. યાદ રહે, અહીં આપણે કાગળ પર મુદ્રિત-પ્રિન્ટેડ-પુસ્તક(p-book)ની વાત કરીએ છીએ, પણ આ વાત ઇલેક્ટ્રૉનિક-પુસ્તક(e-book)ને પણ એટલી જ સ્પર્શે છે. ઇ-બુક વાંચવા માટેના e-reader આવી સુવિધા ભલે ધરાવતા હોય તો પણ પુસ્તકમાં સૂચિનું મહત્ત્વ ઓછું થતું નથી. વળી, મોટા ભાગનાં ઇ-પુસ્તકો આવે છે, તો મુદ્રિત પુસ્તકોમાંથી જ!

પણ આપણા પ્રકાશકો, અને ખાસ કરીને લેખકો આવી સૂચિ બનાવતા નથી, કારણ કે તેમાં ગુજરાતી કક્કાવારી પ્રમાણે શબ્દોને ગોઠવવામાં ઘણી કડાકૂટ છે. ગુજરાતી ભાષામાં એકએક મૂળાક્ષર માટેનાં અલગ કાર્ડ બનાવવા પડતાં હોય છે. તો એ પણ હકીકત છે કે ગુજરાતીભાષી લોકોને અને આપણા ઘણાં લેખકોને પણ, કક્કાવારીનો ક્રમ યાદ રહેતો નથી. તેના પ્રમાણમાં અંગ્રેજી વર્ણમાળા યાદ રાખવી સરળ છે. અંગ્રેજી લખાણોમાં આડાતેડા મૂકેલા શબ્દોને (કે મૂળાક્ષરોને) યોગ્ય આદેશ (કમાંડ) આપતાં જ સેકંડમાં a, b, c … પ્રમાણે અને જો તમે ઇચ્છો તો z. y, z …. એવા ઊંઘા ક્રમમાં પણ ગોઠવી દે છે! આખો ય કક્કો કોશની રીતે ગોઠવી આપે તેવો એક પણ પ્રોગ્રામ આજ સુધી બનાવવાની તસ્દી આપણે લીધી નથી! વળી, જો આવા પ્રોગ્રામ હોય, તો મુખ્ય લખાણમાં આવતાં શબ્દો, નામોની યાદી, કોષ્ટકમાં લખાણો, સંદર્ભો, સહાયક ગ્રંથો કે સંદર્ભસૂચિ વગેરેને પણ કક્કાવારી પ્રમાણે ગોઠવીને લખાણને વધુ વ્યવસ્થિ કરી શકાય. વળી મોટામાં મોટો ફાયદો એ થશે કે વિવિધ પ્રકારના ગુજરાતી જોડણીકોશો અત્યંત ઝડપથી અને બહુ ચોકસાઈથી તૈયાર કરી શકાશે! આ રીતે આવા પ્રોગ્રામની મદદથી ન કેવળ પુસ્તકની  સૂચિ તૈયાર કરી શકાશે, બીજા પણ અનેક લાભ મળશે. એટલે જેટલી જરૂર ગુજરાતી સ્પૅલચેકર પ્રોગ્રામની છે તેટલી જ; બલ્કે તેથી પણ વધુ જરૂર, શબ્દવ્યવસ્થા કક્કાવારી ધોરણે ગોઠવી આપે તેવા કોઈ પ્રોગ્રામની છે. કબૂલ કે અ-અં-અ; આ,ઇ,ઈ … ક-ક્ષ, ખ, ગ … વગેરે મૂળાક્ષરો કક્કાવારી મુજબ ગોઠવવા અંગ્રેજી મૂળાક્ષકોને ક્રમમાં ગોઠવવા જેટલું સહેલું નથી, પણ કોઈક ક્યારેક તો શરૂ કરવું જ પડશે.

વળી, આ પ્રકારના અંગ્રેજી પ્રોગ્રામમાં લખાણના કયા પાના પર કયો શબ્દ છે, તે પણ શોધી શકાય છે, તેથી સૂચિ બનાવવામાં તો સરળતા રહે જ છે, પણ લખાણમાં સુધારો પણ બહુ જ ઝડપથી થઈ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ લેખકે ૪૦૦ પાનાંની નવલકથા લખીને પૂરી કરી. પણ પછી તેને લાગે છે કે તેમાંના એક પાત્રનું નામ ‘મગનભાઈ’ બદલીને ‘છગનભાઈ’ કરવું છે, તો એક-બે કમાન્ડ આપતાં જ સમગ્ર પુસ્તકમાં તેવો ફેરફાર થઈ જશે! હા, ગુજરાતી ડિજિટલાઇઝ લખાણમાં હાલમાં કોઈ શબ્દને આવી રીતે પાનેપાને શોધી આપતી અને સુધારી દેતી કામગીરી થઈ શકે છે ખરી, પણ એની વિધિ જરા વધુપડતી અટપટી છે. તેને સહેલી કરવી જરૂરી છે. તેવી રીતે, મિત્ર અપૂર્વ આશર કે પછી અશોકભાઈ કરણિયા જેવા ગણ્યાંગાંઠ્યા જાણકાર ડિજિટલાઇઝ ગુજરાતી શબ્દોને કક્કાવારી પ્રમાણે ગોઠવી શકે તેવી તેમણે પોતે વિકસાવેલી પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરીને આ કામ કરી રહ્યા છેેેેેેે. પરંતુ આ તો અપવાદ થયા. એટલે કક્કાવારી પ્રમાણે શબ્દોને ગોઠવી આપતો અને કયા પાના પર કયો શબ્દ છે, તે શોધી આપતો સૌ કોઈ વાપરી શકે તેવો સહેલો પ્રોગ્રામ બનાવવો જરૂરી છે. આમ કરવાથી આપણા લેખકો વધુ સજાગ બનશે અને ભાષાવૈભવ વધવાની સાથે ગુજરાતી પુસ્તકોની ગુણવત્તા અને પ્રમાણભૂતતા પણ વધશે. અને જો વાચક પણ સૂચિ જોવા ટેવાયેલા હશે, તો આવા પુસ્તકની પસંદગી સરળ બનશે અને વેચાણમાં વધારો થશે.

ઉપર આપેલું વૈજ્ઞાનિક બોઝનું ઉદાહરણ જરા જુદા સંદર્ભમાં મૂકીએ.  ચકોર વાચક, સૂચિ જોઈને નક્કી કરી શકશે કે લેખક વિષયને કેટલા વફાદાર રહ્યા છે. જે લેખક સૂચિમાં વધારેમાં વધારે વિષય (topics) સમાવ્યા હશે, વધારેમાં વધારે ઍન્ટ્રી કરી હશે, તે પુસ્તક પહેલી પસંદગી પામશે. સ્વાભાવિક છે કે જાગૃત વાચક તે પુસ્તક જ ખરીદશે. મતલબ કે જે પુસ્તકમાં સૂચિ સમૃદ્ધ હશે, તેનું વેચાણ પણ વધુ થશે. સમય જતાં બીજા લેખકો હવે પછીના તેમના બીજા પુસ્તકમાં વધુ ચોકસાઈ રાખવા પ્રેરાશે.

સૂચિની ઉપયોગિતા બીજી પણ છે. પુસ્તક વાંચ્યા પહેલાં જ નહીં. વાંચ્યા પછી પણ તેની મદદથી વાચક, કયો ટૉપિક કયે પાને છે, વગેરે જેવી ઉપયોગી માહિતી સહેલાઈથી મેળવી શકશે. વાંચતી વખતે અગર સૂચિમાં જરૂરી શબ્દ સામે ‘ટિક’ જેવી નાની નિશાની કરી હશે તો પુસ્તક વાંચ્યા બાદ વર્ષો પરથી પણ વાચક માટે ઇચ્છિત માહિતી સુલભ બનશે.

અહીં એક વાતની જિકર કરવી જોઈએ. ગુજરાતી કક્કાવારી મુજબ આપમેળે શબ્દો ગોઠવી આપે, તેવો કોઈ પ્રોગ્રામ ન હોવાથી તેની અવેજીમાં આપણાં વર્તમાનપત્રોએ એક વહેવારુ (!) રસ્તો અપનાવ્યો છે : ‘શૅરોની વધઘટ વગેરેની માહિતી આપતી સૂચિ અંગ્રેજી કક્કાવારી હેઠળ ગુજરાતીમાં મૂકવાની! જેમ કે, છમાં ‘એપોલો’ અને ‘અરવિંદ’ આવે. જીમાં ‘સીમેન્સ’ અને ‘શ્રી રામ’ આવે, તો ઢમાં ‘ઝી ટેલિફિલ્મ’ અને ‘ઝાયડસ’ આવે! જરૂરિયાત શોધની જનની છે, તેવી અંગ્રેજી ઉક્તિનો આ બેનમૂન (!) દાખલો છે! ગુજરાતી ભાષાના હિતચિંતકો અને જેમની પાસે તેને સંવર્ધિત કરવાની સગવડ છે, તેવી સંસ્થાઓ જો આ દિશામાં કશું નહીં કરે તો તે આમ જ થવાનું છે.

સૂચિ અંગે આટલું વિગતે આલેખ્યું છે. કારણ કે મારો અનુભવ છે કે આપણા કેટલાક સાહિત્યકારો, ગુજરાતીના અધ્યાપકો, પીએચડી-પદવીધારકોને અને વિજ્ઞાન-લેખકોને પણ, સૂચિનું શું મહત્ત્વ છે, તેની જાણકારી નથી.

અચ્છા ત્યારે, આટલા સૂચિ-પુરાણ પછી પછી કમ્પ્યૂટરમાં ગુજરાતી લખાણ કરતા ઉદ્ભવતી કેટલીક મુશ્કેલીઓ જોઈએ.

(૩) કમ્પ્યૂટર બે અક્ષરો વચ્ચે જગ્યા હોય તેને બે અલગ શબ્દ સમજીએ તેમને છૂટા લખે છે. જેમકે, ‘ઈસવીસન’ માટે સંક્ષિપ્ત ‘ઈ. સ.’ છે. હાથથી લખાણ કરીએ તો આ બરાબર છે, કારણ કે આપણે તેને ‘ઈ.’ અને ‘સ.’ વચ્ચે જગ્યા રાખીને એક જ પંક્તિમાં મૂકી શકીએ છીએ. પણ કમ્પ્યૂટરમાં આમ કરતું નથી. ‘ઈ.સ.’ શબ્દસમૂહને તે બે અલગ શબ્દો ગણે છે. એટલે તેના પર લખતા હોઈએ, ત્યારે જો આ શબ્દ પંક્તિને છેવાડે આવે તો કમ્પ્યૂટર તેને એક સાથે નહીં દર્શાવે. ઉપરની પંક્તિમાં ‘ઈ’ મૂકશે અને તેની સાથે નીચેની પંક્તિમાં ‘સ’. મૂકશે. મતલબ કે બંનેને છૂટા પાડીને તેમને ઉપર-નીચેની પંક્તિમાં મૂકી આપશે. આવો જ બીજો શબ્દગુચ્છ ‘ઈ. સ. પૂ. છે, જેને કમ્પ્યૂટર તેમની વચ્ચે જગ્યા હોવાથી તેને ત્રણ અલગ શબ્દ ગણશે. આવું લખાણ છપાય, ત્યારે દેખાવમાં તો સારું નથી જ લાગતું; વાંચવામાં પણ થોડો વિક્ષેપ કરે છે.

મુદ્રણ વધુ અણઘડ તો ત્યારે લાગે છે કે જ્યારે વાક્યને છેડે કેટલાંક વિરામચિહ્નો આવે છે. મોટા ભાગનાં વિરામચિહ્નો વાક્યના છેલ્લા અક્ષરને અડીને લખાય છે પરંતુ ગુરુવિરામ કે મહાવિરામ (colon) જેવાં અમુક વિરામચિહ્નો આમાં અપવાદ છે. આવાં વિરામચિહ્નો વાક્યના છેલ્લા શબ્દથી થોડે છેટે મૂકીને લખાય છે. જેમ કે, ‘એક કામ કરઃ ગામમાં જઈ, લોટ લઈ આવ.’ અહીં જે ગુરુવિરામ છે, તેને કમ્પ્યૂટર અલગ શબ્દ ગણે છે. એટલે આ વાક્ય લખતાં જો ‘… કર :’ છેલ્લી પંક્તિમાં આવશે, તો કમ્પ્યૂટર તેને ઉપર-નીચેની પંક્તિમાં વહેંચી નાંખશે. મતલબ કે ‘કર’ ઉપરની પંક્તિમાં અને ગુરુવિરામ (ઃ) તે પછીની પંક્તિમાં મૂકશે. અંગ્રેજીમાં ગુરુવિરામ જુદું નથી લખાતું. જો ગુજરાતીમાં આવું કરવા જઈએ, તો વિસર્ગનું શું ? કારણ કે હકાર જેવો ઉચ્ચાર કરવાનું વિસર્ગચિહ્ન (ઃ) અને ગુરુવિરામચિહ્ન (ઃ) બંને સરખાં છે. ગુરુવિરામ શબ્દથી છૂટું પાડીને, જ્યારે વિસર્ગ શબ્દ જોડીને લખાય છે. જેમકે, સંભવતઃ, સામાન્યતઃ, અંશતઃ, પ્રાયઃ વગેરે.

વળી, આ ઉપરાંત ક્યારેક આશ્ચર્યવિરામ (!) કે પછી અવતરણચિહ્નો જેવાં વિરામચિહ્નોમાં પણ જો કમ્પ્યૂટરમાં કીબૉર્ડ પર ટાઇપ કરતા જગ્યા રહી ગઈ હોય તો પણ આવું જ પરિણામ આવે છે.

દિવસે-દિવસે કમ્પ્યૂટર પર લખવાની કામગીરી વધવાની જ છે, તેને ધ્યાનમાં લઈને આપણા ભાષાવિદોએ કમ્પ્યૂટર, લખાણની આવી સમસ્યા પણ હલ કરવાની રહેશે. આમ પણ જોવા જઈએ તો, એકમાત્ર પૂર્ણવિરામ બાદ કરતાં, આપણી ભાષાનાં બધાં જ વિરામચિહ્નો ૧૯મી સદીમાં સીધેસીધાં બ્રિટિશ અંગ્રેજીમાંથી જ આવ્યાં છે અને હજુ આજે પણ તેમાં ખાસ કશા ફેરફાર વિના આપણે તેને જ વળગી રહ્યાં છીએ. ટૂંકમાં અંગ્રેજીમાંથી જ આવ્યાં છે અને હજુ આજે પણ તેમાં ખાસ કશા ફેરફાર વિના આપણે તેને જ વળગી રહ્યા છીએ. ટૂંકમાં, કમ્પ્યૂટરને ધ્યાનમાં રાખીને શું છૂટું ને શું ભેગું લખવું તે માટેના જૂના નિયમોમાં ફેરફાર કરવા પડશે. આ સમસ્યાના નિરાકરણ માટે ‘ઈસવીસન’ માટે સંક્ષેપમાં ફક્ત ‘ઈ.’ જ લખી શકીએ અથવા તો પછી ‘ઈ.સ.’ અને ‘ઈ.સ.પૂ.’ એમ ભેગું લખી શકીએ.

અંગ્રેજી (અને મોટા ભાગના હિંદી) ભાષાના મુદ્રણમાં આ પ્રકારની, એટલે કે વિરામચિહ્નોવાળી મુદ્રણક્ષતિ ક્યારે ય જોવા નથી મળતી. આમ કેમ? શું આવું થતા રોકે તેવાં પણ કોઈ સૉફ્ટવેર હશે ? ડેટાએન્ટ્રી વખતે વધુ કાળજી લેવાતી હશે?

આવી એક બીજી અવ્યવસ્થા કૌંસમાં મૂકેલા લખાણ સંબંધી છે. ઉદાહરણ રૂપે આ વાક્ય જુઓ : (૧) ઘન બળતણના રૉકેટમાં મુખ્યત્વે પૉટૅશિયમ નાઇટ્રેટનો ઉપયોગ થાય છે. (૨) ઘન બળતણના રૉકેટમાં મુખ્યત્વે પોટૅશિયમ નાઈટ્રેટ (Potassium Nitrate)નો ઉપયોગ થાય છે. (૩) ઘન બળતણના રૉકેટમાં મુખ્યત્વે પોટૅશિયમ નાઇટ્રેટ(Potassium Nitrate)નો ઉપયોગ થાય છે. (૪) ઘન બળતણના રૉકેટમાં મુખ્યત્વે પોટૅશિયમ નાઇટ્રેટ (Potassium Nitrate)નો ઉપયોગ થાય છે.

આ ચાર વાક્યમાંથી પહેલાં બે સાચાં છે. અથવા એમ કહી શકાય કે હાલના જોડણીના નિયમ મુજબ સાચાં છે. ધ્યાનથી જોશો તો જણાશે કે (૧)માં ‘પોટેશિયમ નાઇટ્રેટનો’ છે અને (૨)માં ‘પોટૅશિયમ નાઇટ્રેટ’(Potassium Nitrate)નો છે. પણ હાલમાં ઘણાં લખાણોમાં (૩) અને (૪)માં દર્શાવ્યા મુજબ પ્રત્યય અલગ તેમ જ શબ્દો વચ્ચે બિનજરૂરી જગ્યા રાખવામાં આવે છે. આવું એક ઉદાહરણ ‘નિરીક્ષક’માં જ જોવું હોય, તો જુઓ ૧૬-૬-૨૦૧૭નો અંક,પૃ. ૧૫, પહેલી કૉલમ, લેખનું પહેલું વાક્ય. આમ કેમ લખાતું હશે તે સમજવું મુશ્કેલ છે. ઉપર જોયું તેમ, શું કમ્પ્યૂટરને ધ્યાનમાં રાખીને તો આમ નહીં લખાતું હોયને? જો આમ જ હોય તો શું છૂટું ને શું ભેગું લખવું તે માટેના જૂના નિયમોમાં આ બાબતે પણ વિચાર કરવો રહ્યો.

(૪) હવે ‘સાર્થ ગૂજરાતી જોડણીકોશ’ અંગેની વાત કરીએ. સન્ ૨૦૧૭ની છેલ્લી આવૃત્તિ કેટલીક બાબતોમાં અગાઉની આવૃત્તિઓ કરતાં ચડિયાતી છે, તેમાં કશી શંકા નથી. તેના પ્રત્યેક પૃષ્ઠ પર નીચે ગુજરાતી મૂળાક્ષરો તેમના ક્રમમાં આપ્યા છે તે બહુ ઉપકારક છે. પણ બીજી વાત કરીએ તે પહેલાં જ કબૂલ કરું કે હું કોઈ ભાષાશાસ્ત્રી નથી. સામાન્ય માનવીને થાય તેવું એક કૂતૂહલ મને પણ થાય છે તે એ કે અંગ્રેજી શબ્દકોશોમાં શબ્દોની સચોટ સમજ મળે તે આશયથી સાથે ટચૂકડાં ચિત્રો કે સુરેખ આકૃતિઓ (મોટે ભાગે એકરંગી કે પછી બહુરંગી) આપવામાં આવે છે.  જરૂર  પડે ત્યાં આકૃતિને લેબલથી અંકિત પણ કરેલી હોય છે. આપણે ગુજરાતીમાં આવું કરી શકીએ. જેમ કે, હાથના પંજાની આકૃતિને અંગુષ્ઠ, તર્જની, મધ્યમાં, અનામિકા અને કનિષ્ઠિકા, એવા નામનાં લેબલ મારીને દર્શાવી શકાય. આમ કરવાથી જેને થોડુંઘણું પણ વાંચવાં આવડતું હોય, તેને તરત જ સમજાઈ જશે કે આ નામો કઈ કઈ આંગળીનાં છે.

ઉપેન્દ્ર ભટ્ટ અને રતિલાલ સાં. નાયકનો ‘નાનો કોશ’ (બેતાલીસમી આવૃત્તિ, ૨૦૧૪) આવાં એકરંગી ચિત્રો (ખાસ કરીને પંખીઓનાં) ધરાવે છે. (આ બંને વિદ્વાન કોશકારોના હાથ નીચે અભ્યાસ કરવાનું સદ્ભાગ્ય મને સાંપડ્યું છે.) વર્ષો પહેલાં રંગીન ચિત્રોયુક્ત બાળકો માટેનો એક સરસ ગુજરાતી-અંગ્રેજી શબ્દકોશ સંભવતઃ ઑક્સફર્ડ પ્રકાશન સંસ્થાએ બહાર પાડ્યો હતો. હિંદીના કેટલાક કોશ પણ આવી રીતે ચિત્રો આપે છે. ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ જેવી માતબર સંસ્થા આવું ન કરી શકે?

(૫) હવે સાર્થ જોડણીકોશમાં ખગોળને લગતા કેટલાક શબ્દો જોઈએ. તેમાં પૃષ્ઠ ૮૨ ઉપર ‘આકાશગંગા’ અને પૃ. ૪૯૬ પર ‘તારામંડલ(-ળ)’ ‘તારાવિશ્વ’ અને પૃ. ૭૯૫ પર ‘મંદાકિની’ શબ્દો જુઓ. આ ચાર પ્રવિષ્ટિની જે વ્યાખ્યા આપી છે, તે બરાબર નથી અથવા કહો કે ખોટી કે અધૂરી છે અને તેથી ગેરસમજ થાય તેમ છે. જરા વિગતે જોઈએ.

અંગ્રેજીમાં આકાશગંગાને ‘Milky Way’,’, તારાવિશ્વને ‘Galaxy’ અને તારામંડળને ‘Constellation’ કહે છે. તારાવિશ્વ એટલે તારાઓનો સમૂહ. વિરાટ તારાનગરી, બ્રહ્માંડમાં ઘણાં બધાં તારાવિશ્વો છે. આપણો સૂર્ય અને તેનો પરિવાર જે તારાવિશ્વમાં આવેલા છે, તે પણ આવું જ એક તારાવિશ્વ છે. પરંતુ સમજવામાં ભૂલ ન થાય અને અન્ય તારાવિશ્વોથી, અલગ પાડવા માટે અંગ્રેજીમાં તેને ‘Galaxy’ ન કહેતા ‘The Galaxy’ કહેવાય છે. આમાં G હંમેશાં કૅપિટલ લેટરમાં લખાય છે અને તે એકમાત્ર (અદ્વિતીય) તારાવિશ્વ છે તે સૂચવવા – માનવીનો અહંકાર કહો કે પછી તે કહો, પણ તેની પૂર્વે definite article ‘The’ (ભારવાળો ધી) અવશ્ય મૂકવામાં આવે છે. આમ, તેનો ઉચ્ચાર ‘ધી ગૅલેક્સી’ એવો થાય છે. ગુજરાતીમાં આ માટે ‘આપણું તારાવિશ્વ’, ‘આકાશગંગાવિશ્વ’ તેમ જ ‘મંદાકિનીવિશ્વ’ એવાં નામો છે. અંધારી રાત્રે, શહેરથી દૂર જઈએ એટલે આકાશગંગા એક ચળકતા સફેદ પટ્ટારૂપે દેખાય છે. કોઈ અતિ વિશાળ મહેલના એક રૂમમાંથી બારીની બહાર જોઈએ, તો મહેલની એક પાંખ દેખાય. આખો મહેલ ન દેખાય. તેવી રીતે, પૃથ્વી પરથી જોતાં આપણે જેમાં રહીએ છીએ, તે તારાવિશ્વનો ફક્ત એક ભાગ જ જોઈ શકીએ છીએ. તે ભાગ એટલે આકાશગંગા. આમ, ખગોળવિજ્ઞાનની દૃષ્ટિએ ‘તારાવિશ્વ’ (Galaxy) અને ‘આપણું તારાવિશ્વ’ (The Galaxy કે Milky Way) બે અલગ બાબત છે. ખગોળનાં લખાણોમાં આ રીતે બે અલગ નામ આપી દેવાથી વાચકને સમજવામાં ઘણી સરળતા થઈ જાય છે. જેમ કે, દેવયાની નામનું તારાવિશ્વ આપણા તારાવિશ્વની (અથવા મંદાકિનીવિશ્વની) નજદીક આવેલું છે.

હવે આટલી મૂળભૂત જાણકારી પછી કોશમાં શું આપ્યું છે, તે જોઈએ.

આકાશગંગા = આકાશમાં રાતે અસંખ્ય ચાંદરણીઓનો જે લાંબો, સફેદ, ચળકતો પટ દેખાય છે તે.

તારાવિશ્વ = આકાશગંગા

મંદાકિની = ગંગા (૨) આકાશગંગા

કોશ મુજબ આનો અર્થ એવો થાય કે આકાશગંગા, તારાવિશ્વ અને મંદાકિની બધું એકનું એક જ છે! આપણા એક હાથને આખું શરીર કહીએ તેના જેવું! આના સંદર્ભે ઉપર આપેલા ઉદાહરણને લખવું હોય, તો આમ લખાય : ‘દેવયાની નામની આકાશગંગા (અથવા મંદાકિની) આકાશગંગાની (અથવા તારાવિશ્વની) નજદીક આવેલી છે. અથવા તો ‘દેવયાની નામની મંદાકિની (અથવા આકાશગંગા) રાત્રે દેખાતી આકાશગંગાની નજદીક આવેલી છે.’ – કેવા અનર્થ સર્જાય છે તે જુઓ!

આવો એક બીજો શબ્દ તારામંડળ છે તેની વ્યાખ્યા આમ આપી છે :

તારામંડળ = બધા તારાઓનો સમૂહ (૨) એક જાતનું દારૂખાનું.

કોઈ પણ એક સમયે, આકાશમાં નરી આંખે જોઈ શકાતા તારાઓની સંખ્યા માંડ અઢીથી ત્રણ હજારની છે. બંને ગોળાર્ધમાં થઈને આકાશમાં નરી આંખે દેખી શકાય તેવા આશરે પાંચથી છ હજાર તારા છે. બાયનોક્યુલર અને શક્તિશાળી દૂરબીનથી જોઈએ, તો તો ઘણા બધા. કદાચ અબજો કે એથી પણ ક્યાં ય વધારે. કોશની વ્યાખ્યા મુજબ જોઈએ તો બધા ‘તારાઓનો સમૂહ’ એટલે શું સમજવું? બધા એટલે કયા-કયા તારા? શું આ બધા તારાના સમૂહને તારામંડળ કહેવાય? ખગોળશાસ્ત્રીઓએ પાસેપાસે હોવાનો આભાસ ઊભો કરતા કેટલાક તારાઓના સમૂહને તારામંડળ એટલે કે ‘Constellation’ નામ આપ્યું છે. જરા વિગતે જોઈએેેે તો, સન ૧૯૩૦માં આંતરરાષ્ટ્રીય ખગોળ સંઘે (International Astronomical Union) લીધેલો નિર્ણય મુજબ તારાઓને એક નિશ્ચિત ભાતમાં (પૅટર્નમાં) ઢાળીને એવા કુલ ૮૮ આકારો અને તેમની સરહદો આંકવામાં આવી છે. વળી, એ દરેકના પ્રચલિત નામમાંથી ત્રણ અક્ષરનો સંક્ષેપ નક્કી કરી, તેની એક પ્રમાણભૂત યાદી પણ પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવી છે. આધુનિક નકશાપોથીઓ કે પુસ્તકોમાં પણ આ જ ધોરણે તે બધાં દર્શાવાય છે. આવા કાલ્પનિક આકારોને અંગ્રેજીમાં ‘constellation’ કહેવાય છે. આ શબ્દ ‘con’ એટલે કે ‘ભેગાં’ (together) અને ‘stella’ એટલે કે ‘તારો’ (Star) એવા બે લેટિન શબ્દો પરથી આવ્યો છે, જેનો અર્થ થાય ‘તારાઓનું જૂથ’ કે ‘તારાઓની મંડળી’ (a group of stars). ગુજરાતીમાં આપણે તેમને તારામંડળ કહીએ છીએ. આમ, અમુક તારાઓની વ્યવસ્થિત ગોઠવણી, તેમનો સંઘ એટલે તારામંડળ. તેમની સરહદો આડાઅવળા કાપેલા ટુકડાઓને ભેગા કરવાની રમત – જિગસો પઝલ (jigsaw puzzle) જેવી છે. ઘણાં ગુજરાતી લખાણોમાં તેને નક્ષત્ર કહેવાય છે, પણ તે અવૈજ્ઞાનિક છે. નક્ષત્ર એ જુદી બાબત છે. સામાન્ય માણસની સમજ ખાતર એવું કહેવાય કે ૧૨ રાશિઓ અને ૨૭ નક્ષત્રો તારામંડળમાં આવી જાય છે.

એવું લાગે છે કે કોશકારોએ ખગોળના પાયાના જ્ઞાનને અવગણ્યું છે અને ક્યાં તો તેમને આ વિષયની હોવી જોઈએ તેવી જાણકારી નથી. આવી કામગીરીમાં હોવી જોઈતી સ્વાભાવિક ચીવટનો અહીં અભાવ વર્તાય છે.

(૬) ૨૦૧૭ના સાર્થ જોડણીકોશમાં સારા એવા પ્રમાણમાં અંગ્રેજી શબ્દો આપવામાં આવ્યા છે. વળી, અગાઉની આવૃત્તિઓમાં તથા ૨૦૦૫ની પુરવણી સહિત બધામાં કિલોમીટર, મિટર/મીટર, સેન્ટિમીટર, મિલીમીટર વગેરે અંગ્રેજી શબ્દો આ રીતે જોવા મળતા હતા. ત્યારે અન્ય કોશોમાં, કેટલાક અપવાદોને બાદ કરતાં, આ શબ્દોની આપેલી જોડણી જુદી પડતી હતી. આમ, આવા કેટલાક શબ્દોની જોડણીમાં એકવાક્યતા જોવા મળતી ન હતી. જેને કારણે વ્યાકરણની ઝાઝી સમજ ન ધરાવતાં સામાન્ય જન આવા શબ્દો લખતી વખતે હ્રસ્વ ઇ/ દીર્ધ ઇમાં અટવાતા હતા. પણ હવે પ્રસ્તુત કોશમાં સુધારીને કિલોમીટર, મીટર વગેરે કરી દેવામાં આવ્યું છે, તે યોગ્ય થયું છે. આ ઉપરાંત, રતિલાલા સાં. નાયકના ‘મોટો કોશ’ તથા શબ્દકોશોની પરંપરાને અનુસરીને છ જેટલાં પરિશિષ્ટો જોડવામાં આવ્યાં છે તે પણ ઠીક થયું છે. અલબત્ત, અહીં હેમન્ત દવેની (‘સાર્થક જલસો’, અંક આઠ) / ‘નિરીક્ષક’, તા. ૧-૬-૨૦૧૭) સાથે સંમત થવાનું મન થાય કે સાર્થ જોડણીકોશ કરતાં નાયકના કોશમાં આપેલાં પરિશિષ્ટો વધુ વૈવિધ્ય ધરાવતાં હોઈ સામાન્ય વપરાશકર્તા માટે વધુ ઉપયોગી છે.

પરંતુ ફરી ખગોળવિજ્ઞાનની વાત કરીએ તો, માત્ર ખગોળ જ નહીં, પણ પશુ-પક્ષી અને પ્રકૃતિદર્શન માટે કે પછી એક જમાનામાં ક્રિકેટમૅચ, મોટરકાર કે ઘોડાની રેસને જોવા માટે અનિવાર્ય એવું ઉપકરણ ‘Binoculars’ જેવો અતિ સામાન્ય શબ્દ આપ્યો નથી! (સામાન્ય રીતે અંગ્રેજીમાં ‘બાઇનોક્યુલર્સ’ એમ બહુવચનમાં બોલાય-લખાય છે, પરંતુ ગુજરાતીમાં ‘બાયનોક્યુલર’ કહેવાનો ધારો છે.) આ એટલા માટે કહું છું, કારણ કે આ શબ્દ ભાગ્યે જ બીજા ગુજરાતી કોશોમાં આપ્યો છેે. અને જ્યાં જ્યાં આપ્યો છે, ત્યાં તેની ઉચ્ચાર સાથેની જોડણી અલગ અલગ આપી છે. વળી, અંગ્રેજી શબ્દોની ગુજરાતી જોડણી કેમ લખવી તેના પણ કોઈ ચોક્કસ નિયમ નથી જોવા મળતા. તો પછી સાચી જોડણી કઈ ગણવી? સાર્થ ગૂજરાતી જોડણીકોશ જેવા સમર્થ કોશ આ અને આવા શબ્દો નહીં આપે, તો પછી કોણ આપશે? આ માટે ‘દ્વિનેત્રી દૂરબીન’ એવો ગુજરાતી પર્યાય છે. પણ સાર્થ કોશમાં તે નામની પણ ઍન્ટ્રી નથી આપી.

કોઈકને એમ પણ થાય કે આવો એકાદ શબ્દ ન આપ્યો હોય તેમાં શું થઈ ગયું ? પણ ઘણો ફેર પડે. એક ઉદાહરણથી સમજીએ, માનો કે તમારે ‘Binoculars’ શબ્દ તમારા પુસ્તકમાં લખવાનો થાય છે. એ શબ્દને ગુજરાતીમાં લખવો તો કેવી રીતે લખવો તે માટે ખાંખાંખોળા કરો છો, પણ તે એક પણ કોશમાં મળતો નથી. આ માટે તમે ડૅનિયલ જૉન્ઝ કૃત ‘English Pronouncing Dictionary’ પણ જુઓ છો. પણ યાદ રહે કે તેનું નામ જ સૂચવે છે તેમ તે માત્ર ઉચ્ચારકોશ છે, જોડણીકોશ નથી, તેથી તેમાંથી લિપિ અંગે જરૂરી માર્ગદર્શન મળશે, પણ ગુજરાતી જોડણી લખતી વખતે તો ગુજરાતી રૂઢિ, ગુજરાતી બોલી કે પછી કોશમાં આપેલા નિયમોને આશરે જ જવાનું થશે. પણ આ બધું સુલભ ન હોવાથી અને નિયમોમાં સ્પષ્ટતા ન હોવાથી તમે તમારી રીતે જોડણી કરો છો. આમ કરવામાં ‘… હવે પછી કોઈને સ્વેચ્છાએ જોડણી કરવાનો અધિકાર નથી.’ એવા ગાંધીજીના આદેશનો તમે નછૂટકે ભંગ કરો છો! અગાઉનાં પુસ્તકોમાં ભારે ગર્વ સાથે લખવામાં આવતું કે ‘પુસ્તકમાં જોડણી ગૂજરાત વિદ્યાપીઠના સાર્થ જોડણીકોશ મુજબ રાખી છે.’ જો આ શબ્દ ન મળ્યો, તો પછી તમારા પુસ્તકમાં બેધડક નામ લખી શકાશે? મજાકમાં કહીએ તો પછી આવું લખાશે. ‘બાયનોક્યુલર વગરના બધા શબ્દોની જોડણી ગૂજરાત વિદ્યાપીઠના સાર્થ જોડણીકોશ મુજબ રાખી છે.’ આ ઉદાહરણથી કોશકારનું ઉત્તરદાયિત્વ કેટલું વધી જાય છે, તે સમજાશે.

અલબત્ત, કોશ એ કાંઈ નવલકથા નથી કે એકીબેઠકે વાંચીને અભિપ્રાય આપી દેવાય. જેમજેમ કોશ વાપરતા જઈએ તેમતેમ તેની ખૂબીઓ અને ખામીઓ સામે આવતી જાય. સાર્થ કોશ પણ તેમાંથી બાકાત નથી. એટલે અત્યારે તો માત્ર એકનજરે જે ઊણપો (ખગોળવિદ્યાના અને તેના પણ અમુક જ શબ્દોને ધ્યાનમાં લઈને) જણાઈ તે દર્શાવી છે. વધુ વપરાશ કરતાં તેની ખૂબીઓ પણ સામે આવશે જ. વળી, એ વાત પણ ખરી કે કોઈ પણ ભાષાના કોશનું કાર્ય સર્વથા નિર્વિવાદ બની રહે એવું ભાગ્યે જ બને. ખરેખર તો કોશકામ કદી પૂરું નહીં થતું કામ છે. એટલે અત્યારે તો ૫૦ વર્ષના અંતરાલ પછી અને પુરવણી પછી પણ ૧૨ વર્ષ જેવા લાંબા ગાળે આવેલી છઠ્ઠી સંવર્ધિત આવૃત્તિનું સ્વાગત છે.

26-06-2017

E-mail : smpatel70@gmail.com

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 01 નવેમ્બર 2017; પૃ. 10-14

ક્રોસરોડ : વર્ષા અડાલજા : ISBN 978 935 122 3948 : પ્રકાશક – આર.આર. શેઠની કમ્પની, મુંબઈ :  પ્રથમ આવૃત્તિ – જાન્યુઆરી 2016 : કિંમત – રૂ. 450/-

ગુણવંતરાય આચાર્યની બેઉ દીકરીઓ હાલમાં ગુજરાતી નવલકથાની લોકપ્રિય લેખિકાઓ ગણાય છે. આધુનિકતાએ સ્ત્રીના પ્રશ્નો સંદર્ભે દાખવેલો અંધાપો ‘બત્રીસપૂતળીની વેદના’ (૧૯૮૨) દ્વારા ઇલા આરબ મહેતાએ દૂર કરેલો. એ આપણા નવલકથાના ઇતિહાસની સીમાસ્તંભરૂપ કૃતિ હતી. જેની વિવેચકોએ ઝાઝી નોંધ નથી લીધી. લોકપ્રિયતાની સાથોસાથ ઉચ્ચ મૂલ્યબોધ સાચવવો એ અઘરો હોય છે. ઈલા આરબ મહેતા અને વર્ષા અડાલજાએ એ કામ કર્યું છે. ગુજરાતી નવલકથા સંદર્ભે હાલમાં કોઈ મહત્ત્વાકાંક્ષી અને ગંભીર પ્રયત્ન નજરે ચઢતો નથી ત્યારે યથાશક્તિ ગંભીર પ્રયત્ન કરી પ્રગતિશીલ મૂલ્યબોધવાળી વાચનક્ષમ નવલકથા ‘ક્રોસરોડ’ એમણે આપી છે.

પાંચસો સાઈઠ પાનાંની આ નવલકથાનાં અનેક દ્રશ્યો વાચકને હચમચાવી મૂકે તેવાં છે. ‘ક્રોસરોડ’ નવલકથા અડધી સદી(૧૯૨૦-૭૦)નો સમય આલેખે છે. આ સમયગાળો -સાંસ્થાનિક ભારતની આઝાદીની લડાઈનો અને નવા ભારતની મથામણોનો ગાળો છે. નવજાત શિશુની હાલત બગડે ત્યારે કાચની પેટીમાં રાખવામાં આવે એવી હાલત આપણી આઝાદી પછી હતી એ પણ અહીં દર્શાવાયું છે. આવા કાળખંડની સામગ્રીનું આકલન કરવાની ક્ષમતા અને સીમાઓ તેમ જ એ સામગ્રીનું કળામાં રૂપાંતર કરવાની ક્ષમતા અને સીમાઓનું દર્શન આ નવલકથા કરાવે છે.

કાળખંડનું આકલન કરવા માટે, યુગચેતનાને ઝીલવા માટે લેખિકાએ કાઠિયાવાડના લખતરના પરિવેશના બે-ત્રણ પરિવારને કેન્દ્રમાં રાખ્યાં છે. તારાશંકર બંદોપાધ્યાયે ‘ગણદેવતા’માં આવો જ પ્રયત્ન કરેલો છે. ત્યાં સંપન્ન-વિપન્ન સવર્ણોથી માંડી દલિત કુટુંબ સુધી ત્રિજ્યા વિસ્તરે છે. અહીં રાધા-લખમણના ઉલ્લેખો છે પણ એ વિકસાવાતા નથી. ‘ગણદેવતા’માં યુગચેતનાની સાથોસાથ માનવસંબંધોની સંકુલતા છે તેનો પણ અહીં અભાવ છે.

અહીં અકસ્માતે ત્રણ દીકરી અને એક દીકરો ધરાવતી સ્ત્રી જયાબા વિધવા થાય ત્યાંથી કથા શરૂ થાય છે. કુટુંબને ઉગારવા મથતો એનો સત્તર વર્ષનો જુવાન દીકરો વિષ્ણુ ગામમાં પ્રતાપસિંહ બાપુના ટાપાટૈણા કરીને રોડવે છે. તે આકળવિકળ છે. એનો મિત્ર રામચંદ્ર કલકત્તા નોકરી કરે છે ત્યાં એને જવું છે. ગામથી તંગ આવી ગયો છે. બાપના મૃત્યુ પછી એની સગાઈ તૂટી ગઈ છે. પડોશી વાસંતી સાથેની એની મહોબ્બત દબાયેલા ડૂસકાં જેવી છે. રામચંદ્રની સાથે કલકત્તા ભાગી જઈને ‘યુગાંતર’ પ્રેસમાં નોકરી કરે છે. વિષ્ણુના કલકત્તાગમનથી કૃતિનું પરિમાણ વિસ્તરે છે. રામચંદ્ર અને મહમ્મદની સાથે નગરમાં રહેતા વિષ્ણુના કેટલાક રૂઢિચુસ્ત ખ્યાલો તૂટે છે. એ જાણે છે કે રામચંદ્ર અને મહમ્મદની આ ‘નોકરી’ તો એક બહાનું છે હકીક્તે બેઉ સશસ્ત્ર ક્રાંતિકારી મંડળના સભ્યો છે. એમની પ્રેરણાથી એ પણ એવા કામોમાં જોડાય છે. સરકારી ખજાનો લૂંટે છે. બોંબવિસ્ફોટ થતાં મહમ્મદનું મૃત્યુ થઈ જાય છે. રામચંદ્ર પકડાઈ જાય છે અને વિષ્ણુ પુનઃ કાઠિયાવાડ ખિસ્સામાં ક્રાંતિના પ્રતીક સમી પિસ્તોલ સાથે પાછો ફરે છે. પાછો ફરતો વિષ્ણુ ત્રીજા વર્ગમાં મુસાફરી કરતાં ગાંધી, ગાંધીજનોને જોઈને રાજી થાય છે. ગામની નાની મુલાકાત પછી ગાંધીજીની દાંડીયાત્રામાં જોડાય છે. પોલીસના મારથી ઘવાયેલો વિષ્ણુ સરકારી દવા પણ લેતો નથી. જેલમાંથી મુક્ત થઈને પાછા ફરતા એનું મૃત્યુ થાય છે. ગોરબાપાના મોત પછી જયાબા પર ઘરનો બોજો આવી ગયેલો આધારસ્તંભ લાગતો વિષ્ણુ પણ મૃત્યુ પામતા સમજણી કુમુદ પર જવાબદારી આવી પડે છે.

એક પછી એક પુરુષપાત્રોની વિદાય લેખિકાની રણનીતિનો જ ભાગ છે. ગામમાં મોભાદાર ગણાતા ભવાનીશંકર શેઠના દીકરા સાથે કુમુદનું લગ્ન થયેલું પણ પૈસાનો અહમ્ હોઈ કોઈનું માન ન જાળવતા એ પરિવાર સાથે બહેનનો વિવાહ વિષ્ણુને પીડેલો. એ રકઝકમાં જ એ કલકત્તા ભાગી છૂટેલો. આફ્રિકા ગયેલો ગોવિંદ અકસ્માતમાં ખોઈ જતાં એને મરેલો માનીને કુમુદ વિધવા જીવન જીવી રહી છે ત્યારે વિષ્ણુ ગામ આવેલો. વિષ્ણુના પત્રકારમિત્ર, કર્મશીલ પરાશર સાથે એ પુનઃલગ્ન કરે છે. જેથી ગામમાં વિવાદ થાય છે. ગોવિંદ જીવતો મળે છે તેથી કથામાં તાણ ઊભી થાય છે પણ ઉકેલાય છે. ગોવિંદનું ય મૃત્યુ થાય છે! કુમુદ પરાશરને પરણે છે. પરાશર સાથેનું કુમુદ મધુર દામ્પત્ય છે. પતિ જેવાં જ કામો એ પણ કરે છે. સખ્યના પાયા પરના દામ્પત્યના કારણે એમને ઋષિ – ચારુબાલા બે સંતોનોય પ્રાપ્ત થાય છે. પરંતુ હવે ‘મશાલ’થી કામ ચાલે તેમ નથી. ઐતિહાસિક જાસુસી નવલકથાઓ ય પરાશરને લખવી પડે છે. ત્યાર બાદ એક મિત્રની મદદથી મુંબઈ ફિલ્મની પટકથાઓ લખવા પણ જાય છે. કુમુદ-પરાશર-ઋષિ અને ચારુબાલા મુંબઈના ગિરગામના માળામાં ગોઠવાતા પંખીઓ બને છે. અહીં પણ કુમુદ સ્ત્રીસંસ્થામાં કામ કરે છે.

આઝાદી પછીની આ કથામાં ઘણા વળાંકો છે. એક કોમવાદી તોફાનમાં પરાશરનું મૃત્યુ થાય છે. કુમુદનો પુત્ર ઋષિ અને પુત્રવધૂ નર્યા સ્વકેન્દ્રી નીવડે છે. એ દ્વારા બે પેઢીનું અંતર જોવા મળે છે. પરંતુ જ્યારે ઋષિની પુત્રી પલ્લવી દાદી સાથે જોડાય છે ત્યારે એ લેખિકાના એક સ્વપ્ન જેવું લાગે છે. કુમુદ દાદી બને છે અને કોલેજમાં ગયેલી પલ્લવી દાદા-દાદીને, સ્વાતંત્ર્યને, ઉષા માસીને સાચા પરિપ્રેક્ષ્યમાં જોઈ શકે છે. એ રીતે કથા સુખાંત છે. કુમુદને સેવાસંસ્થામાંથી પણ હટાવવાતા પેંતરા થાય છે. પીડિત સ્ત્રીઓની પડખે ઊભા રહેવું હવે પંચાત ગણાવા માંડે અને સ્ત્રીસંસ્થા મોજ્શોખનું પ્લેટફોર્મ બની જાય એ કુમુદને મંજૂર નથી પણ મક્કમ કુમુદની જીત થાય છે. સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામના દિવસોથી સ્વાતંત્ર્યોત્તર ભારત કેટલું જૂદું પડી ગયું તે જોવા મળે છે. ખોવાઈ ગયેલું રેશન કાર્ડ મેળવવા કુમુદે લાંચ આપવી પડે છે.

ઈ.સ. ૨૦૦૩માં પ્રગટ થયેલી ‘અસ્વપ્ન સુખીજીવન’(જયંત ગાડીત) નવલકથામાં નાયિકા રેવા ગાંધીજીએ ભારતમાં આફ્રિકાથી આવી પગ મૂક્યો ત્યારે જન્મેલી. આ રેવાની દીકરી, વહુ, સાસુ, દાદીમા લગીની યાત્રા ચાલે છે. એ નવલકથામાં સ્ત્રીઓનું જે અકુંઠિત વિશ્વ છે એવું આ નવલકથામાં નથી. આ નવલકથાની માફક ઇતિહસમાં નહીં નોંધાયેલા શહીદો જેવી સ્ત્રીઓ કુમુદની માફક રેવા ત્યાં હતી. આ નવલકથાની પણ સહુથી મોટી વિશેષતા એ છે કે સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં અવગણાયેલી સ્ત્રીઓનું વિશ્વ અહીં કેન્દ્રમાં આવે છે. તેથી ઇતિહાસને તળિયેથી તપાસવામાં આવ્યો છે. (History from the below) ‘સ્વરાજ્ય મારો જન્મસિદ્ધ હક છે.’ એવી ટિળકવાણી ઉચ્ચારતા ભારતીયોએ સ્ત્રીઓની ગુલામીનો ઝાઝો વિચાર કર્યો ન હતો. તેથી આ કાળખંડમાં પિસાતી મહિલાઓ અહીં કેન્દ્રમાં છે. સામંતી સમાજમાં રિબાતી સ્ત્રીઓની એક પછી એક આવતી છબીઓ ‘યત્ર નાર્યસ્તુ પૂજયન્તે …’વાળી સંસ્કૃિતના લીરેલીરા ઉડાવે છે. ઉચ્ચ ગણાતી જ્ઞાતિઓમાં સ્ત્રીઓની જે અવદશા હતી એને બરાબર ચીંધે છે.

વિધવા જયાબાને કંતાનની સપાટુ પહેરવી પડે, દરબારગઢની સ્ત્રીઓ જો પુત્રીનો જન્મ આપે તો દીકરીને દૂધ પીતી કરવામાં આવતી. લત્તાબા-હર્ષદબા જે રીતે મોટી ઉમર સુધી અવિવાહિતા છે તેમને તો દીકરીને દૂધ પીતી કરી તરત મારી નાખવી યોગ્ય લાગે છે. આખી જિંદગીની રિબામણીની સરખામણીમાં આ પીડા ઓછી લાગે છે. ‘એકવાર ભગવાન ગરભની કોથળી પુરુષને દઈ દૈ તો જુવો કેવાં સીધા થઈ જાય’ (પૃ.૨૭૯) બાળકના જન્મને ‘નાકમાંથી નાળિયેર કાઢવા જેવું’ ગણાવે છે. દરબારગઢની એ ઘટનાનું લેખિકાએ પ્રભાવક વર્ણન કર્યું છે. વાસંતી પર સગો સસરો જ બળાત્કાર કરે છે! સ્ત્રીને શિક્ષણ આપતા ય ડર લાગે. પ્રતાપસિંહ પુત્ર માટે એક પછી એક નવી ગરાસણીને પરણતા જાય, ગામની દેખાવડી કુમુદ પર પણ એમનો ડોળો હોય! આઝાદીવેળાનું આ સામંતીવાસ્તવ હતું. જમનાને સગો બાપ વેચી દેતા હોય અને ભારતવિભાજન વેળાએ બળાત્કારનો ભોગ બનેલી મીઠીને પિયરિયાં-સાસરિયા કોઈ સ્વીકારતા નથી! ‘જૂઠા સચ’ નવલકથાની બંતી આ સંદર્ભે આપણને યાદ આવે. ‘જૂઠા સચ’ એ હજાર પાનાંમાં ફેલાયેલી, બે ભાગમાં વહેંચાયેલી નવલકથા છે. એ નવલકથા પણ લાહોરની ભોલા પાંડેની ગલીના એક બે પરિવારને કેન્દ્રમાં રાખીને ચાલે છે. એ નવલકથાની તારા અને કનક બેઉ નાયિકાઓ સ્ત્રીના સીમિત જગતમાંથી અકસ્માતે બહાર નીકળતા કંચન બને છે. જેમ અહીં કુમુદ અને ઉષાનું જોઈ શકાય. એક કલ્પના કરી શકાય કે જો ‘ક્રોસરોડ’ના ભવાની શંકર જ કોંગ્રેસી કાર્યકર હોત તો શું થાત ? એ વખતે ગાંધીના નામે ઘણાં તરી ગયા હતા જે ‘પાદરના તીરથ’માં જોઈ શકાય છે. ‘બેગમજાન’ ફિલ્મના કોંગ્રેસી માસ્તર પણ ઉદાહરણરૂપે તમે જોઈ શકો. ‘ક્રોસરોડ’માં કુમુદના પક્ષે બધા જ આદર્શવાદી પાત્રો જ છે. વાસંતી જેવી ભરીભાદરી સ્ત્રી મનનો માનેલ વિષ્ણુ ન મળે, બીજવર સાથે એના લગ્ન થાય, એ નપુંસક હોઈ એને છેડે જ નહીં એથી રાજી થાય! આમ, પાત્રો સતવાદી છે, સહનશીલ છે, આદર્શવાદી છે. ઉષા, લક્ષ્મી, જયાબા, ગોદાવરી, સમુકાકી, મહમ્મદના પિતા, હર્ષદબા, લત્તાબા આ કોઈને લોભ-લાલચ-‘ભૂખ’ની ઈચ્છાઓનું પજવતું જગત અહીં નથી. તેથી પાત્રો મૂઠી ઊંચેરા દૈવી પાત્રો છે. ભવાનીશેઠ જેવું પરિવર્તિત થતું પાત્ર બીજું નજરે ચઢતું નથી દીકરા અને પુત્રવધૂ સિવાય ઝાઝી કસોટી એની થઈ નથી. કથામાં ઘટનાઓ એટલી તીવ્ર ગતિએ નિરૂપાય છે કે પાત્રના માનસમાં ડોકિયું કરવાનો વખત લેખિકા આપતા નથી.

અડધી સદીની આ કથા છે. વળી, આ અડધી સદી અત્યંત ગતિશીલ હતી. વ્યક્તિ, કુટુંબ, રાજ્ય, ધર્મ બધું જ બદલાઈ રહ્યુ હતું. પુષ્કળ મજૂર આંદોલનો થયા હતા. ક્રાંતિકારીઓની કથા કેવળ રહસ્યમયી બોંબકાંડની કથા જ નથી, ખજાનો લૂંટવાની કથા જ નથી. વિશ્વાસ પાટિલની સુભાષચંદ્રના જીવન પર લખાયેલી નવલકથા ‘મહાનાયક’માં કોંગ્રેસ પ્રમુખ સુભાષચંદ્રની ખાદીની બંડી ઉતરી ગઈને, INAના લશ્કરના ગણવેશમાં આવી ગયા ત્યારે થયેલો આંતર વલોપાત ગેરહાજર છે. એવું અહીં વિષ્ણુ માટે લાગે. એ જ રીતે સશસ્ત્ર ક્રાંતિકારી બન્યો અને દાંડીયાત્રાના અનુભવે અહિંસામાં માનતો થઈ ગયો એ બેઉ ઘટનાઓ વખતે આંતરવલોપાત ગેરહાજર છે. વિષ્ણુની જેમ જ અસહ્ય બેકારીથી કંટાળીને તળાવમાં આપઘાત કરવા ગયેલા અિશ્વનને ‘ગ્રામલક્ષ્મી’માં ગ્રામલક્ષ્મી દર્શન આપે અને ગ્રામોદ્વારના કામો કરવાની યાદી આપે છે. બીજે જ દિવસે અિશ્વનને ઈજનેર તરીકેની સરકારી નોકરી મળતો પત્ર મળે છે પણ એ ‘સ્હેજપણ’ અચકાયા વિના ફાડી નાખે છે. ભાવના અને વાસ્તવનો દારુણ સંઘર્ષ ગુજરાતી નવલકથાકારોયે ટાળ્યો છે. જો કે લેખિકાએ વિવેદનમાં નમ્રપણે સ્વીકાર્યું છે કે- ‘કથામાં નાટ્યાત્મક વળાંકો માટે કલ્પનાના ઘેરા રંગો મેં પૂર્યાં છે’(પૃ.૬) સુનીલ ગંગોપાધ્યાયની ‘પ્રથમઆલો’, ‘સેઈ સમય’ નવલકથામાં પ્રલંબ સમયપટ કઈ રીતે ‘ચરિત્રો’ની મદદથી આલેખાયો છે તે આની સામે મૂકી શકાય. આ ‘પાત્રો’ છે ‘ચરિત્રો’ નથી. એમની ભાવનાઓ આપણને ગદગદિત કરે છે. વાસ્તવના નિર્મમ ચહેરાને રૂબરૂ થતાં એથી રોકે છે. ઘરમાં ચોરી કરીને ભાગી ગયેલ વિષ્ણુને ઘણાં વર્ષે પાછો આવેલો જોઈ તૂટી પડેલા જયાબા એ દેશભક્તિના કામમાં ગયો હતો ત્યારે ગૌરવ અનુભવે છે! સહુ કોઈ એ ક્રાંતિકારીનું અસહ્ય દારૂણ પરિસ્થિતિમાં ય ‘ગૌરવ’ લેવા માંડે એ આશ્ચર્ય પમાડે છે. જે રીતે વિષ્ણુ પણ રામચંદ્ર-મહમ્મદના પરિચય પછી ક્રાંતિકારી બનતા ઝાઝી મથામણ અનુભવતો નથી! વિધવા મા, રઝળતી બહેનોની અસહ્ય પરિસ્થિતિથી એ કલક્તા આવેલો એ હળવી ફૂંકથી ઊડી જતું અનુભવાયું.

નાયિકા નાનકડી છોકરીમાંથી દાદી બને એને પોતાના સંતાનો જ પોતે કેળવેલાં ઉચ્ચ મૂલ્યોથી દૂર જતાં વિષાદ અનુભવે એવી એક નવલકથાત્રયી ‘પ્રથમ પ્રતિશ્રૂતિ’ (આશાપૂર્ણા દેવી) છે. જેની નાયિકા સત્ય કુમુદની યાદ આપે. જે મૂલ્યો માટે સંઘર્ષ કર્યો એ મૂલ્યો સત્ય રસાતાળ થતાં જોઈ રહે છે.

આ નવલકથા એક વધુ સંદર્ભે મને બહુ મહત્ત્વની લાગી છે. સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામમાં ગાંધીજીની હોય, ભગતસિંહની હોય કે સુભાષચંદ્ર બોઝની હોય લડત મુખ્ય રાજકીય હતી. ગાંધીજી માટે સમાજસુધારણાનો કાર્યક્રમ એ રાજકીય લડતનો વિકલ્પ ન હતો. આઝાદી પછી આપણે ગાંધીને કેવળ રેંટિયામાં, ખાદીમાં પૂરી દીધા. ગાંધી એટલે સ્વચ્છતા અભિયાન! અહીં બધા જ સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામીઓ અંતે રાજકીય કાર્યકરો મટીને ‘સમાજસુધારકો’ કે ‘લેખકો’ બની જાય છે! રાજકીય લડતમાં ભાગ લેતો પરાશર પ્રગતિશીલ ફિલ્મો બનાવે કે નવલકથાઓ લખે છે. ઉષા નિશાળ-દવાખાનું કાઢે છે. રામચંદ્ર રોબીન્સ બનીને ‘ઇન્ડિયા ફાઉન્ડેશન’નું NGO ચલાવે છે. કયાં ગયા વ્યવસ્થા પરિવર્તનના ખ્યાલો? આમ, ગાંધી કપાઈ ગયેલા ગાંધી છે. ભગતસિંહ કહેતા હતા કે ‘દયાદાનથી દુનિયાની કોઈપણ સમસ્યાનો ઉકેલ ન આવે.’

નવલકથામાં ચારુ કુમુદને ‘હકીકત’ ફિલ્મ જોવા લઈ આવે છે. જેમાં એક ગીત આવે છે.

‘કર ચલે હમ ફિદા જાને વતન સાથિયોં
અબ તુમ્હારે હવાલે વતન સાથિયો …’

આ ગીતમાં ફેરફાર કરીને લખી શકાય – ‘અબ તુમ્હારે હવાલે વતન NGO’ જેવાં છેલ્લે હાલ છે. ગાંધી અનુયાયીઓની એક આકરી ટીકા હું અંતે આમાં વાંચી શકું છું. જેમણે વ્યાપક જનઆંદોલનોને તત્પશ્ચાત્ અવકાશ ન આપ્યો.

આ નવલકથાને એ રીતે પણ યાદ કરી શકાય કે મહમ્મદનું આઝાદી માટે બલિદાન નોંધ્યું છે. દેશ માટે ફના થનાર અનેકમાં મુસ્લિમો પણ હતા. આ એમને ઇતિહાસમાંથી કાંકરા-કસ્તરની જેમ વીણી વીણીને કાઢી નાંખવામાં આવે છે ત્યારે વર્ષાબહેને આપણી સહિયારી લડતની યાદ આપી છે. સુભાષબાબુની આત્મકથાનું નામ ‘ક્રોસરોડ’ છે એ પણ આ નવલકથા વાંચતા યાદ આવે. I.A.S.ની ડિગ્રી લઈને કલેકટર થઈ ઇતિહાસની કચરાપેટીમાં ફેંકાઈ જવું કે દેશ માટે મરું આ ક્રોસ રોડ હતા. એલ્યુિમનિયમના કારખાનાના મેનેજર બનવું કે સિંધુડો ગાવો એ મેઘાણી માટે ક્રોસ રોડ હતા. વિષ્ણુ-રામચંદ્ર-મહમ્મદ જેવાં લાખો આવા ક્રોસરોડ પર ઊભેલા હતા. જે આ નવલકથામાં દર્શાવાયું છે. ગાંધીએ જનચેતનાને શી રીતે  પ્રભાવિત કરી હતી એ અહીં ઝિલાયું છે એ ચેતનાનો એકાદ તણખો લખતર લગી પહોંચ્યો અને ‘રાંડીરાંડનું ફળિયું’ ગણાતું, જયાબા-સમુકાકીનું ફળિયું ‘શહીદનું ફળિયું’ કે ‘શક્તિપીઠ’ ગણાતું થયેલું.

‘અંકલ ટોમ્સ કેબિન’ નવલકથાકળાની દ્રષ્ટિએ વિશ્વની મહાન નવલકથા નથી, પરંતુ કરોડોના હૈયે કોતરાયેલી રચના છે તેવી જ રીતે આ નવલકથાના કેટલાંક પ્રશ્નો છે, છતાં આ રચના વાચકને એક કાળખંડમાં રસપ્રદ પ્રયાસ કરાવશે. ગુલામીની ઝંઝીરો શી રીતે તૂટી હતી એનો અંદાજ આવે છે.

e.mail : bharatmehta864@gmail.com